Apastamba-Grhyasutra, with 2 commentaries 13

अथैतदपरं तूष्णीमेव तीर्थे स्नात्वा तूष्णी समिधमादधाति

athaitadaparaṃ tūṣṇīmeva tīrthe snātvā tūṣṇī samidhamādadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथापरमेतद्विधानं । उच्यते इति शेषः । तीर्थे पुण्यनद्यादौ । समिधं पालाशीं, अविरोधात् । एवकाराच्चास्मिन् विधौ नान्यत्किञ्चिदनुष्ठेयम् । ननु-पूर्वस्मिन्नेव विधौ स्नानसमिदाधानयोरन्य- प्रकारो वै कल्पिक इति किमिति नास्थीयते ?उच्यते-एवकारवैयर्थ्यप्रसङ्गात्,स्नान समिदाधानयोरिह व्युत्क्रमेणाभिधानात्, अस्य सूत्रस्य बह्वक्षरत्वाच्च । यदि ह्ययं पूर्वस्मिन्नेव विधौ वैकल्पिको ऽभिप्रेतो ऽभविष्यत्, तदा तत्रैव ऽपालाशींऽसमिधमुत्तरयाधाय तूष्णीं वाऽऽएवंविहिताभिरेवाद्भिरुत्तराभिः षड्भिः स्नात्वा तीर्थे वा तूष्णीम्ऽइत्यल्पैरेवाक्षरै- रसूत्रयिष्यत् । किञ्च सूत्रकाराणां नैवेयं सैली दृष्टचरी-यदुत साङ्गं प्रधानमुक्त्वा पश्चादथादिना सूत्रेण वैकल्पिकानां प्रकारभेदानाम- भिधानमिति । एव मेव ऽअथैतदपरं दघ्न एवाञ्जलिना जुहोति (आपगृ।२२-१०) इत्यस्यापि व्याख्यानम् । प्रयोगस्तु-ब्रह्मचारिलिङ्गानि मेखलादीनि त्यक्त्वा तीर्थे तूष्णीं स्नात्वा, वासो ऽन्तरपरिधानादि कृत्वा, श्रोत्रियागारादग्निमाहृत्यऽयत्र क्व चाग्निम्ऽइति विधिनोपसमाधाय, तत्र प्रजापतिं मनसा ध्यायन् तूष्णीमेव समिधमादधाति । केचित्-केशश्मश्रु वपनादिकमन्यदप्यविरोधि तूष्णीमेव करोतीति ॥१॥ यत्रास्मा अपचितिं कुर्वन्ति तत्कूर्च उपविशति यथापुरस्तात्

athāparametadvidhānaṃ / ucyate iti śeṣaḥ / tīrthe puṇyanadyādau / samidhaṃ pālāśīṃ, avirodhāt / evakārāccāsmin vidhau nānyatkiñcidanuṣṭheyam / nanu-pūrvasminneva vidhau snānasamidādhānayoranya- prakāro vai kalpika iti kimiti nāsthīyate ?ucyate-evakāravaiyarthyaprasaṅgāt,snāna samidādhānayoriha vyutkrameṇābhidhānāt, asya sūtrasya bahvakṣaratvācca / yadi hyayaṃ pūrvasminneva vidhau vaikalpiko 'bhipreto 'bhaviṣyat, tadā tatraiva 'pālāśīṃ'samidhamuttarayādhāya tūṣṇīṃ vā''evaṃvihitābhirevādbhiruttarābhiḥ ṣaḍbhiḥ snātvā tīrthe vā tūṣṇīm'ityalpairevākṣarai- rasūtrayiṣyat / kiñca sūtrakārāṇāṃ naiveyaṃ sailī dṛṣṭacarī-yaduta sāṅgaṃ pradhānamuktvā paścādathādinā sūtreṇa vaikalpikānāṃ prakārabhedānāma- bhidhānamiti / eva meva 'athaitadaparaṃ daghna evāñjalinā juhoti (āpa.gṛ.22-10) ityasyāpi vyākhyānam / prayogastu-brahmacāriliṅgāni mekhalādīni tyaktvā tīrthe tūṣṇīṃ snātvā, vāso 'ntaraparidhānādi kṛtvā, śrotriyāgārādagnimāhṛtya'yatra kva cāgnim'iti vidhinopasamādhāya, tatra prajāpatiṃ manasā dhyāyan tūṣṇīmeva samidhamādadhāti / kecit-keśaśmaśru vapanādikamanyadapyavirodhi tūṣṇīmeva karotīti //1// yatrāsmā apacitiṃ kurvanti tatkūrca upaviśati yathāpurastāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमुत्तराभ्यां यथालिङ्गं राजा स्थपतिश्च

evamuttarābhyāṃ yathāliṅgaṃ rājā sthapatiśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपः पाद्या ऽइति प्राह

āpaḥ pādyā 'iti prāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरयाभिमन्त्र्य दक्षिणं पादं ब्राह्मणाय प्रयच्छेत्सव्यं शूद्राय

uttarayābhimantrya dakṣiṇaṃ pādaṃ brāhmaṇāya prayacchetsavyaṃ śūdrāya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रक्षालयितारमुपस्पृश्योत्तरेण यजुषाऽत्मानं प्रत्यभिमृशेत्

prakṣālayitāramupaspṛśyottareṇa yajuṣā'tmānaṃ pratyabhimṛśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कूर्चाभ्यां परिगृह्य मृन्मयेनार् ऽहणीया आप ऽइति प्राह

kūrcābhyāṃ parigṛhya mṛnmayenār 'haṇīyā āpa 'iti prāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरयाभिमन्त्र्याञ्जलावेकदेश आनीयमान उत्तरं यजुर्जपेत्

uttarayābhimantryāñjalāvekadeśa ānīyamāna uttaraṃ yajurjapet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ पूज्यस्ता अपः ऽआमागन्ऽइत्येतयाभिमन्त्र्य तासामेकदेशे स्तोके स्वाञ्जलौ दात्राआनीयमानेऽविराजो दोहीऽसिऽइति यजुर्जपेत् ॥८॥ शेषं पुरस्तान्निनीयमानमुत्तरयानुमन्त्रयते

atha pūjyastā apaḥ 'āmāgan'ityetayābhimantrya tāsāmekadeśe stoke svāñjalau dātrāānīyamāne'virājo dohī'si'iti yajurjapet //8// śeṣaṃ purastānninīyamānamuttarayānumantrayate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दधि मध्विति संसृज्य कांस्येन वर्षीयसा पिधाय कूर्चाभ्यां परिगृह्य ऽमधुपर्क ऽइति प्राह

dadhi madhviti saṃsṛjya kāṃsyena varṣīyasā pidhāya kūrcābhyāṃ parigṛhya 'madhuparka 'iti prāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिवृतमेके घृतं च

trivṛtameke ghṛtaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रयाणां द्रव्याणां समाहारस्त्रिवृच्छब्देनोच्यते । तस्मिन् पक्षे पूर्वोक्ते दधिमधुनी घृतं च संसर्जनीयानि ॥११॥ पाङ्क्तमेके धानास्सक्तूंश्च

trayāṇāṃ dravyāṇāṃ samāhārastrivṛcchabdenocyate / tasmin pakṣe pūrvokte dadhimadhunī ghṛtaṃ ca saṃsarjanīyāni //11// pāṅktameke dhānāssaktūṃśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तराभ्यामभिन्त्र्य यजुर्भ्यामप आचामति पुरस्तादुपरिष्टाच्चोत्तरया त्रिः प्राश्यानुकम्प्याय प्रयच्छेत्

uttarābhyāmabhintrya yajurbhyāmapa ācāmati purastādupariṣṭāccottarayā triḥ prāśyānukampyāya prayacchet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिगृह्यैव राजा स्थपतिर्वा पुरोहिताय

pratigṛhyaiva rājā sthapatirvā purohitāya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गौरिति गां प्राह

gauriti gāṃ prāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरयाभिमन्त्र्य तस्यै वपां श्रपयित्वोपस्तीर्णाभिघारितां मध्यमेनान्तमेन वा पलाशपर्णेनोत्तरया जुहोति

uttarayābhimantrya tasyai vapāṃ śrapayitvopastīrṇābhighāritāṃ madhyamenāntamena vā palāśaparṇenottarayā juhoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्युत्सृजेदुपांशूत्तरां जपित्वोमुत्सृजते त्युच्चैः

yadyutsṛjedupāṃśūttarāṃ japitvomutsṛjate tyuccaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्नं प्रोक्तमुपांशूत्तरैरभिमन्त्र्य ॐ कल्पयते त्युच्चैः

annaṃ proktamupāṃśūttarairabhimantrya oṃ kalpayate tyuccaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आचार्यायर्त्विजे श्वशुराय राज्ञ इति परिसंवत्सरादुपतिष्ठद्भ्य एतत्कार्यम्

ācāryāyartvije śvaśurāya rājña iti parisaṃvatsarādupatiṣṭhadbhya etatkāryam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदेतदर्हणं कूर्चादि भोजनान्तं गृहस्थेन स्नातकाय स्नानदिवस एवागताय कर्तव्यमिति विहितं, तदाचार्यादिभ्यःपरिसंवत्सरात्संवत्सरादूर्ध्व गृहमुपतिष्ठद्भ्यः उपागतेभ्यः पुनः पुनः कार्य;न तु स्नातकवत् सकृत् । न चाप्यर्वाक्संवत्सरात् । अत्र चेतिशन्दश्चार्थः । ननु धर्मशास्त्रे ऽगोमधुपर्करहो वेदाध्यायः । आचार्य ऋत्विक् स्नातको राजा वाधर्मयुक्तः । आचार्यायर्त्विजे श्वशुराय राज्ञ इति परिसंवत्सरादुपतिष्ठद्भ्यो गौर्मधुप४कश्च । दधिमधुसंसृष्टं मधुपर्कः पयो वा मधुसंसृष्टम् । अभाव उदकम्, (आपध।२-८-५॥।९) इति स्नातकायाचार्यायर्त्विजे उपाध्यायाय श्वशुराय राज्ञे च दक्षिणार्थगवा सह मधुपर्को विहितः । किमर्थमिह पुनर्विधीयते?उत्यते- इह विकल्पेन विहितस्य त्रिवृतः पाङ्क्तस्य च तस्मिन् गोमधुपर्के अवेदाध्यायाय श्वशुराय च दीयमाने च प्राप्त्यर्थम् । यत्तु तत्रैव ऽगौर्मधुपर्कश्चऽइति पुनर्वचनं, तदाचार्यर्त्विदाध्यायश्वशुरराजभ्य एव परिसंवत्सरादुपतिष्ठद्भ्यः पुनः पुनः कार्यम्, स्नातकवेदाध्यायतिथिभ्यस्तु सकृदेवेत्येवमर्थम् ॥१९॥ सकृत्प्रवक्त्रे चित्राय

yadetadarhaṇaṃ kūrcādi bhojanāntaṃ gṛhasthena snātakāya snānadivasa evāgatāya kartavyamiti vihitaṃ, tadācāryādibhyaḥparisaṃvatsarātsaṃvatsarādūrdhva gṛhamupatiṣṭhadbhyaḥ upāgatebhyaḥ punaḥ punaḥ kārya;na tu snātakavat sakṛt / na cāpyarvāksaṃvatsarāt / atra cetiśandaścārthaḥ / nanu dharmaśāstre 'gomadhuparkaraho vedādhyāyaḥ / ācārya ṛtvik snātako rājā vādharmayuktaḥ / ācāryāyartvije śvaśurāya rājña iti parisaṃvatsarādupatiṣṭhadbhyo gaurmadhupa4kaśca / dadhimadhusaṃsṛṣṭaṃ madhuparkaḥ payo vā madhusaṃsṛṣṭam / abhāva udakam, (āpa.dha.2-8-5...9) iti snātakāyācāryāyartvije upādhyāyāya śvaśurāya rājñe ca dakṣiṇārthagavā saha madhuparko vihitaḥ / kimarthamiha punarvidhīyate?utyate- iha vikalpena vihitasya trivṛtaḥ pāṅktasya ca tasmin gomadhuparke avedādhyāyāya śvaśurāya ca dīyamāne ca prāptyartham / yattu tatraiva 'gaurmadhuparkaśca'iti punarvacanaṃ, tadācāryartvidādhyāyaśvaśurarājabhya eva parisaṃvatsarādupatiṣṭhadbhyaḥ punaḥ punaḥ kāryam, snātakavedādhyāyatithibhyastu sakṛdevetyevamartham //19// sakṛtpravaktre citrāya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.