Śatapatha Brāhmaṇa (Mādhyandina) 1.5.3

ऋतवो ह वै प्रयाजाः । तस्मात्पञ्च भवन्ति पञ्च ह्यृतवः

ṛtavo ha vai prayājāḥ | tasmātpañca bhavanti pañca hyṛtavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवाश्च वा असुराश्च । उभये प्राजापत्याः पस्पृधिर एतस्मिन्यज्ञे प्रजापतौ पितरि संवत्सरे ऽस्माकमयं भविष्यत्यस्माकमयम् भविष्यतीति

devāśca vā asurāśca | ubhaye prājāpatyāḥ paspṛdhira etasminyajñe prajāpatau pitari saṃvatsare 'smākamayaṃ bhaviṣyatyasmākamayam bhaviṣyatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो देवाः । अर्चन्तः श्राम्यन्तश्चेरुरस्त एतान्प्रयाजान्ददृशुस्तैरयजन्त तैरृतून्त्संवत्सरम् प्राजयन्नृतुभ्यः संवत्सरात्सपत्नानन्तरायंस्तस्मात्प्रजयाः प्रजया ह वै नामैतद्यत्प्रयाजा इति तथो एवैष एतैरृतून्त्संवत्सरम् प्रयजत्यृतुभ्यः संवत्सरात्सपत्नानन्तरेति तस्मात्प्रयाजैर्यजते

tato devāḥ | arcantaḥ śrāmyantaścerurasta etānprayājāndadṛśustairayajanta tairṛtūntsaṃvatsaram prājayannṛtubhyaḥ saṃvatsarātsapatnānantarāyaṃstasmātprajayāḥ prajayā ha vai nāmaitadyatprayājā iti tatho evaiṣa etairṛtūntsaṃvatsaram prayajatyṛtubhyaḥ saṃvatsarātsapatnānantareti tasmātprayājairyajate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते वा आज्यहविषो भवन्ति । वज्रो वा आज्यमेतेन वै देवा वज्रेणाज्येनर्तून्त्संवत्सरम् प्राजयन्नृतुभ्यः संवत्सरात्सपत्नानन्तरायंस्तथो एवैष एतेन वज्रेणाज्येनर्तून्त्संवत्सरम् प्रजयत्यृतुभ्यः संवत्सरात्सपत्नानन्तरेति तस्मादाज्यहविषो भवन्ति

te vā ājyahaviṣo bhavanti | vajro vā ājyametena vai devā vajreṇājyenartūntsaṃvatsaram prājayannṛtubhyaḥ saṃvatsarātsapatnānantarāyaṃstatho evaiṣa etena vajreṇājyenartūntsaṃvatsaram prajayatyṛtubhyaḥ saṃvatsarātsapatnānantareti tasmādājyahaviṣo bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद्वै संवत्सरस्य स्वम् पयः । यदाज्यं तत्स्वेनैवैनमेतत्पयसा देवाः स्व्यकुर्वत तथो एवैनमेष एतत्स्वेनैव पयसा स्वीकुरुते तस्मादाज्यहविषो भवन्ति

etadvai saṃvatsarasya svam payaḥ | yadājyaṃ tatsvenaivainametatpayasā devāḥ svyakurvata tatho evainameṣa etatsvenaiva payasā svīkurute tasmādājyahaviṣo bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यत्रैव तिष्ठन्प्रयाजेभ्य आश्रावयेत् । तत एव नापक्रामेत्संग्रामो वा एष संनिधीयते यः प्रयाजैर्यजते यतरो वै संयत्तयोः पराजयते ऽप वै संक्रामत्यभितरामु वै जयङ्क्रामति तस्मादभितरामभितरामेव क्रामेदभितरामभितरामाहुतीर्जुहुयात्

sa yatraiva tiṣṭhanprayājebhya āśrāvayet | tata eva nāpakrāmetsaṃgrāmo vā eṣa saṃnidhīyate yaḥ prayājairyajate yataro vai saṃyattayoḥ parājayate 'pa vai saṃkrāmatyabhitarāmu vai jayaṅkrāmati tasmādabhitarāmabhitarāmeva krāmedabhitarāmabhitarāmāhutīrjuhuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदु तथा न कुर्यात् । यत्रैव तिष्ठन्प्रयाजेभ्य आश्रावयेत्तत एव नापक्रामेद्यत्रो एव समिद्धतमम् मन्येत तदाहुतीर्जुहुयात्समिद्धहोमेन ह्येव समृद्धा आहुतयः

tadu tathā na kuryāt | yatraiva tiṣṭhanprayājebhya āśrāvayettata eva nāpakrāmedyatro eva samiddhatamam manyeta tadāhutīrjuhuyātsamiddhahomena hyeva samṛddhā āhutayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स आश्राव्याह । समिधो यजेति तद्वसन्तं समिन्द्धे स वसन्तः समिद्धो ऽन्यानृतून्त्समिन्द्ध ऋतवः समिद्धाः प्रजाश्च प्रजनायन्त्योषधीश्च पचन्ति तद्वेव खलु सर्वानृतून्निराहाथ यजयजेत्येवोत्तरानाहाजामितायै जामि ह कुर्याद्यत्तनूनपातं यजेडो यजेति ब्रूयात्तस्माद्यजयजेत्येवोत्तरानाह

sa āśrāvyāha | samidho yajeti tadvasantaṃ saminddhe sa vasantaḥ samiddho 'nyānṛtūntsaminddha ṛtavaḥ samiddhāḥ prajāśca prajanāyantyoṣadhīśca pacanti tadveva khalu sarvānṛtūnnirāhātha yajayajetyevottarānāhājāmitāyai jāmi ha kuryādyattanūnapātaṃ yajeḍo yajeti brūyāttasmādyajayajetyevottarānāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वै समिधो यजति । वसन्तो वै समिद्वसन्तमेव तद्देवा अवृञ्जत वसन्तात्सपत्नानन्तरायन्वसन्तमेवैष एतद्वृङ्क्ते वसन्तात्सपत्नानन्तरेति तस्मात्समिधो यजति

sa vai samidho yajati | vasanto vai samidvasantameva taddevā avṛñjata vasantātsapatnānantarāyanvasantamevaiṣa etadvṛṅkte vasantātsapatnānantareti tasmātsamidho yajati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तनूनपातं यजति । ग्रीष्मो वै तनूनपाद्ग्रीष्मो ह्यासाम् प्रजानां तनूस्तपति ग्रीष्ममेव तद्देवा अवृञ्जत ग्रीष्मात्सपत्नानन्तरायङ्ग्रीष्ममेवैष एतद्वृङ्क्ते ग्रीष्मात्सपत्नानन्तरेति तस्मात्तनूनपातं यजति

atha tanūnapātaṃ yajati | grīṣmo vai tanūnapādgrīṣmo hyāsām prajānāṃ tanūstapati grīṣmameva taddevā avṛñjata grīṣmātsapatnānantarāyaṅgrīṣmamevaiṣa etadvṛṅkte grīṣmātsapatnānantareti tasmāttanūnapātaṃ yajati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथेडो यजति । वर्षा वा इड इति हि वर्षा इडो यदिदं क्षुद्रं सरीसृपं ग्रीष्महेमन्ताभ्यां नित्यक्तम् भवति तद्वर्षा ईडितमिवान्नमिचमानं चरति तस्माद्वर्षा इडो वर्षा एव तद्देवा अवृञ्जत वर्षाभ्यः सपत्नानन्तरायन्वर्षा उ एवैष एतद्वृङ्क्ते वर्षाभ्यः सपत्नानन्तरेति तस्मादिडो यजति

atheḍo yajati | varṣā vā iḍa iti hi varṣā iḍo yadidaṃ kṣudraṃ sarīsṛpaṃ grīṣmahemantābhyāṃ nityaktam bhavati tadvarṣā īḍitamivānnamicamānaṃ carati tasmādvarṣā iḍo varṣā eva taddevā avṛñjata varṣābhyaḥ sapatnānantarāyanvarṣā u evaiṣa etadvṛṅkte varṣābhyaḥ sapatnānantareti tasmādiḍo yajati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ बर्हिर्यजति । शरद्वै बर्हिरिति हि शरद्बर्हिर्या इमाओषधयो ग्रीष्महेमन्ताभ्यां नित्यक्ता भवन्ति ता वर्षा वर्धन्ते ताः शरदि बर्हिषो रूपं प्रस्तीर्णाः शेरे त!स्माचरद्बर्हिः शरदमेव तद्देवा अवृञ्जत शरदः सपत्नान्तरायंचरदमेवैष एतद्वृङ्क्ते शरदः सपत्नानन्तरेति तस्माद्बर्हिर्यजति

atha barhiryajati | śaradvai barhiriti hi śaradbarhiryā imāoṣadhayo grīṣmahemantābhyāṃ nityaktā bhavanti tā varṣā vardhante tāḥ śaradi barhiṣo rūpaṃ prastīrṇāḥ śere ta!smācaradbarhiḥ śaradameva taddevā avṛñjata śaradaḥ sapatnāntarāyaṃcaradamevaiṣa etadvṛṅkte śaradaḥ sapatnānantareti tasmādbarhiryajati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स्वाहास्वाहेति यजति । अन्तो वै यज्ञस्य स्वाहाकारो ऽन्त ऋतूनां हेमन्तो वसन्ताद्धि परार्द्ध्यो ऽन्तेनैव तदन्तं देवा अवृञ्जतान्तेनान्तात्सपत्नानन्तरायन्नन्तेनो एवैष एतदन्तं वृङ्क्ते ऽन्तेनान्तात्सपत्नानन्तरेति तस्मात्स्वाहेति यजति

atha svāhāsvāheti yajati | anto vai yajñasya svāhākāro 'nta ṛtūnāṃ hemanto vasantāddhi parārddhyo 'ntenaiva tadantaṃ devā avṛñjatāntenāntātsapatnānantarāyannanteno evaiṣa etadantaṃ vṛṅkte 'ntenāntātsapatnānantareti tasmātsvāheti yajati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वा एतत् । वसन्त एव हेमन्तात्पुनरसुरेतस्माद्ध्येष पुन्र्भवति पुनर्ह वा अस्मिंलोके भवति य एवमेतद्वेद

tadvā etat | vasanta eva hemantātpunarasuretasmāddhyeṣa punrbhavati punarha vā asmiṃloke bhavati ya evametadveda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वै व्यत्तु वेत्विति यजति । अजामितायै जामि ह कुर्याद्यद्व्यन्तुव्य्न्त्विति वैव यजेद्वेतुवेत्त्विति वा व्यन्त्विति वै योषा वेत्विति वृषा मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियते तस्माद्व्यन्तु वेत्विति यजति

sa vai vyattu vetviti yajati | ajāmitāyai jāmi ha kuryādyadvyantuvyntviti vaiva yajedvetuvettviti vā vyantviti vai yoṣā vetviti vṛṣā mithunamevaitatprajananaṃ kriyate tasmādvyantu vetviti yajati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ चतुर्थे प्रयाजे समानयति बर्हिषि । प्रजा वै ब्रहीरेत आज्यं तत्प्रजास्वेवैतद्रेतः सिच्यते तेन रेतसा सिक्तेनेमाः प्रजाः पुनरभ्यावर्तम् प्रजायन्ते तस्माच्चतुर्थेप्रयाजे समानयति बर्हिषि

atha caturthe prayāje samānayati barhiṣi | prajā vai brahīreta ājyaṃ tatprajāsvevaitadretaḥ sicyate tena retasā siktenemāḥ prajāḥ punarabhyāvartam prajāyante tasmāccaturtheprayāje samānayati barhiṣi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संग्रामो वा एष संनिधीयते । यः प्रयाजैर्यजते यतरं वै संयत्तयोर्मित्रमागचति स जयति तदेतदुपभृतो ऽधि जुहूम् मित्रमागचति तेन प्रजयति तस्माच्चतुर्थे प्रयाजे समानयति बर्हिषि

saṃgrāmo vā eṣa saṃnidhīyate | yaḥ prayājairyajate yataraṃ vai saṃyattayormitramāgacati sa jayati tadetadupabhṛto 'dhi juhūm mitramāgacati tena prajayati tasmāccaturthe prayāje samānayati barhiṣi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यजमान एव जुहूमनु । यो स्मा अरातीयति स उपभृतमनुयजमानायैवैतद्द्विषन्तम् भ्रातृव्यम् बलिं हारयत्यत्तैव जुहूमन्वाद्य उपभृतमन्वत्त्र एवैतदाद्यम् बलिं हारयति तस्माच्चतुर्थे प्रयाजे समानयति

yajamāna eva juhūmanu | yo smā arātīyati sa upabhṛtamanuyajamānāyaivaitaddviṣantam bhrātṛvyam baliṃ hārayatyattaiva juhūmanvādya upabhṛtamanvattra evaitadādyam baliṃ hārayati tasmāccaturthe prayāje samānayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वा अनवमृशन्त्समानयति । स यद्धावमृषेद्यजमानं द्विषता भ्रातृव्येनावमृशेदत्तारमाद्येनावमृशेत्तस्मादनवमृशन्त्समानयति

sa vā anavamṛśantsamānayati | sa yaddhāvamṛṣedyajamānaṃ dviṣatā bhrātṛvyenāvamṛśedattāramādyenāvamṛśettasmādanavamṛśantsamānayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोत्तरां जुहूमध्यूहति । यजमानमेवैतद्विषति भ्रातृव्ये ऽध्यूहत्यत्तारमाद्ये ऽध्यूहति तस्मादुत्तरां जुहूमध्यूहति

athottarāṃ juhūmadhyūhati | yajamānamevaitadviṣati bhrātṛvye 'dhyūhatyattāramādye 'dhyūhati tasmāduttarāṃ juhūmadhyūhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त उत्तमे प्रयाजे । स्वाहाकारेणैव सर्वं यज्ञं समस्थापयन्त्स्वाहाग्निमिति तदाग्नेयमाज्यभागं समस्थापयन्त्स्वाहा सोममिति तत्सौम्यमाज्यभागं समस्थापयन्त्स्वाहाग्निमिति तद्य एष उभयत्राच्युत आग्नेयः पुरोडाशो भवति तं समस्थापयन्

ta uttame prayāje | svāhākāreṇaiva sarvaṃ yajñaṃ samasthāpayantsvāhāgnimiti tadāgneyamājyabhāgaṃ samasthāpayantsvāhā somamiti tatsaumyamājyabhāgaṃ samasthāpayantsvāhāgnimiti tadya eṣa ubhayatrācyuta āgneyaḥ puroḍāśo bhavati taṃ samasthāpayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यथादेवतं । स्वाहा देवा आज्यपा इति तत्प्रयाजानुयाजान्त्समस्थापयन्प्रयाजानुयाजा वै देवा आज्यपा जुषाणो अग्निराज्यस्य वेत्विति तदग्निं स्विष्टकृतं समस्थापयन्नग्निर्हि स्विष्टकृत्स एषो ऽव्येतर्हि तथैव यज्ञं संतिष्टते यथैवैनं देवाः समस्थापयंस्तस्मादुत्तमे प्रयाजे स्वाहास्वाहेति यजति यावन्ति हवींषि भवन्ति विजितमेवैतदनु सर्वं यज्ञं संस्थापयति तस्माद्यदत ऊर्ध्वं विलोम यज्ञे क्रियेत न तदाद्रियेत संस्थितो मे यज्ञ इति ह विद्यात्स हैष यज्ञो यातयामेवास यथा वषट्कृतं हुतं स्वाहाकृतं

atha yathādevataṃ | svāhā devā ājyapā iti tatprayājānuyājāntsamasthāpayanprayājānuyājā vai devā ājyapā juṣāṇo agnirājyasya vetviti tadagniṃ sviṣṭakṛtaṃ samasthāpayannagnirhi sviṣṭakṛtsa eṣo 'vyetarhi tathaiva yajñaṃ saṃtiṣṭate yathaivainaṃ devāḥ samasthāpayaṃstasmāduttame prayāje svāhāsvāheti yajati yāvanti havīṃṣi bhavanti vijitamevaitadanu sarvaṃ yajñaṃ saṃsthāpayati tasmādyadata ūrdhvaṃ viloma yajñe kriyeta na tadādriyeta saṃsthito me yajña iti ha vidyātsa haiṣa yajño yātayāmevāsa yathā vaṣaṭkṛtaṃ hutaṃ svāhākṛtaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते देवा अकामयन्त । कथं न्विमं यज्ञम् पुनराप्याययेमायातयामानं कुर्याम तेनायातयाम्ना प्रचरेमेति

te devā akāmayanta | kathaṃ nvimaṃ yajñam punarāpyāyayemāyātayāmānaṃ kuryāma tenāyātayāmnā pracaremeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यज्जुह्वामाज्यम् परिशिष्टमासीत् । येन यज्ञं समस्थापयंस्तेनैव यथापूर्वं हवींष्यभ्यघारयन्पुनरेवैनानि तदाप्याययन्नयातयामान्यकुर्वन्नयातयाम ह्याज्यं तस्मादुत्तमम् प्रयाजमिष्ट्वा यथापूर्वं हवींष्यभिघारयति पुनरेवैनानि तदाप्याययत्ययातयामानि करोत्ययातयाम ह्याज्यं तस्माद्यस्य कस्य च हविषो ऽवद्यति पुनरेव तदभिघारयति स्विष्टकृत एव तत्पुनराप्यायत्ययातयाम करोत्यथ यदा स्विष्टकृते ऽवद्यति न ततः पुनरभिघारयति नो हि ततः कां चन हविषो ऽग्नावाहुतिं होष्यन्भवति

sa yajjuhvāmājyam pariśiṣṭamāsīt | yena yajñaṃ samasthāpayaṃstenaiva yathāpūrvaṃ havīṃṣyabhyaghārayanpunarevaināni tadāpyāyayannayātayāmānyakurvannayātayāma hyājyaṃ tasmāduttamam prayājamiṣṭvā yathāpūrvaṃ havīṃṣyabhighārayati punarevaināni tadāpyāyayatyayātayāmāni karotyayātayāma hyājyaṃ tasmādyasya kasya ca haviṣo 'vadyati punareva tadabhighārayati sviṣṭakṛta eva tatpunarāpyāyatyayātayāma karotyatha yadā sviṣṭakṛte 'vadyati na tataḥ punarabhighārayati no hi tataḥ kāṃ cana haviṣo 'gnāvāhutiṃ hoṣyanbhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.