Śatapatha Brāhmaṇa (Mādhyandina) 1.9.1

स यत्राह । इषिता दैव्या होतारो भद्रवाच्याय प्रेषितो मानुषः सूक्तवाकायेति यदतो होतान्वाह सूक्त इव तदाह यजमानायैवैतदाशिषमाशास्ते तद्वा एतदुपरिष्टाद्यज्ञस्याशिषमाशास्ते द्वयं तद्यस्मादुपरिष्टाद्यज्ञस्याशिषमाशास्ते

sa yatrāha | iṣitā daivyā hotāro bhadravācyāya preṣito mānuṣaḥ sūktavākāyeti yadato hotānvāha sūkta iva tadāha yajamānāyaivaitadāśiṣamāśāste tadvā etadupariṣṭādyajñasyāśiṣamāśāste dvayaṃ tadyasmādupariṣṭādyajñasyāśiṣamāśāste

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यज्ञं वा एष जनयति । यो यजत एतेन ह्युक्ता ऋत्विजस्तन्वते तं जनयन्त्यथाशिषमाशास्ते तामस्मै यज्ञ आशिषं संनमयति यामाशिषमाशास्ते यो माजीजनतेति तस्माद्वा उपरिष्टाद्यज्ञस्याशिषमाशास्ते

yajñaṃ vā eṣa janayati | yo yajata etena hyuktā ṛtvijastanvate taṃ janayantyathāśiṣamāśāste tāmasmai yajña āśiṣaṃ saṃnamayati yāmāśiṣamāśāste yo mājījanateti tasmādvā upariṣṭādyajñasyāśiṣamāśāste

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवान्वा एष प्रीणाति । यो यजत एतेन यज्ञेनर्ग्भिरिव त्वद्यजुर्भिरिव त्वदाहुतिभिरिव त्वत्स देवान्प्रीत्वा तेष्वपित्वी भवति तेष्वपित्वी भूत्वाथाशिषमाशास्ते तामस्मै देवा आशिषं संनमयन्ति यामाशिषमाशास्ते यो नो ऽप्रैषीदिति तस्माद्वा उपरिष्टाद्यज्ञस्याशिषमाशास्ते

devānvā eṣa prīṇāti | yo yajata etena yajñenargbhiriva tvadyajurbhiriva tvadāhutibhiriva tvatsa devānprītvā teṣvapitvī bhavati teṣvapitvī bhūtvāthāśiṣamāśāste tāmasmai devā āśiṣaṃ saṃnamayanti yāmāśiṣamāśāste yo no 'praiṣīditi tasmādvā upariṣṭādyajñasyāśiṣamāśāste

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ प्रतिपद्यते । इदं द्यावापृथिवी भद्रमभूदिति भद्रं ह्यभूद्यो यज्ञस्य संस्थामगन्नार्ध्म सूक्तवाकमुत नमोवाकमित्युभयं वा एतद्यज्ञ एव यत्सूक्तवाकश्च नमोवाकश्चारात्स्म यज्ञमविदाम यज्ञमित्येवैतदाहाग्ने त्वं सूक्तवागस्युपश्रुती दिवस्पृथिव्योरित्यग्निमेवैतदाह त्वं सूक्तवागस्युपशृण्वत्योरनयोर्द्यावापृथिव्योरित्योमन्वती ते ऽस्मिन्यज्ञे यजमान द्यावापृथिवी स्तामित्यन्नवत्यौ ते ऽस्मिन्यज्ञे यजमान द्यावापृथिवी स्तामित्येवैतदाह

atha pratipadyate | idaṃ dyāvāpṛthivī bhadramabhūditi bhadraṃ hyabhūdyo yajñasya saṃsthāmagannārdhma sūktavākamuta namovākamityubhayaṃ vā etadyajña eva yatsūktavākaśca namovākaścārātsma yajñamavidāma yajñamityevaitadāhāgne tvaṃ sūktavāgasyupaśrutī divaspṛthivyorityagnimevaitadāha tvaṃ sūktavāgasyupaśṛṇvatyoranayordyāvāpṛthivyorityomanvatī te 'sminyajñe yajamāna dyāvāpṛthivī stāmityannavatyau te `sminyajñe yajamāna dyāvāpṛthivī stāmityevaitadāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शंगवी जीवदानू इति । शंगवी ते जीवदानू स्तामित्येवैतदाहात्रस्नू अप्रवेदे इति माह कस्माच्चन प्रत्रासीर्मो त इदम् पुष्टं कश्चन प्रविदतेत्येवैतदाह

śaṃgavī jīvadānū iti | śaṃgavī te jīvadānū stāmityevaitadāhātrasnū apravede iti māha kasmāccana pratrāsīrmo ta idam puṣṭaṃ kaścana pravidatetyevaitadāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उरुगव्यूती अभयंकृताविति । उरुगयूती ते ऽभये स्तामित्येवैतदाह वृष्टिद्यावा रीत्यापेति वृष्टिमत्यौ ते स्तामित्येवैतदाह

urugavyūtī abhayaṃkṛtāviti | urugayūtī te 'bhaye stāmityevaitadāha vṛṣṭidyāvā rītyāpeti vṛṣṭimatyau te stāmityevaitadāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शम्भुवौ मयोभुवाविति । शम्भुवौ ते मयोभुवौ स्तामित्येवैतदाहोर्जस्वती च पयस्वती चेति रसवत्यौ त उपजीवनीये स्तामित्येवैतदाह

śambhuvau mayobhuvāviti | śambhuvau te mayobhuvau stāmityevaitadāhorjasvatī ca payasvatī ceti rasavatyau ta upajīvanīye stāmityevaitadāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूपचरणा च स्वधिचरणाचेति । सूपचरणाह ते ऽसावस्तु यामधस्तादुपचरसि स्वधिचरणो त इयमस्तु यामुपरिष्टादधिचरसीत्येवैतदाह तयोराविदीति तयोरनोमन्यमानयोरित्येवैतदाह

sūpacaraṇā ca svadhicaraṇāceti | sūpacaraṇāha te 'sāvastu yāmadhastādupacarasi svadhicaraṇo ta iyamastu yāmupariṣṭādadhicarasītyevaitadāha tayorāvidīti tayoranomanyamānayorityevaitadāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निरिदं हविः अजुषतावीवृधत महो ज्यायो ऽकृतेति तदाग्नेयमाज्यभागमाह सोम इदं हविरजुषतावीवृधत महो ज्यायो ऽकृतेति तत्सौम्यमाज्यभागमाहाग्निरिदं हविरजुषतावीवृधत महो ज्यायो ऽकृतेति तद्य एष उभयत्राच्युत आग्नेयः पुरोडाशो भवति तमाह

agniridaṃ haviḥ ajuṣatāvīvṛdhata maho jyāyo 'kṛteti tadāgneyamājyabhāgamāha soma idaṃ havirajuṣatāvīvṛdhata maho jyāyo 'kṛteti tatsaumyamājyabhāgamāhāgniridaṃ havirajuṣatāvīvṛdhata maho jyāyo 'kṛteti tadya eṣa ubhayatrācyuta āgneyaḥ puroḍāśo bhavati tamāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यथादेवतं । देवा आज्यपा आज्यमजुषन्तावीवृधन्त महो ज्यायो ऽक्रतेति तत्प्रयाजानुयाजानाह प्रयाजानुयाजा वै देवा आज्यपा अग्निर्होत्रेणेदं हविरजुषतावीवृधत महो ज्यायो ऽकृतेति तदग्निं होत्रेणाहाजुषतेत्येवं या इष्टा देवता भवन्ति ताः सम्पश्यत्यसौ हविरजुषतासौ हविरजुषतेति तद्यज्ञस्यैवैतत्समृद्धिमाशास्ते यद्धि देवा हविर्जुषन्ते तेन हि महज्जयति तस्मादाहाजुषतेत्यवीवृधतेति यद्वै देवा हविर्जोषयन्ते तदपि गिरिमात्रं कुर्वते तस्मादाहावीवृधतेति

atha yathādevataṃ | devā ājyapā ājyamajuṣantāvīvṛdhanta maho jyāyo 'krateti tatprayājānuyājānāha prayājānuyājā vai devā ājyapā agnirhotreṇedaṃ havirajuṣatāvīvṛdhata maho jyāyo 'kṛteti tadagniṃ hotreṇāhājuṣatetyevaṃ yā iṣṭā devatā bhavanti tāḥ sampaśyatyasau havirajuṣatāsau havirajuṣateti tadyajñasyaivaitatsamṛddhimāśāste yaddhi devā havirjuṣante tena hi mahajjayati tasmādāhājuṣatetyavīvṛdhateti yadvai devā havirjoṣayante tadapi girimātraṃ kurvate tasmādāhāvīvṛdhateti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महो ज्यायो ऽक्रतेति । यज्ञो वै देवानाम् महस्तं ह्येतज्ज्यायांसमिव कुर्वते तस्मादाह महो ज्यायो ऽक्रतेति

maho jyāyo 'krateti | yajño vai devānām mahastaṃ hyetajjyāyāṃsamiva kurvate tasmādāha maho jyāyo 'krateti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्यामृधेद्धोत्रायां देवंगमायामिति । अस्यां राध्नोतु होत्रायां देवंगमायामित्येवैतदाहाशास्ते ऽयं यजमानो ऽसाविति नाम गृह्णाति तदेनम् प्रत्यक्षमाशिषा सम्पादयति

asyāmṛdheddhotrāyāṃ devaṃgamāyāmiti | asyāṃ rādhnotu hotrāyāṃ devaṃgamāyāmityevaitadāhāśāste 'yaṃ yajamāno 'sāviti nāma gṛhṇāti tadenam pratyakṣamāśiṣā sampādayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीर्घायुत्वमाशास्त इति । सा यामुत्रोत्तरा देवयज्या तदिह प्रत्यक्ष्ं दीर्घायुत्वम्

dīrghāyutvamāśāsta iti | sā yāmutrottarā devayajyā tadiha pratyakṣṃ dīrghāyutvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुप्रजास्त्वमाशास्त इति । तद्यदमुत्र भूयो हविष्करणं तदिह प्रत्यक्ष्ं सुप्रजास्त्वम् प्रशासनं स कुर्याद्य एवं कुर्यादुत्तरां देवयज्यामाशास्त इति त्वेव ब्रूयात्तदेव जीवातुं तत्प्रजां तत्पशून्

suprajāstvamāśāsta iti | tadyadamutra bhūyo haviṣkaraṇaṃ tadiha pratyakṣṃ suprajāstvam praśāsanaṃ sa kuryādya evaṃ kuryāduttarāṃ devayajyāmāśāsta iti tveva brūyāttadeva jīvātuṃ tatprajāṃ tatpaśūn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूयो हविष्करणमाशास्त इति तद्वेव तत्सजातवनस्यामाशास्त इति प्राणा वै सजाताः प्राणौर्हि सह जायते तत्प्राणानाशास्ते

bhūyo haviṣkaraṇamāśāsta iti tadveva tatsajātavanasyāmāśāsta iti prāṇā vai sajātāḥ prāṇaurhi saha jāyate tatprāṇānāśāste

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिव्यं धामाशास्त इति । देवलोके मे ऽप्यसदिति वै यजते यो यजते तद्देवलोक एवैनमेतदपित्विनं करोति यदनेन हविषाशास्ते तदश्यात्तदृध्यादिति यदनेन हविषाशास्ते तदस्मै सर्वं समृध्यतामित्येवैतदाह

divyaṃ dhāmāśāsta iti | devaloke me 'pyasaditi vai yajate yo yajate taddevaloka evainametadapitvinaṃ karoti yadanena haviṣāśāste tadaśyāttadṛdhyāditi yadanena haviṣāśāste tadasmai sarvaṃ samṛdhyatāmityevaitadāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता वा एताः । पञ्चाशिषः करोति तिस्र इडायां ता अष्टावष्टाक्षरा वै गायत्री वीर्यं गायत्री वीर्यमेवैतदाशिषो ऽभिसंपादयति

tā vā etāḥ | pañcāśiṣaḥ karoti tisra iḍāyāṃ tā aṣṭāvaṣṭākṣarā vai gāyatrī vīryaṃ gāyatrī vīryamevaitadāśiṣo 'bhisaṃpādayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नातो भूयसीः कुर्यात् । अतिरिक्तं ह कुर्याद्यदतो भूयसीः कुर्याद्यद्वै यज्ञस्यातिरिक्तं द्विषन्तं हास्य तद्भ्रातृव्यमभ्यतिरिच्यते तस्मान्नातो भूयसीः कुर्यात्

nāto bhūyasīḥ kuryāt | atiriktaṃ ha kuryādyadato bhūyasīḥ kuryādyadvai yajñasyātiriktaṃ dviṣantaṃ hāsya tadbhrātṛvyamabhyatiricyate tasmānnāto bhūyasīḥ kuryāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपीद्वै कनीयसीः सप्त । तदस्मै देवा रासन्तामिति तदस्मै देवा अनुमन्यन्तामित्येवैतदाह तदाग्निर्देवो देवेभ्यो वनुतां वयमग्नेः परि मानुषा इति तदग्निर्देवो देवेभ्यो वनुतां वयमग्नेरध्यस्मा एतद्वनवामहा इत्येवैतदाह

apīdvai kanīyasīḥ sapta | tadasmai devā rāsantāmiti tadasmai devā anumanyantāmityevaitadāha tadāgnirdevo devebhyo vanutāṃ vayamagneḥ pari mānuṣā iti tadagnirdevo devebhyo vanutāṃ vayamagneradhyasmā etadvanavāmahā ityevaitadāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इष्टं च वित्तं चेति । ऐषिषुरिव वा एतद्यज्ञं तमविदंस्तस्मादाहेष्टं च वित्तं चेत्युभे चैनं द्यावापृथिवी अंहसस्पातामित्युभे चैनं द्यावापृथिवी आत्तेर्गोपायतामित्येवैतदाह

iṣṭaṃ ca vittaṃ ceti | aiṣiṣuriva vā etadyajñaṃ tamavidaṃstasmādāheṣṭaṃ ca vittaṃ cetyubhe cainaṃ dyāvāpṛthivī aṃhasaspātāmityubhe cainaṃ dyāvāpṛthivī āttergopāyatāmityevaitadāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदु हैक आहुः । उभे च मेति तथा होताशिष आत्मानं नान्तरेतीति तदु तथा न ब्रूयाद्यजमानस्य वै यज्ञ आशीः किं नु तत्रर्त्विजां यां वै कां च यज्ञ ऋत्विज आशिषमाशासते यजमानस्यैव सा न ह स एतां क्व चनाशिषम् प्रतिष्ठापयति य आहोभे च मेति तस्मादु ब्रूयादुभे चैनमित्येव

tadu haika āhuḥ | ubhe ca meti tathā hotāśiṣa ātmānaṃ nāntaretīti tadu tathā na brūyādyajamānasya vai yajña āśīḥ kiṃ nu tatrartvijāṃ yāṃ vai kāṃ ca yajña ṛtvija āśiṣamāśāsate yajamānasyaiva sā na ha sa etāṃ kva canāśiṣam pratiṣṭhāpayati ya āhobhe ca meti tasmādu brūyādubhe cainamityeva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह गतिर्वामस्येति । तद्यदेव यज्ञस्य साधु तदेवास्मिन्नेतद्दधाति तस्मादाहेह गतिर्वामस्येति

iha gatirvāmasyeti | tadyadeva yajñasya sādhu tadevāsminnetaddadhāti tasmādāheha gatirvāmasyeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं च नमो देवेभ्य इति तद्यज्ञस्यैवैतत्संस्थां गत्वा नमो देवेभ्यः करोति तस्मादाहेदं च नमो देवेभ्य इति

idaṃ ca namo devebhya iti tadyajñasyaivaitatsaṃsthāṃ gatvā namo devebhyaḥ karoti tasmādāhedaṃ ca namo devebhya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ शम्योराह । शम्युर्ह वै बार्हस्पत्यो ऽञ्जसा यज्ञस्य संस्थां विदां चकार स देवलोकमपीयाय तत्तदन्तर्हितमिव मनुष्येभ्य आस

atha śamyorāha | śamyurha vai bārhaspatyo 'ñjasā yajñasya saṃsthāṃ vidāṃ cakāra sa devalokamapīyāya tattadantarhitamiva manuṣyebhya āsa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वा ऋषीणामनुश्रुतमास । शम्युर्ह वै बार्हस्पत्यो ऽञ्जसा यज्ञस्य संस्थां विदां चकार स देवलोकमपीयायेति ते तामेव यज्ञस्य संस्थामुपायन्यां शम्युर्बार्हस्पत्यो ऽवेद्यचम्योरब्रुवंस्ताम्वेवैष एतद्यज्ञस्य संस्थामुपैति यां शम्युर्बार्हस्पत्यो ऽवेद्यचम्योराह तस्माद्वै शम्योराह

tadvā ṛṣīṇāmanuśrutamāsa | śamyurha vai bārhaspatyo 'ñjasā yajñasya saṃsthāṃ vidāṃ cakāra sa devalokamapīyāyeti te tāmeva yajñasya saṃsthāmupāyanyāṃ śamyurbārhaspatyo 'vedyacamyorabruvaṃstāmvevaiṣa etadyajñasya saṃsthāmupaiti yāṃ śamyurbārhaspatyo 'vedyacamyorāha tasmādvai śamyorāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स प्रतिपद्यते । तचंयोरावृणीमह इति तां यज्ञस्य संस्थामावृणीमहे यां शम्युर्बार्हस्पत्यो ऽवेदित्येवैतदाह

sa pratipadyate | tacaṃyorāvṛṇīmaha iti tāṃ yajñasya saṃsthāmāvṛṇīmahe yāṃ śamyurbārhaspatyo 'vedityevaitadāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गातुं यज्ञाय गातुं यज्ञपतय इति । गातुं ह्येष यज्ञायेचति गातुं यज्ञपतये यो यज्ञस्य संस्थां दैवी स्वस्तिरस्तु नः स्वस्तिर्मानुषेभ्य इति स्वस्ति नो देवत्रास्तु स्वस्ति मनुष्यत्रेत्येवैतदाहोर्ध्वं जिगातु भेषजमित्यूर्ध्वं नो ऽयं यज्ञो देवलोकं जयत्वित्येवैतदाह

gātuṃ yajñāya gātuṃ yajñapataya iti | gātuṃ hyeṣa yajñāyecati gātuṃ yajñapataye yo yajñasya saṃsthāṃ daivī svastirastu naḥ svastirmānuṣebhya iti svasti no devatrāstu svasti manuṣyatretyevaitadāhordhvaṃ jigātu bheṣajamityūrdhvaṃ no 'yaṃ yajño devalokaṃ jayatvityevaitadāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शं नो अस्तु द्विपदे शं चतुष्पद इति । एतावद्वा इदं सर्वं यावद्द्विपाच्चैव चतुष्पाच्च तस्मा एवैतद्यज्ञस्य संस्थां गत्वा शं करोति तस्मादाह शं नो अस्तु द्विपदे शं चतुष्पद इति

śaṃ no astu dvipade śaṃ catuṣpada iti | etāvadvā idaṃ sarvaṃ yāvaddvipāccaiva catuṣpācca tasmā evaitadyajñasya saṃsthāṃ gatvā śaṃ karoti tasmādāha śaṃ no astu dvipade śaṃ catuṣpada iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथानयेत्युपस्पृशति । अमानुष इव वा एतद्भवति यदार्त्विज्ये प्रवृत इयं वै पृथिवी प्रतिष्ठा तदस्यामेवैतत्प्रतिष्ठायाम् प्रतिष्ठति तदु खलु पुनर्मानुषो भवति तस्मादनयेत्युपस्पृशति

athānayetyupaspṛśati | amānuṣa iva vā etadbhavati yadārtvijye pravṛta iyaṃ vai pṛthivī pratiṣṭhā tadasyāmevaitatpratiṣṭhāyām pratiṣṭhati tadu khalu punarmānuṣo bhavati tasmādanayetyupaspṛśati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.