Library·Śatapatha Brāhmaṇa (Mādhyandina)·10·10.5·10.5.2
यदेतन्मण्डलं तपति तन्महदुक्थं ता ।!चः स ऋचां लोकोऽथ यदेतदर्चिर्दीप्यते तन्महाव्रतं तानि सामानि स साम्नां लोकोऽथ य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषः सोऽग्निस्तानि यजूंषि स यजुषां लोकः
yadetanmaṇḍalaṃ tapati tanmahadukthaṃ tā .!caḥ sa ṛcāṃ loko'tha yadetadarcirdīpyate tanmahāvrataṃ tāni sāmāni sa sāmnāṃ loko'tha ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣaḥ so'gnistāni yajūṃṣi sa yajuṣāṃ lokaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सैषा त्रय्येव विद्या तपति तद्धैतदप्यविद्वांस आहुस्त्रयी वा एषा विद्या तपतीति वाग्घैव तत्पश्यन्ती वदति
saiṣā trayyeva vidyā tapati taddhaitadapyavidvāṃsa āhustrayī vā eṣā vidyā tapatīti vāgghaiva tatpaśyantī vadati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषोऽथैतदमृतं यदेतदर्चिर्दीप्यते तस्मान्मृत्युर्न म्रियतेऽमृते ह्यन्तस्तस्मादु न दृश्यतेऽमृते ह्यन्तः
sa eṣa etasminmaṇḍale puruṣo'thaitadamṛtaṃ yadetadarcirdīpyate tasmānmṛtyurna mriyate'mṛte hyantastasmādu na dṛśyate'mṛte hyantaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेष श्लोको भवति अन्तरम् मृत्योरमृतमित्यवरं ह्येतन्मृत्योरमृतम् मृत्यावमृतमाहितमित्येतस्मिन्हि पुरुष एतन्मण्डलम् प्रतिष्ठितं तपति मृत्युर्विवस्वन्तं वस्त इत्यसौ वा आदित्यो विवस्वानेष ह्यहोरात्रे विवस्ते तमेष वस्ते सर्वतो ह्येनेन परिवृतो मृत्योरात्मा विवस्वतीत्येतस्मिन्हि मण्डल एतस्य पुरुषस्यात्मैतदेष श्लोको भवति
tadeṣa śloko bhavati antaram mṛtyoramṛtamityavaraṃ hyetanmṛtyoramṛtam mṛtyāvamṛtamāhitamityetasminhi puruṣa etanmaṇḍalam pratiṣṭhitaṃ tapati mṛtyurvivasvantaṃ vasta ityasau vā ādityo vivasvāneṣa hyahorātre vivaste tameṣa vaste sarvato hyenena parivṛto mṛtyorātmā vivasvatītyetasminhi maṇḍala etasya puruṣasyātmaitadeṣa śloko bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोर्वा एतयोः उभयोरेतस्य चार्चिष एतस्य च पुरुषस्यैतन्मण्डलम् प्रतिष्ठा तस्मान्महदुक्थम् परस्मै न शंसेन्नेदेताम् प्रतिष्ठां चिनदा इत्येतां ह स प्रतिष्ठां चिन्त्ते यो महदुक्थम् परस्मै शंसति तस्मादुक्थशसम् भूयिष्ठम् परिचक्षते प्रतिष्ठाचिन्नो हि भवतीत्यधिदेवतम्
tayorvā etayoḥ ubhayoretasya cārciṣa etasya ca puruṣasyaitanmaṇḍalam pratiṣṭhā tasmānmahaduktham parasmai na śaṃsennedetām pratiṣṭhāṃ cinadā ityetāṃ ha sa pratiṣṭhāṃ cintte yo mahaduktham parasmai śaṃsati tasmādukthaśasam bhūyiṣṭham paricakṣate pratiṣṭhācinno hi bhavatītyadhidevatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथाधियज्ञम् यदे तन्मण्डलं तपत्ययं स रुक्मोऽथ यदेतदर्चिर्दीप्यत इदं तत्पुष्करपर्णमापो ह्येता आपः पुष्करपर्णमथ य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषोऽयमेव स योऽयं हिरण्मयः पुरुषस्तदेतदेवैतत्त्रयं संस्कृत्येहोपधत्ते तद्यज्ञस्यैवानु संस्थामूर्ध्वमुत्क्रामति तदेतमप्येति य एष तपति तस्मादग्निं नाद्रियेत परिहन्तुममुत्र ह्येष तदा भवतीत्यु एवाधियज्ञम्
athādhiyajñam yade tanmaṇḍalaṃ tapatyayaṃ sa rukmo'tha yadetadarcirdīpyata idaṃ tatpuṣkaraparṇamāpo hyetā āpaḥ puṣkaraparṇamatha ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣo'yameva sa yo'yaṃ hiraṇmayaḥ puruṣastadetadevaitattrayaṃ saṃskṛtyehopadhatte tadyajñasyaivānu saṃsthāmūrdhvamutkrāmati tadetamapyeti ya eṣa tapati tasmādagniṃ nādriyeta parihantumamutra hyeṣa tadā bhavatītyu evādhiyajñam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथाध्यात्मम् यदेतन्मण्डलं तपति यश्चैष रुक्म इदं तचुक्लमक्षन्नथ यदेतदर्चिर्दीप्यते यच्चैतत्पुष्करपर्णमिदं तत्कृष्णमक्षन्नथ य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषो यश्चैष हिरण्मयः पुरुषोऽयमेव स योऽयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषः
athādhyātmam yadetanmaṇḍalaṃ tapati yaścaiṣa rukma idaṃ tacuklamakṣannatha yadetadarcirdīpyate yaccaitatpuṣkaraparṇamidaṃ tatkṛṣṇamakṣannatha ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣo yaścaiṣa hiraṇmayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yaṃ dakṣiṇe'kṣanpuruṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एष एव लोकम्पृणा तामेष सर्वोऽग्निरभिसम्पद्यते तस्यैतन्मिथुनं योऽयं सव्येऽक्षन्पुरुषोऽर्धमु हैतदात्मनो यन्मिथुनं यदा वै सह मिथुनेनाथ सर्वोऽथ कृत्स्नः कृत्स्नतायै तद्यत्ते द्वे भवतो द्वन्द्वं हि मिथुनम् प्रजननं तस्माद्द्वे-द्वे लोकम्पृणे उपधीयेते तस्मादु द्वाभ्यां चितिम् प्रणयन्ति
sa eṣa eva lokampṛṇā tāmeṣa sarvo'gnirabhisampadyate tasyaitanmithunaṃ yo'yaṃ savye'kṣanpuruṣo'rdhamu haitadātmano yanmithunaṃ yadā vai saha mithunenātha sarvo'tha kṛtsnaḥ kṛtsnatāyai tadyatte dve bhavato dvandvaṃ hi mithunam prajananaṃ tasmāddve-dve lokampṛṇe upadhīyete tasmādu dvābhyāṃ citim praṇayanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एष एवेन्द्रः योऽयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषोऽथेयमिन्द्राणी ताभ्यां देवा एतां विधृतिमकुर्वन्नासिकां तस्माज्जायाया अन्ते नाश्नीयाद्वीर्यवान्हास्माज्जायते वीर्यवन्तमु ह सा जनयति यस्या अन्ते नाश्नाति
sa eṣa evendraḥ yo'yaṃ dakṣiṇe'kṣanpuruṣo'theyamindrāṇī tābhyāṃ devā etāṃ vidhṛtimakurvannāsikāṃ tasmājjāyāyā ante nāśnīyādvīryavānhāsmājjāyate vīryavantamu ha sā janayati yasyā ante nāśnāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेतद्देवव्रतं राजन्यबन्धवो मनुष्याणामनुतमां गोपायन्ति तस्मादु तेषु वीर्यवान्जायतेऽमृतवाका वयसां सा क्षिप्रश्येनं जनयति
tadetaddevavrataṃ rājanyabandhavo manuṣyāṇāmanutamāṃ gopāyanti tasmādu teṣu vīryavānjāyate'mṛtavākā vayasāṃ sā kṣipraśyenaṃ janayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तौ हृदयस्याकाशम् प्रत्यवेत्य मिथुनीभवतस्तौ यदा मिथुनस्यान्तं गचतोऽथ हैतत्पुरुषः स्वपिति तद्यथा हैवेदम् मानुषस्य मिथुनस्यान्तं गत्वासंविद इव भवत्येवं हैवैतदसंविद-इव भवति दैवं ह्येतन्मिथुनम् परमो ह्येष आनन्दः
tau hṛdayasyākāśam pratyavetya mithunībhavatastau yadā mithunasyāntaṃ gacato'tha haitatpuruṣaḥ svapiti tadyathā haivedam mānuṣasya mithunasyāntaṃ gatvāsaṃvida iva bhavatyevaṃ haivaitadasaṃvida-iva bhavati daivaṃ hyetanmithunam paramo hyeṣa ānandaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मादेवंवित्स्वप्यात् लोक्यं हैते एव तद्देवते मिथुनेन प्रियेण धाम्ना समर्धयति तस्मादु ह स्वपन्तं धुरेव न बोधयेन्नेदेते देवते मिथुनोभवन्त्यौ हिनसानीति तस्मादु हैतत्सुषुपुषः श्लेष्मणमिव मुखम् भवत्येते एव तद्देवते रेतः सिञ्चतस्तस्माद्रेतस इदं सर्वं सम्भवति यदिदं किं च
tasmādevaṃvitsvapyāt lokyaṃ haite eva taddevate mithunena priyeṇa dhāmnā samardhayati tasmādu ha svapantaṃ dhureva na bodhayennedete devate mithunobhavantyau hinasānīti tasmādu haitatsuṣupuṣaḥ śleṣmaṇamiva mukham bhavatyete eva taddevate retaḥ siñcatastasmādretasa idaṃ sarvaṃ sambhavati yadidaṃ kiṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एष एव मृत्युः य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषो यश्चायं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषस्तस्य हैतस्य हृदये पादावतिहतौ तौ हैतदाचिद्योत्क्रामति स यदोत्क्रामत्यथ हैतत्पुरुषो म्रियते तस्मादु हैतत्प्रेतमाहुराचेद्यस्येति
sa eṣa eva mṛtyuḥ ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣo yaścāyaṃ dakṣiṇe'kṣanpuruṣastasya haitasya hṛdaye pādāvatihatau tau haitadācidyotkrāmati sa yadotkrāmatyatha haitatpuruṣo mriyate tasmādu haitatpretamāhurācedyasyeti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष उ एव प्राणः एष हीमाः सर्वाः प्रजा प्रणयति तस्यैते प्राणाः स्वाः स यदा स्वपित्यथैनमेते प्राणाः स्वा अपियन्ति तस्मात्स्वाप्ययः स्वाप्ययो ह वै तं स्वप्न इत्याचक्षते परोऽक्षम् परोऽक्षकामा हि देवाः
eṣa u eva prāṇaḥ eṣa hīmāḥ sarvāḥ prajā praṇayati tasyaite prāṇāḥ svāḥ sa yadā svapityathainamete prāṇāḥ svā apiyanti tasmātsvāpyayaḥ svāpyayo ha vai taṃ svapna ityācakṣate paro'kṣam paro'kṣakāmā hi devāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एतैः सुप्तः न कस्य चन वेद न मनसा संकल्पयति न वाचान्नस्य रसं विजानाति न प्राणेन गन्धं विजानाति न चक्षुषा पश्यति न श्रोत्रेण शृणोत्येतं ह्येते तदापीता भवन्ति स एष एकः सन्प्रजासु बहुधा व्याविष्टस्तस्मादेका सती लोकम्पृणा सर्वमग्निमनुविभवत्यथ यदेक एव तस्मादेका
sa etaiḥ suptaḥ na kasya cana veda na manasā saṃkalpayati na vācānnasya rasaṃ vijānāti na prāṇena gandhaṃ vijānāti na cakṣuṣā paśyati na śrotreṇa śṛṇotyetaṃ hyete tadāpītā bhavanti sa eṣa ekaḥ sanprajāsu bahudhā vyāviṣṭastasmādekā satī lokampṛṇā sarvamagnimanuvibhavatyatha yadeka eva tasmādekā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदाहुः एको मृत्युर्बहवा३ इत्येकश्च बहवश्चेति ह ब्रूयाद्यदहासावमुत्र तेनैकोऽथ यदिह प्रजासु बहुधा व्याविष्टस्तेनो बहवः
tadāhuḥ eko mṛtyurbahavā3 ityekaśca bahavaśceti ha brūyādyadahāsāvamutra tenaiko'tha yadiha prajāsu bahudhā vyāviṣṭasteno bahavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदाहुः अन्तिके मृत्युर्दूरा इत्यन्तिके च दूरे चेति ह ब्रूयाद्यदहायमिहाध्यात्मं तेनान्तिकेऽथ यदसावमुत्र तेनो दूरे
tadāhuḥ antike mṛtyurdūrā ityantike ca dūre ceti ha brūyādyadahāyamihādhyātmaṃ tenāntike'tha yadasāvamutra teno dūre
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेष श्लोको भवति अन्ने भात्यपश्रितो रसानां संक्षरेऽमृत इति यदेतन्मण्डलं तपति तदन्नमथ य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषः सोऽत्ता स एतस्मिन्नन्नेऽपश्रितो भातीत्यधिदेवतम्
tadeṣa śloko bhavati anne bhātyapaśrito rasānāṃ saṃkṣare'mṛta iti yadetanmaṇḍalaṃ tapati tadannamatha ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣaḥ so'ttā sa etasminnanne'paśrito bhātītyadhidevatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथाध्यात्मम् इदमेव शरीरमन्नमथ योऽयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषः सोऽत्ता स एतस्मिन्नन्नेऽपश्रितो भाति
athādhyātmam idameva śarīramannamatha yo'yaṃ dakṣiṇe'kṣanpuruṣaḥ so'ttā sa etasminnanne'paśrito bhāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमेतमग्निरित्यध्वर्यव उपासते यजुरित्येष हीदं सर्वं युनक्ति सामेति चन्दोगा एतस्मिन्हीदं सर्वं समानमुक्थमिति बह्वृचा एष हीदं सर्वमुत्थापयति यातुरिति यातुविद एतेन हीदं सर्वं यतं विषमिति सर्पाः सर्प इति सर्पविद ऊर्गिति देवा रयिरिति मनुष्या मायेत्यसुराः स्वधेति पितरो देवजन इति देवजनविदो रूपमिति गन्धर्वा गन्ध इत्यप्सरसस्तं यथा-यथोपासते तदेव भवति तद्धैनान्भूत्वावति तस्मादेतमेवंवित्सर्वैरेवैतैरुपासीत सर्वं हैतद्भवति सर्वं हैनमेतद्भूत्वावति
tametamagnirityadhvaryava upāsate yajurityeṣa hīdaṃ sarvaṃ yunakti sāmeti candogā etasminhīdaṃ sarvaṃ samānamukthamiti bahvṛcā eṣa hīdaṃ sarvamutthāpayati yāturiti yātuvida etena hīdaṃ sarvaṃ yataṃ viṣamiti sarpāḥ sarpa iti sarpavida ūrgiti devā rayiriti manuṣyā māyetyasurāḥ svadheti pitaro devajana iti devajanavido rūpamiti gandharvā gandha ityapsarasastaṃ yathā-yathopāsate tadeva bhavati taddhainānbhūtvāvati tasmādetamevaṃvitsarvairevaitairupāsīta sarvaṃ haitadbhavati sarvaṃ hainametadbhūtvāvati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एष त्रीष्टकोऽग्निः ऋगेका यजुरेका सामैका तद्यां कां चात्रर्चोपदधाति रुक्म एव तस्या आयतनमथ यां यजुषा पुरुष एव तस्या आयतनमथ यां साम्ना पुष्करपर्णमेव तस्या आयतनमेवं त्रीष्टकः
sa eṣa trīṣṭako'gniḥ ṛgekā yajurekā sāmaikā tadyāṃ kāṃ cātrarcopadadhāti rukma eva tasyā āyatanamatha yāṃ yajuṣā puruṣa eva tasyā āyatanamatha yāṃ sāmnā puṣkaraparṇameva tasyā āyatanamevaṃ trīṣṭakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते वा एते उभे एष च रुक्म एतच्च पुष्करपर्णमेतम् पुरुषमपीत उभे ह्यृक्षामे यजुरपीत एवम्वेकेष्टकः
te vā ete ubhe eṣa ca rukma etacca puṣkaraparṇametam puruṣamapīta ubhe hyṛkṣāme yajurapīta evamvekeṣṭakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एष एव मृत्युः य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषो यश्चायं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषः स एष एवंविद आत्मा भवति स यदैवंविदस्माल्लोकात्प्रैत्यथैतमेवात्मानमभिसम्भवति सोऽमृतो भवति मृत्युर्ह्यस्यात्मा भवति
sa eṣa eva mṛtyuḥ ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣo yaścāyaṃ dakṣiṇe'kṣanpuruṣaḥ sa eṣa evaṃvida ātmā bhavati sa yadaivaṃvidasmāllokātpraityathaitamevātmānamabhisambhavati so'mṛto bhavati mṛtyurhyasyātmā bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.