Śatapatha Brāhmaṇa (Mādhyandina) 13.6

पुरुषो ह नारायणोऽकामयत अतितिष्ठेयं सर्वाणि भूतान्यहमेवेदं सर्वं स्यामिति स एतम् पुरुषमेधम् पञ्चरात्रम् यज्ञक्रतुमपश्यत्तमाहरत्तेनायजत तेनेष्ट्वात्यतिष्ठत्सर्वाणि भूतानीदं सर्वमभवदतितिष्ठति सर्वाणि भूतानीदं सर्वम् भवति य एवम् विद्वान्पुरुषमेधेन यजते यो वैतदेवम् वेद

puruṣo ha nārāyaṇo'kāmayata atitiṣṭheyaṃ sarvāṇi bhūtānyahamevedaṃ sarvaṃ syāmiti sa etam puruṣamedham pañcarātram yajñakratumapaśyattamāharattenāyajata teneṣṭvātyatiṣṭhatsarvāṇi bhūtānīdaṃ sarvamabhavadatitiṣṭhati sarvāṇi bhūtānīdaṃ sarvam bhavati ya evam vidvānpuruṣamedhena yajate yo vaitadevam veda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य त्रयोविंशतिर्दीक्षाः द्वादशोपसदः पञ्च सुत्याः स एष चत्वारिंशद्रात्रः सदीक्षोपसत्कश्चत्वारिंशदक्षरा विराट्तद्विराजमभिसम्पद्यते ततो विराडजायत विराजो अधि पूरुष इत्येषा वै सा विराडेतस्या एवैतद्विराजो यज्ञम् पुरुषं जनयति

tasya trayoviṃśatirdīkṣāḥ dvādaśopasadaḥ pañca sutyāḥ sa eṣa catvāriṃśadrātraḥ sadīkṣopasatkaścatvāriṃśadakṣarā virāṭtadvirājamabhisampadyate tato virāḍajāyata virājo adhi pūruṣa ityeṣā vai sā virāḍetasyā evaitadvirājo yajñam puruṣaṃ janayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता वा एताः चतस्रो दशतो भवन्ति तद्यदेताश्चतस्रो दशतो भवन्त्येषां चैव लोकानामाप्त्ये दिशां चेममेव लोकम् प्रथमया दशताप्नुवन्नन्तरिक्षं द्वितीयया दिवं तृतीयया दिशश्चतुर्थ्या तथैवैतद्यजमान इममेव लोकम् प्रथमया दशताप्नोत्यन्तरिक्षं द्वितीयया दिवं तृतीयया दिशश्चतुर्थ्यैतावद्वा इदं सर्वं यावादिमे च लोका दिशश्च सर्वम् पुरुषमेधः सर्वस्याप्त्यै स्!र्वस्यावरुद्ध्यै

tā vā etāḥ catasro daśato bhavanti tadyadetāścatasro daśato bhavantyeṣāṃ caiva lokānāmāptye diśāṃ cemameva lokam prathamayā daśatāpnuvannantarikṣaṃ dvitīyayā divaṃ tṛtīyayā diśaścaturthyā tathaivaitadyajamāna imameva lokam prathamayā daśatāpnotyantarikṣaṃ dvitīyayā divaṃ tṛtīyayā diśaścaturthyaitāvadvā idaṃ sarvaṃ yāvādime ca lokā diśaśca sarvam puruṣamedhaḥ sarvasyāptyai s!rvasyāvaruddhyai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकादशाग्निषोमीयाः पशव उपवसथे तेषां समानं कर्मैकादश यूपा एकादशाक्षरा त्रिष्टुब्वज्रस्त्रिष्टुब्वीर्यं त्रिष्टुब्वज्रेणैवैतद्वीर्येण यजमानः पुरस्तात्पाप्मानमपहते

ekādaśāgniṣomīyāḥ paśava upavasathe teṣāṃ samānaṃ karmaikādaśa yūpā ekādaśākṣarā triṣṭubvajrastriṣṭubvīryaṃ triṣṭubvajreṇaivaitadvīryeṇa yajamānaḥ purastātpāpmānamapahate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकादशिनाः सुत्यासु पशवो भवन्ति एकादशाक्षरा त्रिष्टुब्वज्रस्त्रिष्टुब्वीर्यं त्रिष्टुब्वज्रेणैवैतद्वीर्येण यजमानः पुरस्तात्पाप्मानमपहते

ekādaśināḥ sutyāsu paśavo bhavanti ekādaśākṣarā triṣṭubvajrastriṣṭubvīryaṃ triṣṭubvajreṇaivaitadvīryeṇa yajamānaḥ purastātpāpmānamapahate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेवैकादशिना भवन्ति एकादशिनी वा इदं सर्वम् प्रजापतिर्ह्येकादशिनी सर्वं हि प्रजापतिः सर्वम् पुरुषमेधः सर्वस्याप्त्यै सर्वस्यावरुद्ध्यै

yadvevaikādaśinā bhavanti ekādaśinī vā idaṃ sarvam prajāpatirhyekādaśinī sarvaṃ hi prajāpatiḥ sarvam puruṣamedhaḥ sarvasyāptyai sarvasyāvaruddhyai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वा एष पुरुषमेधः पञ्चरात्रो यज्ञक्रतुर्भवति पाङ्क्तो यज्ञः पाङ्क्तः पशुः पञ्चर्तवः सम्वत्सरो यत्किं च पञ्चविधमधिदेवतमध्यात्मं तदेनेन सर्वमाप्नोति

sa vā eṣa puruṣamedhaḥ pañcarātro yajñakraturbhavati pāṅkto yajñaḥ pāṅktaḥ paśuḥ pañcartavaḥ samvatsaro yatkiṃ ca pañcavidhamadhidevatamadhyātmaṃ tadenena sarvamāpnoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याग्निष्टोमः प्रथममहर्भवति अथोक्थ्योऽथातिरात्रोऽथोक्थ्योऽथाग्निष्टोमः स वा एष उभयतोज्योतिरुभयतौक्थ्यः

tasyāgniṣṭomaḥ prathamamaharbhavati athokthyo'thātirātro'thokthyo'thāgniṣṭomaḥ sa vā eṣa ubhayatojyotirubhayataukthyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यवमध्यः पञ्चरात्रो भवति इमे वै लोकाः पुरुषमेध उभयतोज्योतिषो वा इमे लोका अग्निनेत आदित्येनामुतस्तस्मादुभयतोज्योतिरन्नमुक्थ्य आत्मातिरात्रस्तद्यदेता उक्थ्यावतिरात्रमभितो भवतस्तस्मादयमात्मान्नेन परिवृढोऽथ यदेष वर्षिष्टोऽतिरात्रोऽह्नां स मध्ये तस्माद्यवमध्यो युते ह वै द्विषन्तम् भ्रात्रृव्यमयमेवास्ति नास्य द्विषन्भ्रातृव्य इत्याहुर्य एवम् वेद

yavamadhyaḥ pañcarātro bhavati ime vai lokāḥ puruṣamedha ubhayatojyotiṣo vā ime lokā agnineta ādityenāmutastasmādubhayatojyotirannamukthya ātmātirātrastadyadetā ukthyāvatirātramabhito bhavatastasmādayamātmānnena parivṛḍho'tha yadeṣa varṣiṣṭo'tirātro'hnāṃ sa madhye tasmādyavamadhyo yute ha vai dviṣantam bhrātrṛvyamayamevāsti nāsya dviṣanbhrātṛvya ityāhurya evam veda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यास्यमेव लोकः प्रथममहः अयमस्य लोको वसन्त ऋतुर्यदूर्ध्वमस्माल्लोकादर्वाचीनमन्तरिक्षात्तद्द्वितीयमहस्तद्वस्याग्रीष्म ऋतुरन्तरिक्षमेवास्य मध्यममहरन्तरिक्षमस्य वर्षाशरदावृतू यदूर्ध्वम्न्तरिक्षादर्वाचीनं दिवस्तच्चतुर्थमहस्तद्वस्य हेमन्त ऋतुर्द्यौरेवास्य पञ्चममहर्द्यौरस्य शिशिर ऋतुरित्यधिदेवतम्

tasyāsyameva lokaḥ prathamamahaḥ ayamasya loko vasanta ṛturyadūrdhvamasmāllokādarvācīnamantarikṣāttaddvitīyamahastadvasyāgrīṣma ṛturantarikṣamevāsya madhyamamaharantarikṣamasya varṣāśaradāvṛtū yadūrdhvamntarikṣādarvācīnaṃ divastaccaturthamahastadvasya hemanta ṛturdyaurevāsya pañcamamahardyaurasya śiśira ṛturityadhidevatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाध्यात्मम् प्रतिष्थैवास्य प्रथममहः प्रतिष्ठो अस्य वसन्त ऋतुर्यदूर्ध्वम् प्रतिष्ठाया अवाचीनम् मद्ध्यात्तद्द्वितीयमहस्तद्वस्य ग्रीष्म ऋतुर्मध्यमेवास्य मध्यममहर्मध्यमस्य वर्षाशरदावृतू यदूर्ध्वम् मध्यादवाचीनम् शीर्ष्णस्तच्चतुर्थमहस्तद्वस्य हेमन्त ऋतुः शिर एवास्य पञ्चममहः शिरोऽस्य शिशिर ऋतुरेवमिमे च लोका सम्वत्सरश्चात्मा च पुरुषमेधमभिसम्पद्यन्ते सर्वम् वा इमे लोकाः सर्वं सम्वत्सरः सर्वमात्मा सर्वम् पुरुषमेधः सर्वस्याप्त्यै सर्वस्यावरुद्ध्यै

athādhyātmam pratiṣthaivāsya prathamamahaḥ pratiṣṭho asya vasanta ṛturyadūrdhvam pratiṣṭhāyā avācīnam maddhyāttaddvitīyamahastadvasya grīṣma ṛturmadhyamevāsya madhyamamaharmadhyamasya varṣāśaradāvṛtū yadūrdhvam madhyādavācīnam śīrṣṇastaccaturthamahastadvasya hemanta ṛtuḥ śira evāsya pañcamamahaḥ śiro'sya śiśira ṛturevamime ca lokā samvatsaraścātmā ca puruṣamedhamabhisampadyante sarvam vā ime lokāḥ sarvaṃ samvatsaraḥ sarvamātmā sarvam puruṣamedhaḥ sarvasyāptyai sarvasyāvaruddhyai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यस्मात्पुरुषमेधो नाम इमे वै लोकाः पूरयमेव पुरुषो योऽयम् पवते सोऽस्याम् पुरि शेते तस्मात्पुरुषस्तस्य यदेषु लोकेष्वन्नं तदस्यान्नम् मेधस्तद्यदस्यैतदन्नम् मेधस्तस्मात्पुरुषमेधोऽथो यदस्मिन्मेध्यान्पुरुषानालभते तस्माद्वेव पुरुषमेधः

atha yasmātpuruṣamedho nāma ime vai lokāḥ pūrayameva puruṣo yo'yam pavate so'syām puri śete tasmātpuruṣastasya yadeṣu lokeṣvannaṃ tadasyānnam medhastadyadasyaitadannam medhastasmātpuruṣamedho'tho yadasminmedhyānpuruṣānālabhate tasmādveva puruṣamedhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान्वै मध्यमेऽहन्नालभते अन्तरिक्षम् वै मध्यममहरन्तरिक्षमु वै सर्वेषाम् भूतानामायतनमथो अन्नम् वा एते पशव उदरम् मध्यममहरुदरे तदन्नं दधाति

tānvai madhyame'hannālabhate antarikṣam vai madhyamamaharantarikṣamu vai sarveṣām bhūtānāmāyatanamatho annam vā ete paśava udaram madhyamamaharudare tadannaṃ dadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान्वै दश-दशालभते दशाक्षरा विराड्विराडु कृत्स्नमन्नं कृत्स्नस्यैवान्नाद्यस्यावरुद्ध्यै

tānvai daśa-daśālabhate daśākṣarā virāḍvirāḍu kṛtsnamannaṃ kṛtsnasyaivānnādyasyāvaruddhyai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकादश दशत आलभते एकादशाक्षरा त्रिष्टुब्वज्रस्त्रिष्टुब्वीर्यं त्रिष्टुब्वज्रेणैवैतद्वीर्येण यजमानो मध्यतः पाप्मानमपहते

ekādaśa daśata ālabhate ekādaśākṣarā triṣṭubvajrastriṣṭubvīryaṃ triṣṭubvajreṇaivaitadvīryeṇa yajamāno madhyataḥ pāpmānamapahate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टाचत्वारिंशतम् मध्यमे यूप आलभते अष्टाचत्वारिंशदक्षरा जगती जागताः पशवो जगत्यैवास्मै पशूनवरुन्द्धे

aṣṭācatvāriṃśatam madhyame yūpa ālabhate aṣṭācatvāriṃśadakṣarā jagatī jāgatāḥ paśavo jagatyaivāsmai paśūnavarunddhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकादशैकादशेतरेषु एकादशाक्षरा त्रिष्टुब्वज्रस्त्रिष्टुब्वीर्यं त्रिष्टुब्वज्रेणैवैतद्वीर्येण यजमानोऽभितः पाप्मानमपहते

ekādaśaikādaśetareṣu ekādaśākṣarā triṣṭubvajrastriṣṭubvīryaṃ triṣṭubvajreṇaivaitadvīryeṇa yajamāno'bhitaḥ pāpmānamapahate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टा उत्तमानालभते अष्टाक्षरा गायत्री ब्रह्म गायत्री तद्ब्रह्मैवैतदस्य सर्वस्योत्तमं करोति तस्माद्ब्रह्मास्य सर्वस्योत्तममित्याहुः

aṣṭā uttamānālabhate aṣṭākṣarā gāyatrī brahma gāyatrī tadbrahmaivaitadasya sarvasyottamaṃ karoti tasmādbrahmāsya sarvasyottamamityāhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते वै प्राजापत्या भवन्ति ब्रह्म वै प्रजापतिर्ब्राह्मो हि प्रजापतिस्तस्मात्प्राजापत्या भवन्ति

te vai prājāpatyā bhavanti brahma vai prajāpatirbrāhmo hi prajāpatistasmātprājāpatyā bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वै पशूनुपाकरिष्यन् एतास्तिस्रः सावित्रीराहुतीर्जुहोति देव सवितस्तत्सवितुर्वरेण्यम् विश्वानि देव सवितरिति सवितारम् प्रीणाति सोऽस्मै प्रीत एतान्पुरुषान्प्रसौति तेन प्रसूतानालभते

sa vai paśūnupākariṣyan etāstisraḥ sāvitrīrāhutīrjuhoti deva savitastatsaviturvareṇyam viśvāni deva savitariti savitāram prīṇāti so'smai prīta etānpuruṣānprasauti tena prasūtānālabhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मणे ब्राह्मणमालभते ब्रह्म वै ब्राह्मणो ब्रह्मेव तद्ब्रह्मणा समर्धयति क्षत्राय राजन्यं क्षत्रम् वै राजन्यः क्षत्रमेव तत्क्षत्रेण समर्धयति मरुद्भ्यो वैश्यम्म् विशो वै मरुतो विशमेव तद्विशा समर्धयति तपसे शूद्रम् तपो वै शूद्रस्तप एव तत्तपसा समर्धयत्येवमेता देवता यथारूपम् पशुभिः समर्धयति ता एनं समृद्धाः समर्धयन्ति सर्वैः कामैः

brahmaṇe brāhmaṇamālabhate brahma vai brāhmaṇo brahmeva tadbrahmaṇā samardhayati kṣatrāya rājanyaṃ kṣatram vai rājanyaḥ kṣatrameva tatkṣatreṇa samardhayati marudbhyo vaiśyamm viśo vai maruto viśameva tadviśā samardhayati tapase śūdram tapo vai śūdrastapa eva tattapasā samardhayatyevametā devatā yathārūpam paśubhiḥ samardhayati tā enaṃ samṛddhāḥ samardhayanti sarvaiḥ kāmaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आज्येन जुहोति तेजो वा आज्यम् तेजसैवास्मिंस्तत्तेजो दधात्याज्येन जुहोत्येतद्वै देवानाम् प्रियं धाम यदाज्यम् प्रियेणैवैनान्धाम्ना समर्धयति त एनं समृद्धाः समर्धयन्ति सर्वैः कामैः

ājyena juhoti tejo vā ājyam tejasaivāsmiṃstattejo dadhātyājyena juhotyetadvai devānām priyaṃ dhāma yadājyam priyeṇaivaināndhāmnā samardhayati ta enaṃ samṛddhāḥ samardhayanti sarvaiḥ kāmaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियुक्तान्पुरुषान् ब्रह्मा दक्षिणतः पुरुषेण नारायणेनाभिष्टौति सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपादित्येतेन षोडशर्चेन षोडशकलम् वा इदं सर्वं सर्वम् पुरुषमेधः सर्वस्याप्त्यै सर्वस्यावरुद्ध्या इत्थमसीत्थमसीत्युपस्तौत्येवैनमेतन्महयत्येवाथो यथैष तथैनमेतदाह तत्पर्यग्निकृताः पशवो बभूवुरसञ्ज्ञप्ताः

niyuktānpuruṣān brahmā dakṣiṇataḥ puruṣeṇa nārāyaṇenābhiṣṭauti sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapādityetena ṣoḍaśarcena ṣoḍaśakalam vā idaṃ sarvaṃ sarvam puruṣamedhaḥ sarvasyāptyai sarvasyāvaruddhyā itthamasītthamasītyupastautyevainametanmahayatyevātho yathaiṣa tathainametadāha tatparyagnikṛtāḥ paśavo babhūvurasañjñaptāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ हैनम् वागभ्युवाद पुरुष मा सन्तिष्ठिपो यदि संस्थापयिष्यसि पुरुष एव पुरुषमत्स्यतीति तान्पर्यग्निकृतानेवोदसृजत्तद्देवत्या आहुतीरजुहोत्ताभिस्ता देवता अप्रीणात्ता एनम् प्रीता अप्रीणन्त्सर्वैः कामैः

atha hainam vāgabhyuvāda puruṣa mā santiṣṭhipo yadi saṃsthāpayiṣyasi puruṣa eva puruṣamatsyatīti tānparyagnikṛtānevodasṛjattaddevatyā āhutīrajuhottābhistā devatā aprīṇāttā enam prītā aprīṇantsarvaiḥ kāmaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आज्येन जुहोति तेजो वा आज्यं तेजसैवास्मिंस्तत्तेजो दधाति

ājyena juhoti tejo vā ājyaṃ tejasaivāsmiṃstattejo dadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकादशिनैः संस्थापयति एकादशाक्षरा त्रिष्टुब्वज्रस्त्रिष्टुब्वीर्यं त्रिष्टुब्वज्रेणैवैतद्वीर्येण यजमानो मध्यतः पाप्मानमपहते

ekādaśinaiḥ saṃsthāpayati ekādaśākṣarā triṣṭubvajrastriṣṭubvīryaṃ triṣṭubvajreṇaivaitadvīryeṇa yajamāno madhyataḥ pāpmānamapahate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदयनीयायां संस्थितायाम् एकादश वशा अनूबन्ध्या आलभते मैत्रावरुणीर्वैश्वदेवीर्बार्हस्पत्या एतासां देव् अतानामाप्त्यै तद्यद्बार्हस्पत्या अन्त्या भवन्ति ब्रह्म वै बृहस्पतिस्तदु ब्रह्मण्येवान्ततः प्रतितिष्ठति

udayanīyāyāṃ saṃsthitāyām ekādaśa vaśā anūbandhyā ālabhate maitrāvaruṇīrvaiśvadevīrbārhaspatyā etāsāṃ dev atānāmāptyai tadyadbārhaspatyā antyā bhavanti brahma vai bṛhaspatistadu brahmaṇyevāntataḥ pratitiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वदेकादश भवन्ति एकादशाक्षरा त्रिष्टुब्वज्रस्त्रिष्टुब्वीर्यं त्रिष्टुब्वज्रेणैवैतद्वीर्येण यजमानो मध्यतः पाप्मानमपहते त्रैधातव्युदवसानीयासावेव बन्धुः

atha vadekādaśa bhavanti ekādaśākṣarā triṣṭubvajrastriṣṭubvīryaṃ triṣṭubvajreṇaivaitadvīryeṇa yajamāno madhyataḥ pāpmānamapahate traidhātavyudavasānīyāsāveva bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथातो दक्षिणानाम् मध्यम् प्रति राष्ट्रस्य यदन्यद्भूमेश्च ब्राह्मणस्य च वित्तात्सत्पुरुषम् प्राची दिग्घोर्तुदक्षिणा ब्रह्मणः प्रतीच्यध्वर्योरुदीच्युद्गातुस्तदेव होतृका अन्वाभक्ताः

athāto dakṣiṇānām madhyam prati rāṣṭrasya yadanyadbhūmeśca brāhmaṇasya ca vittātsatpuruṣam prācī digghortudakṣiṇā brahmaṇaḥ pratīcyadhvaryorudīcyudgātustadeva hotṛkā anvābhaktāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यदि ब्राह्मणो यजेत् सर्ववेदसं दद्यात्सर्वम् वै ब्राह्मणः सर्वं सर्ववेदसं सर्वम् पुरुषमेधः सर्वस्याप्त्यै सर्वस्यावरुद्ध्यै

atha yadi brāhmaṇo yajet sarvavedasaṃ dadyātsarvam vai brāhmaṇaḥ sarvaṃ sarvavedasaṃ sarvam puruṣamedhaḥ sarvasyāptyai sarvasyāvaruddhyai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथात्मन्नग्नी समारोह्य उत्तरनारायणेनादित्यमुदस्थायानपेक्षमाणोऽरण्यमभिप्रेयात्तदेव मनुष्येभ्यस्तिरो भवति यद्यु ग्रामे विवत्सेदरण्योरग्नी समारोह्योत्तरनारायणेनैवादित्यमुपस्थाय गृहेषु प्रत्यवस्येदथ तान्यज्ञक्रतूनाहरेत यानभ्याप्नुयात्स वा एष न सर्वस्मा अनुवक्तव्यः सर्वं हि पुरुषमेधो नेत्सर्वस्माऽइव सर्वम् ब्रवाणीति यो न्वेव ज्ञातस्तस्मै ब्रूयादथ योऽनूचानोऽथ योऽस्य प्रियः स्यान्नैत्त्वेव सर्वस्मा इव

athātmannagnī samārohya uttaranārāyaṇenādityamudasthāyānapekṣamāṇo'raṇyamabhipreyāttadeva manuṣyebhyastiro bhavati yadyu grāme vivatsedaraṇyoragnī samārohyottaranārāyaṇenaivādityamupasthāya gṛheṣu pratyavasyedatha tānyajñakratūnāhareta yānabhyāpnuyātsa vā eṣa na sarvasmā anuvaktavyaḥ sarvaṃ hi puruṣamedho netsarvasmā'iva sarvam bravāṇīti yo nveva jñātastasmai brūyādatha yo'nūcāno'tha yo'sya priyaḥ syānnaittveva sarvasmā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.