Śatapatha Brāhmaṇa (Mādhyandina) 14.4.2

आत्मैवेदमग्र आसीत् पुरुषविधः सोऽनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोऽपश्यत्सोऽहमस्मीत्यग्रेव्याहरत्ततोऽहंनामाभवत्तस्मादप्येतर्ह्या मन्त्रितोऽहमयमित्येवाग्र उक्त्वाथान्यन्नाम प्रब्रूते यदस्य भवति

ātmaivedamagra āsīt puruṣavidhaḥ so'nuvīkṣya nānyadātmano'paśyatso'hamasmītyagrevyāharattato'haṃnāmābhavattasmādapyetarhyā mantrito'hamayamityevāgra uktvāthānyannāma prabrūte yadasya bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यत्पूर्वोऽस्मात् सर्वस्मात्सर्वान्पाप्मन औषत्तस्मात्पुरुष ओषति ह वै स तं योऽस्मात्पूर्वो बुभूषति य एवम् वेद

sa yatpūrvo'smāt sarvasmātsarvānpāpmana auṣattasmātpuruṣa oṣati ha vai sa taṃ yo'smātpūrvo bubhūṣati ya evam veda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोऽबिभेत् तस्मादेकाकी बिभेति स हायमीक्षां चक्रे यन्मदन्यन्नास्ति कस्मान्नु बिभेमीति तत एवास्य भयम् वीयाय कस्माद्ध्यभेष्यद्द्वितीयद्वै भयम् भवति

so'bibhet tasmādekākī bibheti sa hāyamīkṣāṃ cakre yanmadanyannāsti kasmānnu bibhemīti tata evāsya bhayam vīyāya kasmāddhyabheṣyaddvitīyadvai bhayam bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वै नैव रेमे तस्मादेकाकी न रमते स द्वितीयमैचत्स हैतावानास यथा स्त्रीपुमांसौ सम्परिष्वक्तौ

sa vai naiva reme tasmādekākī na ramate sa dvitīyamaicatsa haitāvānāsa yathā strīpumāṃsau sampariṣvaktau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स इममेवात्मानं द्वेधापातयत् ततः पतिश्च पत्नी चाभवतां तस्मादिदमर्धवृगलमिव स्व इति ह स्माह याज्ञवल्क्यस्तस्मादयमाकाश स्त्रिया पूर्यत एव तां समभवत्ततो मनुष्या अजायन्त

sa imamevātmānaṃ dvedhāpātayat tataḥ patiśca patnī cābhavatāṃ tasmādidamardhavṛgalamiva sva iti ha smāha yājñavalkyastasmādayamākāśa striyā pūryata eva tāṃ samabhavattato manuṣyā ajāyanta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो हेयमीक्षां चक्रे कथम् नु मात्मन एव जनयित्वा सम्भवति हन्त तिरोऽसानीति

so heyamīkṣāṃ cakre katham nu mātmana eva janayitvā sambhavati hanta tiro'sānīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा गौरभवत् वृषभ इतरस्तां समेवाभवत्ततो गावोऽजायन्त

sā gaurabhavat vṛṣabha itarastāṃ samevābhavattato gāvo'jāyanta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वडवेतराभवत् अश्ववृष इतरो गर्दभीतरा गर्दभ इतरस्तां समेवाभवत्तत एकशफमजायत

vaḍavetarābhavat aśvavṛṣa itaro gardabhītarā gardabha itarastāṃ samevābhavattata ekaśaphamajāyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजेतराभवत् वस्त इतरोऽविरितरो मेष इतरस्तां समेवाभ्वत्ततोऽजावयोऽजायन्तैवमेव यदिदं किं च मिथुनमा पिपीलिकाभ्यस्तत्सर्वमसृजत

ajetarābhavat vasta itaro'viritaro meṣa itarastāṃ samevābhvattato'jāvayo'jāyantaivameva yadidaṃ kiṃ ca mithunamā pipīlikābhyastatsarvamasṛjata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोऽवेत् अहम् वाव सृष्टिरस्म्यहं हीदं सर्वमसृक्षीति ततः सृष्टिरभवत्सृष्ट्यां हास्यैतस्याम् भवति य एवम् वेद

so'vet aham vāva sṛṣṭirasmyahaṃ hīdaṃ sarvamasṛkṣīti tataḥ sṛṣṭirabhavatsṛṣṭyāṃ hāsyaitasyām bhavati ya evam veda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथेत्यभ्यमन्थत् स मुखाच्च योनेर्हस्ताभ्यां चाग्निमसृजत तस्मादेतदुभयमलोमकमन्तरतोऽलोमका हि योनिरन्तरतः

athetyabhyamanthat sa mukhācca yonerhastābhyāṃ cāgnimasṛjata tasmādetadubhayamalomakamantarato'lomakā hi yonirantarataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्यदिदमाहुः अमुं यजामुं यजेत्येकैकं देवमेतस्यैव सा विसृष्टिरेष उ ह्येव सर्वे देवाः

tadyadidamāhuḥ amuṃ yajāmuṃ yajetyekaikaṃ devametasyaiva sā visṛṣṭireṣa u hyeva sarve devāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यत्किं चेदमार्द्रम् तद्रेतसोऽसृजत तदु सोम एतावद्वा इदं सर्वमन्नं चैवान्नादश्च सोम एवान्नमग्निरन्नादः

atha yatkiṃ cedamārdram tadretaso'sṛjata tadu soma etāvadvā idaṃ sarvamannaṃ caivānnādaśca soma evānnamagnirannādaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सैषा ब्रह्मणोऽतिसृष्टिः यच्रेयसो देवानसृजताथ यन्मर्त्यः सन्नमृतानसृजत तस्मादतिसृष्टिरतिसृष्ट्यां हास्यैतस्याम् भवति य एवम् वेद

saiṣā brahmaṇo'tisṛṣṭiḥ yacreyaso devānasṛjatātha yanmartyaḥ sannamṛtānasṛjata tasmādatisṛṣṭiratisṛṣṭyāṃ hāsyaitasyām bhavati ya evam veda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्धेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत् तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतासौनामायमिदंरूप इति तदिदमप्येतर्हि नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतेऽसौनामायमिदंरूप इति

taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīt tannāmarūpābhyāmeva vyākriyatāsaunāmāyamidaṃrūpa iti tadidamapyetarhi nāmarūpābhyāmeva vyākriyate'saunāmāyamidaṃrūpa iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एष इह प्रविष्टः आ नखाग्रेभ्यो यथा क्षुरः क्षुरधानेऽवहितः स्याद्विश्वम्भरो वा विश्वम्भरकुलाये तं न पश्यन्त्यकृत्स्नो हि सः

sa eṣa iha praviṣṭaḥ ā nakhāgrebhyo yathā kṣuraḥ kṣuradhāne'vahitaḥ syādviśvambharo vā viśvambharakulāye taṃ na paśyantyakṛtsno hi saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति वदन्वाक्पश्यंश्चक्षुः शृण्वञ्च्रोत्रम् मन्वानो मनस्तान्यस्यैतानि कर्मनामान्येव स योऽत एकैकमुपास्ते न स वेदाकृत्स्नो ह्येषोऽत एकैकेन भवति

prāṇanneva prāṇo nāma bhavati vadanvākpaśyaṃścakṣuḥ śṛṇvañcrotram manvāno manastānyasyaitāni karmanāmānyeva sa yo'ta ekaikamupāste na sa vedākṛtsno hyeṣo'ta ekaikena bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मेत्येवोपासीत अत्र ह्येते सर्व एकम् भवन्ति तदेतत्पदनीयमस्य सर्वस्य यदयमात्मानेन ह्येतत्सर्वम् वेद यथा ह वै पदेनानुविन्देदेवं कीर्तिं श्लोकम् विन्दते य एवम् वेद

ātmetyevopāsīta atra hyete sarva ekam bhavanti tadetatpadanīyamasya sarvasya yadayamātmānena hyetatsarvam veda yathā ha vai padenānuvindedevaṃ kīrtiṃ ślokam vindate ya evam veda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेतत्प्रेयः पुत्रात् प्रेयो वित्तात्प्रेयोऽन्यस्मात्सर्वस्मादन्तरतरं यदयमात्मा स योऽन्यमात्मनः प्रियम् ब्रुवाणम् ब्रूयात्प्रियं रोत्स्यतीतीश्वरो ह तथैव स्यादात्मानमेव प्रियमुपासीत स य आत्मानमेव प्रियमुपास्ते न हास्य प्रियम् प्रमायुकम् भवति

tadetatpreyaḥ putrāt preyo vittātpreyo'nyasmātsarvasmādantarataraṃ yadayamātmā sa yo'nyamātmanaḥ priyam bruvāṇam brūyātpriyaṃ rotsyatītīśvaro ha tathaiva syādātmānameva priyamupāsīta sa ya ātmānameva priyamupāste na hāsya priyam pramāyukam bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाहुः यद्ब्रह्मविद्यया सर्वम् भविष्यन्तो मनुष्या मन्यन्ते किमु तद्ब्रह्मावेद्यस्मात्तत्सर्वमभवदिति

tadāhuḥ yadbrahmavidyayā sarvam bhaviṣyanto manuṣyā manyante kimu tadbrahmāvedyasmāttatsarvamabhavaditi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् तदात्मानमेवावेदहम् ब्रह्मास्मीति तस्मात्तत्सर्वमभवत्तद्यो-यो देवानाम् प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत्तथर्षीणां तथा मनुष्याणाम्

brahma vā idamagra āsīt tadātmānamevāvedaham brahmāsmīti tasmāttatsarvamabhavattadyo-yo devānām pratyabudhyata sa eva tadabhavattatharṣīṇāṃ tathā manuṣyāṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्धैतत्पश्यन्नृषिर्वामदेवः प्रतिपेदे अहम् मनुरभवं सूर्यश्चेति तदिदमप्येतर्हि य एवम् वेदाहम् ब्रह्मास्मीति स इदं सर्वम् भवति तस्य ह न देवाश्चनाभूत्या ईशत आत्मा ह्येषां स भवत्यथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद यथा पशुरेवं स देवानां यथा ह वै बहवः पशवो मनुष्यम् भुञ्ज्युरेवमेकैकः पुरुषो देवान्भुनक्त्येकस्मिन्नेव पशावादीयमानेऽप्रियम् भवति किमु बहुषु तस्मादेषां तन्न प्रियम् यदेतन्मनुष्या विद्युः

taddhaitatpaśyannṛṣirvāmadevaḥ pratipede aham manurabhavaṃ sūryaśceti tadidamapyetarhi ya evam vedāham brahmāsmīti sa idaṃ sarvam bhavati tasya ha na devāścanābhūtyā īśata ātmā hyeṣāṃ sa bhavatyatha yo'nyāṃ devatāmupāste'nyo'sāvanyo'hamasmīti na sa veda yathā paśurevaṃ sa devānāṃ yathā ha vai bahavaḥ paśavo manuṣyam bhuñjyurevamekaikaḥ puruṣo devānbhunaktyekasminneva paśāvādīyamāne'priyam bhavati kimu bahuṣu tasmādeṣāṃ tanna priyam yadetanmanuṣyā vidyuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् एकमेव तदेकं सन्न व्यभवत्तच्रेयो रूपमत्यसृजत क्षत्रं यान्येतानि देवत्रा क्षत्राणीन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशान इति तस्मात्क्षत्रात्परं नास्ति तस्माद्ब्राह्मणः क्षत्रियमधस्तादुपास्ते राजसूये क्षत्र एव तद्यशो दधाति सैषा क्षत्रस्य योनिर्यद्ब्रह्म तस्माद्यद्यपि राजा परमतां गचति ब्रह्मैवान्तत उपनिश्रयति स्वां योनिं य उ एनं हिनस्ति स्वां स योनिमृचति स पापीयान्भवति यथा श्रेयांसं हिंसित्वा

brahma vā idamagra āsīt ekameva tadekaṃ sanna vyabhavattacreyo rūpamatyasṛjata kṣatraṃ yānyetāni devatrā kṣatrāṇīndro varuṇaḥ somo rudraḥ parjanyo yamo mṛtyurīśāna iti tasmātkṣatrātparaṃ nāsti tasmādbrāhmaṇaḥ kṣatriyamadhastādupāste rājasūye kṣatra eva tadyaśo dadhāti saiṣā kṣatrasya yoniryadbrahma tasmādyadyapi rājā paramatāṃ gacati brahmaivāntata upaniśrayati svāṃ yoniṃ ya u enaṃ hinasti svāṃ sa yonimṛcati sa pāpīyānbhavati yathā śreyāṃsaṃ hiṃsitvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स नैव व्यभवत् स विशमसृजत यान्येतानि देवजातानि गणश आख्यायन्ते वसवो रुद्रा आदित्या विश्वे देवा मरुत इति

sa naiva vyabhavat sa viśamasṛjata yānyetāni devajātāni gaṇaśa ākhyāyante vasavo rudrā ādityā viśve devā maruta iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स नैव व्यभवत् स शौद्रम् वर्णमसृजत पूषणमियम् वै पूषेयं हीदं सर्वम् पुष्यति यदिदं किं च

sa naiva vyabhavat sa śaudram varṇamasṛjata pūṣaṇamiyam vai pūṣeyaṃ hīdaṃ sarvam puṣyati yadidaṃ kiṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स नैव व्यभवत् तच्रेयो रूपमत्यसृजत धर्मं तदेतत्क्षत्रस्य क्षत्रं यद्धर्मस्तस्माद्धर्मात्परं नास्त्यथो अबलीयान्बलीयांस्मम्:!शंसते धर्मेण यथा राज्ञैवं यो वै स धर्मः सत्यम् वै तत्तस्मात्सत्यम् वदन्तमाहुर्धर्मम् वदतीति धर्मम् वा वदन्तं सत्यम् वदतीत्येतद्ध्येवैतदुभयम् भवति

sa naiva vyabhavat tacreyo rūpamatyasṛjata dharmaṃ tadetatkṣatrasya kṣatraṃ yaddharmastasmāddharmātparaṃ nāstyatho abalīyānbalīyāṃsmam:!śaṃsate dharmeṇa yathā rājñaivaṃ yo vai sa dharmaḥ satyam vai tattasmātsatyam vadantamāhurdharmam vadatīti dharmam vā vadantaṃ satyam vadatītyetaddhyevaitadubhayam bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेतद्ब्रह्म क्षत्रम् विट् शूद्रः तदग्निनैव देवेषु ब्रह्माभवद्ब्राह्मणो मनुष्येषु क्षत्रियेण क्षत्रियो वैश्येन वैश्यः शूद्रेण शूद्रस्तस्मादग्नावेव देवेषु लोकमिचन्ते ब्राह्मणे मनुष्येष्वेताभ्यां हि रूपाभ्याम् ब्रह्माभवत्

tadetadbrahma kṣatram viṭ śūdraḥ tadagninaiva deveṣu brahmābhavadbrāhmaṇo manuṣyeṣu kṣatriyeṇa kṣatriyo vaiśyena vaiśyaḥ śūdreṇa śūdrastasmādagnāveva deveṣu lokamicante brāhmaṇe manuṣyeṣvetābhyāṃ hi rūpābhyām brahmābhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यो ह वा अस्माल्लोकात्स्वं लोकमदृष्ट्वा प्रैति स एनमविदितो न भुनक्ति यथा वेदो वाननूक्तोऽन्यद्वा कर्माकृतम् यदि ह वा अप्यनेवम्विन्महत्पुण्यं कर्म करोति तद्धास्यान्ततः क्षीयत एवात्मानमेव लोकमुपासीत स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म क्षीयतेऽस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत्सृजते

atha yo ha vā asmāllokātsvaṃ lokamadṛṣṭvā praiti sa enamavidito na bhunakti yathā vedo vānanūkto'nyadvā karmākṛtam yadi ha vā apyanevamvinmahatpuṇyaṃ karma karoti taddhāsyāntataḥ kṣīyata evātmānameva lokamupāsīta sa ya ātmānameva lokamupāste na hāsya karma kṣīyate'smāddhyevātmano yadyatkāmayate tattatsṛjate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथो अयम् वा आत्मा सर्वेषाम् भूतानां लोकः स यज्जुहोति यद्यजते तेन देवानां लोकोऽथ यदनुब्रूते तेनर्षीणामथ यत्प्रजामिचते यत्पितृभ्यो निपृणाति तेन पितॄणामथ यन्मनुष्यान्वासयते यदेभ्योऽशनं ददाति तेन मनुष्याणामथ यत्पशुभ्यस्तृणोदकम् विन्दति तेन पशूनां यदस्य गृहेषु श्वापदा वयांस्या पिपीलिकाभ्य उपजीवन्ति तेन तेषां लोको यथा ह वै स्वाय लोकायारिष्टिमिचेदेवं हैवम्विदे सर्वदा सर्वाणि भूतान्यरिष्टिमिचन्ति तद्वा एतद्विदितम् मीमांसितम्

atho ayam vā ātmā sarveṣām bhūtānāṃ lokaḥ sa yajjuhoti yadyajate tena devānāṃ loko'tha yadanubrūte tenarṣīṇāmatha yatprajāmicate yatpitṛbhyo nipṛṇāti tena pitṝṇāmatha yanmanuṣyānvāsayate yadebhyo'śanaṃ dadāti tena manuṣyāṇāmatha yatpaśubhyastṛṇodakam vindati tena paśūnāṃ yadasya gṛheṣu śvāpadā vayāṃsyā pipīlikābhya upajīvanti tena teṣāṃ loko yathā ha vai svāya lokāyāriṣṭimicedevaṃ haivamvide sarvadā sarvāṇi bhūtānyariṣṭimicanti tadvā etadviditam mīmāṃsitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मैवेदमग्र आसीत् एक एव सोऽकामयत जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तम् मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेत्येतान्वावै कामो नेचंश्चनातो भूयो विन्देत्तस्मादप्येतर्ह्येकाकी कामयते जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तम् मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति स यावदप्येतेषामेकैकं न प्राप्नोत्यकृत्स्न एव तावन्मन्यते तस्यो कृत्स्नता

ātmaivedamagra āsīt eka eva so'kāmayata jāyā me syādatha prajāyeyātha vittam me syādatha karma kurvīyetyetānvāvai kāmo necaṃścanāto bhūyo vindettasmādapyetarhyekākī kāmayate jāyā me syādatha prajāyeyātha vittam me syādatha karma kurvīyeti sa yāvadapyeteṣāmekaikaṃ na prāpnotyakṛtsna eva tāvanmanyate tasyo kṛtsnatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन एवास्यात्मा वाग्जाया प्राणः प्रजा चक्षुर्मानुषम् वित्तम् चक्षुषा हि तद्विन्दति श्रोत्रं दैवं श्रोत्रेण हि तचृणोत्यात्मैवास्य कर्मात्मना हि कर्म करोति स एष पाङ्क्तो यज्ञः पाङ्क्तः पशुः पाङ्क्तः पुरुषः पाङ्क्तमिदं किं च तदिदं सर्वमाप्नोति यदिदं किं च य एवम् वेद

mana evāsyātmā vāgjāyā prāṇaḥ prajā cakṣurmānuṣam vittam cakṣuṣā hi tadvindati śrotraṃ daivaṃ śrotreṇa hi tacṛṇotyātmaivāsya karmātmanā hi karma karoti sa eṣa pāṅkto yajñaḥ pāṅktaḥ paśuḥ pāṅktaḥ puruṣaḥ pāṅktamidaṃ kiṃ ca tadidaṃ sarvamāpnoti yadidaṃ kiṃ ca ya evam veda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.