Śatapatha Brāhmaṇa (Mādhyandina) 4.4

मनो ह वा अस्य सविता । तस्मात्सावित्रं गृह्णाति पाणो ह वा अस्य सविता तमेवास्मिन्नेतत्पुरस्तात्प्राणं दधाति यदुपांशु गृह्णाति तमेवास्मिन्नेतत्पश्चात्प्राणं दधाति यत्सावित्रं गृह्णाति ताविमा उभयतः प्राणौ हितौ यश्चायमुपरिष्टाद्यश्चाधस्तात्

mano ha vā asya savitā | tasmātsāvitraṃ gṛhṇāti pāṇo ha vā asya savitā tamevāsminnetatpurastātprāṇaṃ dadhāti yadupāṃśu gṛhṇāti tamevāsminnetatpaścātprāṇaṃ dadhāti yatsāvitraṃ gṛhṇāti tāvimā ubhayataḥ prāṇau hitau yaścāyamupariṣṭādyaścādhastāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋतवो वै संवत्सरो यज्ञः । ते ऽदः प्रातःसवने प्रत्यक्षमवकल्प्यन्ते यदृतुग्रहान्गृह्णात्यथैतत्परो ऽक्षम् माध्यन्दिने सवने ऽवकल्प्यन्ते यदृतुपात्राभ्याम् मरुत्वतीयान्गृह्णाति न वा अत्रर्तुभ्य इति कं चन ग्रहं गृह्णन्ति नर्तुपात्राभ्यां कश्चन ग्रहो गृह्यते

ṛtavo vai saṃvatsaro yajñaḥ | te 'daḥ prātaḥsavane pratyakṣamavakalpyante yadṛtugrahāngṛhṇātyathaitatparo 'kṣam mādhyandine savane 'vakalpyante yadṛtupātrābhyām marutvatīyāngṛhṇāti na vā atrartubhya iti kaṃ cana grahaṃ gṛhṇanti nartupātrābhyāṃ kaścana graho gṛhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष वै सविता य एष तपति । एष उ एव सर्व ऋतवस्तदृतवः संवत्सरस्तृतीयसवने प्रत्यक्षमवकल्प्यन्ते तस्मात्सावित्रं गृह्णाति

eṣa vai savitā ya eṣa tapati | eṣa u eva sarva ṛtavastadṛtavaḥ saṃvatsarastṛtīyasavane pratyakṣamavakalpyante tasmātsāvitraṃ gṛhṇāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं वा उपांशुपात्रेण गृह्णाति । मनो ह वा अस्य सविता प्राण उपांशुस्तस्मादुपांशुपात्रेण गृह्णात्यन्तर्यामपात्रेण वा समानं ह्येतद्यदुपांश्वन्तर्यामौ प्राणोदानौ हि

taṃ vā upāṃśupātreṇa gṛhṇāti | mano ha vā asya savitā prāṇa upāṃśustasmādupāṃśupātreṇa gṛhṇātyantaryāmapātreṇa vā samānaṃ hyetadyadupāṃśvantaryāmau prāṇodānau hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आग्रयणाद्गृह्णाति । मनो ह वा अस्य सवितात्माग्रयण आत्मन्येवैतन्मनो दधाति प्राणो ह वा अस्य सवितात्माग्रयण आत्मन्येवैतत्प्राणं दधाति

āgrayaṇādgṛhṇāti | mano ha vā asya savitātmāgrayaṇa ātmanyevaitanmano dadhāti prāṇo ha vā asya savitātmāgrayaṇa ātmanyevaitatprāṇaṃ dadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथातो गृह्णात्येव । वाममद्य सवितर्वाममु श्वो दिवे-दिवे वाममस्मभ्यं सावीः वामस्य हि क्षयस्य देव भूरेरया धिया वामभाजः स्याम उपयामगृहीतो ऽसि सावित्रो ऽसि चनोधाश्चनोधा असि चनो मयि धेहि जिन्व यज्ञं जिन्व यज्ञपतिम् भगायेति

athāto gṛhṇātyeva | vāmamadya savitarvāmamu śvo dive-dive vāmamasmabhyaṃ sāvīḥ vāmasya hi kṣayasya deva bhūrerayā dhiyā vāmabhājaḥ syāma upayāmagṛhīto 'si sāvitro 'si canodhāścanodhā asi cano mayi dhehi jinva yajñaṃ jinva yajñapatim bhagāyeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं गृहीत्वा न सादयति । मनो ह वा अस्य सविता तस्मादिदमसन्नम् मनः प्राणो ह वा अस्य सविता तस्मादयमसन्नः प्राणः संचरत्यथाह देवाय सवित्रे ऽनुब्रूहीत्याश्राव्याह देवाय सवित्रे प्रेष्येति वषट्कृते जुहोति नानुवषट्करोति मनो ह वा अस्य सविता नेन्मनो ऽग्नौ प्रवृणजानीति प्राणो ह वा अस्य सविता नेत्प्राणमग्नौ प्रवृणजानीति

taṃ gṛhītvā na sādayati | mano ha vā asya savitā tasmādidamasannam manaḥ prāṇo ha vā asya savitā tasmādayamasannaḥ prāṇaḥ saṃcaratyathāha devāya savitre 'nubrūhītyāśrāvyāha devāya savitre preṣyeti vaṣaṭkṛte juhoti nānuvaṣaṭkaroti mano ha vā asya savitā nenmano 'gnau pravṛṇajānīti prāṇo ha vā asya savitā netprāṇamagnau pravṛṇajānīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाभक्षितेन पात्रेण । वैश्वदेवं ग्रहं गृह्णाति तद्यदभक्षितेन पात्रेण वैश्वदेवं ग्रहं गृह्णाति न वै सावित्रस्यानुवषट्करोत्येतस्माद्वै वैश्वदेवं ग्रहं ग्रहीष्यन्भवति तदस्य वैश्वदेवेनैवानुवषट्कृतो भवति

athābhakṣitena pātreṇa | vaiśvadevaṃ grahaṃ gṛhṇāti tadyadabhakṣitena pātreṇa vaiśvadevaṃ grahaṃ gṛhṇāti na vai sāvitrasyānuvaṣaṭkarotyetasmādvai vaiśvadevaṃ grahaṃ grahīṣyanbhavati tadasya vaiśvadevenaivānuvaṣaṭkṛto bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेव वैश्वदेवं ग्रहं गृह्णाति । मनो ह वा अस्य सविता सर्वमिदं विश्वे देवा इदमेवैतत्सर्वं मनसः कृतानुकरमनुवर्त्म करोति तदिदं सर्वम् मनसः कृतानुकरमनुवर्त्म

yadveva vaiśvadevaṃ grahaṃ gṛhṇāti | mano ha vā asya savitā sarvamidaṃ viśve devā idamevaitatsarvaṃ manasaḥ kṛtānukaramanuvartma karoti tadidaṃ sarvam manasaḥ kṛtānukaramanuvartma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेव वैश्वदेवं ग्रहं गृह्णाति । प्राणो ह वा अस्य सविता सर्वमिदं विश्वे देवा अस्मिन्नेवैतत्सर्वस्मिन्प्राणोदानौ दधाति ताविमावस्मिन्त्सर्वस्मिन्प्राणोदानौ हि तौ

yadveva vaiśvadevaṃ grahaṃ gṛhṇāti | prāṇo ha vā asya savitā sarvamidaṃ viśve devā asminnevaitatsarvasminprāṇodānau dadhāti tāvimāvasmintsarvasminprāṇodānau hi tau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेव वैश्वदेवं ग्रहं गृह्णाति । वैश्वदेवं वै तृतीयसवनं तदुच्यत एव सामतो यस्माद्वैश्वदेवं तृतीयसवनमुच्यत ऋक्तो ऽथैतदेव यजुष्टः पुरश्चरणतो यदेतम् महावैश्वदेवं गृह्णाति

yadveva vaiśvadevaṃ grahaṃ gṛhṇāti | vaiśvadevaṃ vai tṛtīyasavanaṃ taducyata eva sāmato yasmādvaiśvadevaṃ tṛtīyasavanamucyata ṛkto 'thaitadeva yajuṣṭaḥ puraścaraṇato yadetam mahāvaiśvadevaṃ gṛhṇāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं वै पूतभृतो गृह्णाति । वैश्वदेवो वै पूतभृदतो हि देवेभ्य उन्नयन्त्यतो मनुष्येभ्यो ऽतः पितृभ्यस्तस्माद्वैश्वदेवः पूतभृत्

taṃ vai pūtabhṛto gṛhṇāti | vaiśvadevo vai pūtabhṛdato hi devebhya unnayantyato manuṣyebhyo 'taḥ pitṛbhyastasmādvaiśvadevaḥ pūtabhṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं वा अपुरोरुक्कं गृह्णाति । विश्वेभ्यो ह्येनं देवेभ्यो गृह्णाति सर्वं वै विश्वे देवा यदृचो यद्यजूंषि यत्सामानि स यदेवैनं विश्वेभ्यो देवेभ्यो गृह्णाति तेनो हास्यैष पुरोरुङ्मान्भवति तस्मादपुरोरुक्कं गृह्णाति

taṃ vā apurorukkaṃ gṛhṇāti | viśvebhyo hyenaṃ devebhyo gṛhṇāti sarvaṃ vai viśve devā yadṛco yadyajūṃṣi yatsāmāni sa yadevainaṃ viśvebhyo devebhyo gṛhṇāti teno hāsyaiṣa puroruṅmānbhavati tasmādapurorukkaṃ gṛhṇāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथातो गृह्णात्येव । उपयामगृहीतो ऽसि सुशर्मासि सुप्रतिष्ठान इति प्राणो वै सुशर्मा सुप्रतिष्ठानो बृहदुक्षाय नम इति प्रजापतिर्वै बृहदुक्षः प्रजापतये नम इत्येवैतदाह विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य एष ते योनिर्विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इति सादयति विश्वेभ्यो ह्येनं देवेभ्यो गृह्णात्यथेत्य प्राङुपविशति

athāto gṛhṇātyeva | upayāmagṛhīto 'si suśarmāsi supratiṣṭhāna iti prāṇo vai suśarmā supratiṣṭhāno bṛhadukṣāya nama iti prajāpatirvai bṛhadukṣaḥ prajāpataye nama ityevaitadāha viśvebhyastvā devebhya eṣa te yonirviśvebhyastvā devebhya iti sādayati viśvebhyo hyenaṃ devebhyo gṛhṇātyathetya prāṅupaviśati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यत्रैतां होता शंसति । एकया च दशभिश्च स्वभूते द्वाभ्यामिष्टये विंशती च तिसृभिश्च वहसे त्रिंशता च नियुद्भिर्वायविह ता विमुञ्चेति तदेतस्यां वायव्यायामृचि पात्राणि विमुच्यन्ते वायुप्रणेत्रा वै पशवः प्राणो वै वायुः प्राणेन हि पशवश्चरन्ति

sa yatraitāṃ hotā śaṃsati | ekayā ca daśabhiśca svabhūte dvābhyāmiṣṭaye viṃśatī ca tisṛbhiśca vahase triṃśatā ca niyudbhirvāyaviha tā vimuñceti tadetasyāṃ vāyavyāyāmṛci pātrāṇi vimucyante vāyupraṇetrā vai paśavaḥ prāṇo vai vāyuḥ prāṇena hi paśavaścaranti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स ह देवेभ्यः पशुभिरपचक्राम । तं देवाः प्रातःसवने ऽन्वमन्त्रयन्त स नोपाववर्त तम् माध्यन्दिने सवने ऽन्वमन्त्रयन्त स ह नैवोपाववर्त तं तृतीयसवने ऽन्वमन्त्रयन्त

sa ha devebhyaḥ paśubhirapacakrāma | taṃ devāḥ prātaḥsavane 'nvamantrayanta sa nopāvavarta tam mādhyandine savane 'nvamantrayanta sa ha naivopāvavarta taṃ tṛtīyasavane 'nvamantrayanta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स होपावर्त्स्यन्नुवाच । यद्व उपावर्तेय किम् मे ततः स्यादिति त्वयैवैतानि पात्राणि युज्येरंस्त्वया विमुच्येरन्निति तदेनेनैतत्पात्राणि युज्यन्ते यदैन्द्रवायवाग्रान्प्रातःसवने गृह्णात्यथैनेनैतत्पात्राणि विमुच्यन्ते यदाह नियुद्भिर्वायविह ता विमुञ्चेति पशवो वै नियुतस्तत्पशुभिरेवैतत्पात्राणि

sa hopāvartsyannuvāca | yadva upāvarteya kim me tataḥ syāditi tvayaivaitāni pātrāṇi yujyeraṃstvayā vimucyeranniti tadenenaitatpātrāṇi yujyante yadaindravāyavāgrānprātaḥsavane gṛhṇātyathainenaitatpātrāṇi vimucyante yadāha niyudbhirvāyaviha tā vimuñceti paśavo vai niyutastatpaśubhirevaitatpātrāṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यत्प्रातःसवन उपावर्त्स्यत् । गायत्रं वै प्रातःसवनम् ब्रह्म गायत्री ब्राह्मणेषु ह पशवो ऽभविष्यन्नथ यन्माध्यन्दिने सवन उपावर्त्स्यदैन्द्रं वै माध्यन्दिनं सवनं क्षत्रमिन्द्रः क्षत्रियेषु ह पशवो ऽभविष्यन्नथ यत्तृतीयसवन उपावर्तत वैश्वदेवं वै तृतीयसवनं सर्वमिदं विश्वे देवास्तस्मादिमे सर्वत्रैव पशवः

sa yatprātaḥsavana upāvartsyat | gāyatraṃ vai prātaḥsavanam brahma gāyatrī brāhmaṇeṣu ha paśavo 'bhaviṣyannatha yanmādhyandine savana upāvartsyadaindraṃ vai mādhyandinaṃ savanaṃ kṣatramindraḥ kṣatriyeṣu ha paśavo 'bhaviṣyannatha yattṛtīyasavana upāvartata vaiśvadevaṃ vai tṛtīyasavanaṃ sarvamidaṃ viśve devāstasmādime sarvatraiva paśavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौम्येन चरुणा प्रचरति । सोमो वै देवानां हविरथैतत्सोमायैव हविष्क्रियते तथातः सोमो ऽनन्तर्हितो भवति चरुर्भवति चरुर्वै देवानामन्नमोदनो हि चरुरोदनो हि प्रत्यक्षमन्नं तस्माच्चरुर्भवति

saumyena caruṇā pracarati | somo vai devānāṃ havirathaitatsomāyaiva haviṣkriyate tathātaḥ somo 'nantarhito bhavati carurbhavati carurvai devānāmannamodano hi carurodano hi pratyakṣamannaṃ tasmāccarurbhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन न प्रातःसवने प्रचरति । न माध्यन्दिने सवन एते वै देवानां निष्केवल्ये सवने यत्प्रातःसवनं च माध्यन्दिनं च सवनम् पितृदेवत्यो वै सोमः

tena na prātaḥsavane pracarati | na mādhyandine savana ete vai devānāṃ niṣkevalye savane yatprātaḥsavanaṃ ca mādhyandinaṃ ca savanam pitṛdevatyo vai somaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यत्प्रातःसवने वा प्रचरेत् । माध्यन्दिने वा सवने समदं ह कुर्याद्देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च तेन तृतीयसवने प्रचरति वैश्वदेवं वै तृतीयसवनं तथा हासमदं करोति नानुवाक्यामन्वाह सकृदुह्येव पराञ्चः पितरस्तस्मान्नानुवाक्यामन्वाह

sa yatprātaḥsavane vā pracaret | mādhyandine vā savane samadaṃ ha kuryāddevebhyaśca pitṛbhyaśca tena tṛtīyasavane pracarati vaiśvadevaṃ vai tṛtīyasavanaṃ tathā hāsamadaṃ karoti nānuvākyāmanvāha sakṛduhyeva parāñcaḥ pitarastasmānnānuvākyāmanvāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वा । आश्राव्याह घृतस्य यजेति वषट्कृते जुहोति तद्या अतः प्राच्य आहुतयो हुता भवन्ति ताभ्य एवैतदन्तर्दधाति तथा हासमदं करोति

atha caturgṛhītamājyaṃ gṛhītvā | āśrāvyāha ghṛtasya yajeti vaṣaṭkṛte juhoti tadyā ataḥ prācya āhutayo hutā bhavanti tābhya evaitadantardadhāti tathā hāsamadaṃ karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स आज्यस्योपस्तीर्य । द्विश्चरोरवद्यत्यथोपरिष्टादाज्यस्याभिघारयत्याश्राव्याह सौम्यस्य यजेति वषट्कृते जुहोति

sa ājyasyopastīrya | dviścaroravadyatyathopariṣṭādājyasyābhighārayatyāśrāvyāha saumyasya yajeti vaṣaṭkṛte juhoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथापरं चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वा । आश्राव्याह घृतस्य यजेति वषट्कृते जुहोति तद्या अत ऊर्ध्वा आहुतीर्होष्यन्भवति ताभ्य एवैतदन्तर्दधाति तथा हासमदं करोति स यदि कामयेतोभयतः परियजेद्यद्यु कामयेतान्यतरतः परियजेत्

athāparaṃ caturgṛhītamājyaṃ gṛhītvā | āśrāvyāha ghṛtasya yajeti vaṣaṭkṛte juhoti tadyā ata ūrdhvā āhutīrhoṣyanbhavati tābhya evaitadantardadhāti tathā hāsamadaṃ karoti sa yadi kāmayetobhayataḥ pariyajedyadyu kāmayetānyatarataḥ pariyajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ प्रचरणीति स्रुग्भवति । तस्यां चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वाध्वर्युः शालाकैर्धिष्ण्यान्व्याघारयति तद्यचालाकैर्धिष्ण्यान्व्याघारयति यदेवैनानदो देवा अब्रुवंस्तृतीयसवने वो घृत्याहुतिः प्राप्स्यति न सौम्यापहृतो हि युष्मत्सोमपीथस्तेन सोमाहुतिं सैनानेषा तृतीयसवन एव घृत्याहुतिः प्राप्नोति न सौम्या यचालाकैर्धिष्ण्यान्व्याघारयति तानेतैरेव यजुर्भिर्यथोपकीर्णं यथापूर्वं व्याघारयति मार्जालीय एवोत्तमम्

atha pracaraṇīti srugbhavati | tasyāṃ caturgṛhītamājyaṃ gṛhītvādhvaryuḥ śālākairdhiṣṇyānvyāghārayati tadyacālākairdhiṣṇyānvyāghārayati yadevainānado devā abruvaṃstṛtīyasavane vo ghṛtyāhutiḥ prāpsyati na saumyāpahṛto hi yuṣmatsomapīthastena somāhutiṃ saināneṣā tṛtīyasavana eva ghṛtyāhutiḥ prāpnoti na saumyā yacālākairdhiṣṇyānvyāghārayati tānetaireva yajurbhiryathopakīrṇaṃ yathāpūrvaṃ vyāghārayati mārjālīya evottamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्धैके । आग्नीध्रीये पुनराघारयन्त्युदग्न इदं कर्मानुसंतिष्ठाता इति तदु तथा न कुर्यान्मार्जालीय एवोत्तमम्

taddhaike | āgnīdhrīye punarāghārayantyudagna idaṃ karmānusaṃtiṣṭhātā iti tadu tathā na kuryānmārjālīya evottamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यत्राध्वर्युः । शालाकैर्धिष्ण्यान्व्याघारयति तत्प्रतिप्रस्थाता पात्नीवतं ग्रहं गृह्णाति यज्ञाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते यज्ञात्प्रजायमाना मिथुनात्प्रजायन्ते मिथुनात्प्रजायमाना अन्ततो यज्ञस्य प्रजायन्ते तदेना एतदन्ततो यज्ञस्य मिथुनात्प्रजननात्प्रजनयति तस्मान्मिथुनात्प्रजननादन्ततो यज्ञस्येमाः प्रजाः प्रजायन्ते तस्मात्पात्नीवतं गृह्णाति

sa yatrādhvaryuḥ | śālākairdhiṣṇyānvyāghārayati tatpratiprasthātā pātnīvataṃ grahaṃ gṛhṇāti yajñādvai prajāḥ prajāyante yajñātprajāyamānā mithunātprajāyante mithunātprajāyamānā antato yajñasya prajāyante tadenā etadantato yajñasya mithunātprajananātprajanayati tasmānmithunātprajananādantato yajñasyemāḥ prajāḥ prajāyante tasmātpātnīvataṃ gṛhṇāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं वा उपांशुपात्रेण गृह्णाति । यदि सावित्रमुपांशुपात्रेण गृह्णीयादन्तर्यामपात्रेणैतं यदि सावित्रमन्तर्यामपात्रेण गृह्णीयादुपांशुपात्रेणैतं समानं ह्येतद्यदुपांश्वन्तर्यामौ प्राणो हि यो वै प्राणः स उदानो वृषा वै प्राणो योषा पत्नी मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियते

taṃ vā upāṃśupātreṇa gṛhṇāti | yadi sāvitramupāṃśupātreṇa gṛhṇīyādantaryāmapātreṇaitaṃ yadi sāvitramantaryāmapātreṇa gṛhṇīyādupāṃśupātreṇaitaṃ samānaṃ hyetadyadupāṃśvantaryāmau prāṇo hi yo vai prāṇaḥ sa udāno vṛṣā vai prāṇo yoṣā patnī mithunamevaitatprajananaṃ kriyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं वा अपुरोरुक्कं गृह्णाति । वीर्यं वै पुरोरुङ्नेत्स्त्रीषु वीर्यं दधानीति तस्मादपुरोरुक्कं गृह्णाति

taṃ vā apurorukkaṃ gṛhṇāti | vīryaṃ vai puroruṅnetstrīṣu vīryaṃ dadhānīti tasmādapurorukkaṃ gṛhṇāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथातो गृह्णात्येव । उपयामगृहीतो ऽसि बृहस्पतिसुतस्य देव सोम त इति ब्रह्म वै बृहस्पतिर्ब्रह्मप्रसूतस्य देव सोम त इत्येवैतदाहेन्दोरिन्द्रियावत इति वीर्यवत इत्येवैतदाह यदाहेन्दोरिन्द्रियावत इति पत्नीवतो ग्रहां ऋध्यासमिति न सम्प्रति पत्नीभ्यो गृह्णाति नेत्स्त्रीषु वीर्यं दधानीति तस्मान्न सम्प्रति पत्नीभ्यो गृह्णाति

athāto gṛhṇātyeva | upayāmagṛhīto 'si bṛhaspatisutasya deva soma ta iti brahma vai bṛhaspatirbrahmaprasūtasya deva soma ta ityevaitadāhendorindriyāvata iti vīryavata ityevaitadāha yadāhendorindriyāvata iti patnīvato grahāṃ ṛdhyāsamiti na samprati patnībhyo gṛhṇāti netstrīṣu vīryaṃ dadhānīti tasmānna samprati patnībhyo gṛhṇāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यः प्रचरण्यां संस्रवः परिशिष्टो भवति । तेनैनं श्रीणाति समर्धयति वा अन्यान्ग्रहाञ्च्रीणान्नथैतं व्यर्धयति वज्रो वा आज्यमेतेन वै देवा वज्रेणाज्येन घ्नन्नेव पत्नीर्निराक्ष्णुवंस्ता हता निरष्टा नात्मनश्चनैशत न दायस्य चनैशत तथो एवैष एतेन वज्रेणाज्येन हन्त्येव पत्नीर्निरक्ष्णोति ता हता निरष्टा नात्मनश्चनेशते न दायस्य चनेशते

atha yaḥ pracaraṇyāṃ saṃsravaḥ pariśiṣṭo bhavati | tenainaṃ śrīṇāti samardhayati vā anyāngrahāñcrīṇānnathaitaṃ vyardhayati vajro vā ājyametena vai devā vajreṇājyena ghnanneva patnīrnirākṣṇuvaṃstā hatā niraṣṭā nātmanaścanaiśata na dāyasya canaiśata tatho evaiṣa etena vajreṇājyena hantyeva patnīrnirakṣṇoti tā hatā niraṣṭā nātmanaścaneśate na dāyasya caneśate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स श्रीणाति । अहम् परस्तादहमवस्ताद्यदन्तरिक्षं तदु मे पिताभूत् अहं सूर्यमुभयतो ददर्शाहं देवानाम् परमम् गुहा यदिति स यदहमहमिति श्रीणाति पुंस्वेवैतद्वीर्यं दधाति

sa śrīṇāti | aham parastādahamavastādyadantarikṣaṃ tadu me pitābhūt ahaṃ sūryamubhayato dadarśāhaṃ devānām paramam guhā yaditi sa yadahamahamiti śrīṇāti puṃsvevaitadvīryaṃ dadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाहाग्नीत्पात्नीवतस्य यजेति । वृषा वा अग्नीद्योषा पत्नी मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियते स जुहोत्यग्ना इ पत्नीव्न्निति वृषा वा अग्निर्योषा पत्नी मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियते

athāhāgnītpātnīvatasya yajeti | vṛṣā vā agnīdyoṣā patnī mithunamevaitatprajananaṃ kriyate sa juhotyagnā i patnīvnniti vṛṣā vā agniryoṣā patnī mithunamevaitatprajananaṃ kriyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सजूर्देवेन त्वष्ट्रेति । त्वष्टा वै सिक्तं रेतो विकरोति तदेष एवैतत्सिक्तं रेतो विकरोति सोमम् पिब स्वाहेत्युत्तरार्धे जुहोति या इतरा आहुतयस्ते देवा अथैताः पत्न्य एवमिव हि मिथुनं क्ल्प्तमुत्तरतो हि स्त्री पुमांसमुपशेत आहरत्यध्वर्युरग्नीधे भक्षं स आहाध्वर्य उप मा ह्वयस्वेति तं न प्रत्युपह्वयेत को हि हतस्य निरष्टस्य प्रत्युपहवस्तं वै प्रत्येवोपह्वयेत जुह्वत्यस्याग्नौ वषट्कुर्वन्ति तस्मात्प्रत्येवोपह्वयेत

sajūrdevena tvaṣṭreti | tvaṣṭā vai siktaṃ reto vikaroti tadeṣa evaitatsiktaṃ reto vikaroti somam piba svāhetyuttarārdhe juhoti yā itarā āhutayaste devā athaitāḥ patnya evamiva hi mithunaṃ kLptamuttarato hi strī pumāṃsamupaśeta āharatyadhvaryuragnīdhe bhakṣaṃ sa āhādhvarya upa mā hvayasveti taṃ na pratyupahvayeta ko hi hatasya niraṣṭasya pratyupahavastaṃ vai pratyevopahvayeta juhvatyasyāgnau vaṣaṭkurvanti tasmātpratyevopahvayeta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सम्प्रेष्यति । अग्नीन्नेष्टुरुपस्थमासीद नेष्टः पत्नीमुदानयोद्गात्रा संख्यापयोन्नेतर्होतुश्चमसमनून्नय सोमम् मातिरीरिच इति यद्यग्निष्टोमः स्यात्

atha sampreṣyati | agnīnneṣṭurupasthamāsīda neṣṭaḥ patnīmudānayodgātrā saṃkhyāpayonnetarhotuścamasamanūnnaya somam mātirīrica iti yadyagniṣṭomaḥ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्युक्थ्यः स्यात् । सोमम् प्रभावयेति ब्रूयात्स बिभ्रदेवैतत्पात्रमग्नीन्नेष्टुरुपस्थमासीदत्यग्निर्वा एष निदानेन यदाग्नीध्रो योषा नेष्टा वृषा वा अग्नीद्योषा नेष्टा मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियत उदानयति नेष्टा पत्नीं तामुद्गात्रा संख्यापयति प्रजापतिर्वृषासि रेतोधा रेतो मयि धेहीति प्रजापतिर्वा उद्गाता योषा पत्नी मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियते

yadyukthyaḥ syāt | somam prabhāvayeti brūyātsa bibhradevaitatpātramagnīnneṣṭurupasthamāsīdatyagnirvā eṣa nidānena yadāgnīdhro yoṣā neṣṭā vṛṣā vā agnīdyoṣā neṣṭā mithunamevaitatprajananaṃ kriyata udānayati neṣṭā patnīṃ tāmudgātrā saṃkhyāpayati prajāpatirvṛṣāsi retodhā reto mayi dhehīti prajāpatirvā udgātā yoṣā patnī mithunamevaitatprajananaṃ kriyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पशवो वै देवानां चन्दांसि । तद्यथेदम् पशवो युक्ता मनुष्येभ्यो वहन्त्येवं चन्दांसि युक्तानि देवेभ्यो यज्ञं वहन्ति तद्यत्र चन्दांसि देवान्त्समतर्पयन्नथ चन्दांसि देवाः समतर्पयंस्तदतस्तत्प्रागभूद्यच्चन्दांसि युक्तानि देवेभ्यो यज्ञमवाक्षुर्यदेनान्त्समतीतृपन्

paśavo vai devānāṃ candāṃsi | tadyathedam paśavo yuktā manuṣyebhyo vahantyevaṃ candāṃsi yuktāni devebhyo yajñaṃ vahanti tadyatra candāṃsi devāntsamatarpayannatha candāṃsi devāḥ samatarpayaṃstadatastatprāgabhūdyaccandāṃsi yuktāni devebhyo yajñamavākṣuryadenāntsamatītṛpan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ हारियोजनं गृह्णाति । चन्दांसि वै हारियोजनश्चन्दांस्येवैतत्संतर्पयति तस्माद्धारियोजनम् गृह्णाति

atha hāriyojanaṃ gṛhṇāti | candāṃsi vai hāriyojanaścandāṃsyevaitatsaṃtarpayati tasmāddhāriyojanam gṛhṇāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं वा अतिरिक्तं गृह्णाति । यदा हि शम्योराहाथैनं गृह्णातीदं वै देवा अथ चन्दांस्यतिरिक्तान्यथ मनुष्या अथ पशवो ऽतिरिक्तास्तस्मादतिरिक्तं गृह्णाति

taṃ vā atiriktaṃ gṛhṇāti | yadā hi śamyorāhāthainaṃ gṛhṇātīdaṃ vai devā atha candāṃsyatiriktānyatha manuṣyā atha paśavo 'tiriktāstasmādatiriktaṃ gṛhṇāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रोणकलशे गृह्णाति । वृत्रो वै सोम आसीत्तं यत्र देवा अघ्नंस्तस्य मूर्धोद्ववर्त स द्रोणकलशो ऽभवत्तस्मिन्यावान्वा यावान्वा रसः समस्रवदतिरिक्तो वै स आसीदतिरिक्त एष ग्रहस्तदतिरिक्त एवैतदतिरिक्तं दधाति तस्माद्द्रोणकलशे गृह्णाति

droṇakalaśe gṛhṇāti | vṛtro vai soma āsīttaṃ yatra devā aghnaṃstasya mūrdhodvavarta sa droṇakalaśo 'bhavattasminyāvānvā yāvānvā rasaḥ samasravadatirikto vai sa āsīdatirikta eṣa grahastadatirikta evaitadatiriktaṃ dadhāti tasmāddroṇakalaśe gṛhṇāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं वा अपुरोरुक्कं गृह्णाति । चन्दोभ्यो ह्येनं गृह्णाति स यदेवैनं चन्दोभ्यो गृह्णाति तेनो हास्यैष पुरोरुङ्नान्भवति तस्मादपुरोरुक्कं गृह्णाति

taṃ vā apurorukkaṃ gṛhṇāti | candobhyo hyenaṃ gṛhṇāti sa yadevainaṃ candobhyo gṛhṇāti teno hāsyaiṣa puroruṅnānbhavati tasmādapurorukkaṃ gṛhṇāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथातो गृह्णात्येव । उपयामगृहीतो ऽसि हरिरसि हारियोजनो हरिभ्यां त्वेत्यृक्षामे वै हरी ऋकसामाभ्यां ह्येनं गृह्णाति

athāto gṛhṇātyeva | upayāmagṛhīto 'si harirasi hāriyojano haribhyāṃ tvetyṛkṣāme vai harī ṛkasāmābhyāṃ hyenaṃ gṛhṇāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ धाना आवपति । हर्योर्धाना स्थ सहसोमा इन्द्रायेति तद्यदेवात्र मितं च चन्दो ऽमितं च तदेवैतत्सर्वम् भक्षयति

atha dhānā āvapati | haryordhānā stha sahasomā indrāyeti tadyadevātra mitaṃ ca cando 'mitaṃ ca tadevaitatsarvam bhakṣayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्योन्नेताश्रावयति । अतिरिक्तो वा उन्नेता न ह्येषी ऽन्यस्याश्रावयत्यतिरिक्त एष ग्रहस्तदतिरिक्त एवैतदतिरिक्तं दधाति तस्मादुन्नेताश्रावयति

tasyonnetāśrāvayati | atirikto vā unnetā na hyeṣī 'nyasyāśrāvayatyatirikta eṣa grahastadatirikta evaitadatiriktaṃ dadhāti tasmādunnetāśrāvayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्धन्नभिनिधायाश्रावयति । मूर्धा ह्यस्यैषो ऽथाह धानासोमेभ्यो ऽनुब्रूहीत्याश्राव्याह धानासोमान्प्रस्थितान्प्रेष्येति वषट्कृते जुहोत्यनुवषट्कृते ऽथ धाना विलिप्सन्ते भक्षाय

mūrdhannabhinidhāyāśrāvayati | mūrdhā hyasyaiṣo 'thāha dhānāsomebhyo 'nubrūhītyāśrāvyāha dhānāsomānprasthitānpreṣyeti vaṣaṭkṛte juhotyanuvaṣaṭkṛte 'tha dhānā vilipsante bhakṣāya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्धैके । होत्रे द्रोणकलशम् प्रतिपराहरन्ति वषट्कर्तुर्भक्ष इति वदन्तस्तदु तथा न कुर्याद्यथाचमस वा अन्ये भक्षा अथैषो ऽतिरिक्तस्तस्मादेतस्मिन्त्सर्वेषामेव भक्षस्तस्माद्धाना विलिप्सन्ते भक्षाय

taddhaike | hotre droṇakalaśam pratiparāharanti vaṣaṭkarturbhakṣa iti vadantastadu tathā na kuryādyathācamasa vā anye bhakṣā athaiṣo 'tiriktastasmādetasmintsarveṣāmeva bhakṣastasmāddhānā vilipsante bhakṣāya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता न दद्भिः खादेयुः । पशवो वा एते नेत्पशून्प्रम्रदे करवामहा इति प्राणैरेव भक्षयन्ति यस्ते अश्वसनिर्भक्षो यो गोसनिरित पशवो ह्येते तस्मादाह यस्ते अश्वसनिर्भक्षो यो गोसनिरिति तस्य त इष्टयजुष स्तुतस्तोमस्येतीष्टानि हि यजूंषि भवन्ति स्तुता स्तोमाः शस्तोक्थस्येति शस्तानि ह्युक्थानि भवन्त्युपहूतस्योपहूतो भक्षयामीत्युपहूतस्य ह्येतदुपहूतो भक्षयति

tā na dadbhiḥ khādeyuḥ | paśavo vā ete netpaśūnpramrade karavāmahā iti prāṇaireva bhakṣayanti yaste aśvasanirbhakṣo yo gosanirita paśavo hyete tasmādāha yaste aśvasanirbhakṣo yo gosaniriti tasya ta iṣṭayajuṣa stutastomasyetīṣṭāni hi yajūṃṣi bhavanti stutā stomāḥ śastokthasyeti śastāni hyukthāni bhavantyupahūtasyopahūto bhakṣayāmītyupahūtasya hyetadupahūto bhakṣayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता नाग्नौ प्रकिरेयुः । नेदुचिष्टमग्नौ जुहवामेत्युत्तरवेदावेव निवपन्ति तथा न बहिर्धा यज्ञाद्भवन्ति

tā nāgnau prakireyuḥ | neduciṣṭamagnau juhavāmetyuttaravedāveva nivapanti tathā na bahirdhā yajñādbhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ पूर्णपात्रान्त्समवमृशन्ति । यानेके ऽप्सुषोमा इत्या चक्षते यथा वै युक्तो वहेदेवमेते य आर्त्विज्यं कुर्वन्त्युत वै युक्तः क्षणुते वा वि वा लिशते शान्तिरापो भेषजं तद्यदेवात्र क्षण्वते वा वि वा लिशन्ते शान्तिरापस्तदद्भिः शान्त्या शमयन्ते तदद्भिः संदधते तस्मात्पूर्णपात्रान्त्समवमृशन्ति

atha pūrṇapātrāntsamavamṛśanti | yāneke 'psuṣomā ityā cakṣate yathā vai yukto vahedevamete ya ārtvijyaṃ kurvantyuta vai yuktaḥ kṣaṇute vā vi vā liśate śāntirāpo bheṣajaṃ tadyadevātra kṣaṇvate vā vi vā liśante śāntirāpastadadbhiḥ śāntyā śamayante tadadbhiḥ saṃdadhate tasmātpūrṇapātrāntsamavamṛśanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते समवमृशन्ति । सं वर्चसा पयसा स तनूभिरगन्महि मनसा सं शिवेन त्वष्टा सुदत्रो विदधातु रायो ऽनुमार्ष्टु तन्वो यद्विलिष्टमिति यद्विवृढं तत्संदधते

te samavamṛśanti | saṃ varcasā payasā sa tanūbhiraganmahi manasā saṃ śivena tvaṣṭā sudatro vidadhātu rāyo 'numārṣṭu tanvo yadviliṣṭamiti yadvivṛḍhaṃ tatsaṃdadhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मुखान्युपस्पृशन्ते । द्वयं तद्यस्मान्मुखान्युपस्पृशन्ते ऽमृतं वा आपो ऽमृतेनैवैतत्संस्पृशन्त एतदु चैवैतत्कर्मात्मन्कुर्वते तस्मान्मुखान्युपस्पृशन्ते

atha mukhānyupaspṛśante | dvayaṃ tadyasmānmukhānyupaspṛśante 'mṛtaṃ vā āpo 'mṛtenaivaitatsaṃspṛśanta etadu caivaitatkarmātmankurvate tasmānmukhānyupaspṛśante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तानि वा एतानि । नव समिष्टयजूंषि जुहोति तद्यन्नव समिष्टयजूंषि जुहोति नव वा अमूर्बहिष्पवमाने स्तोत्रिया भवन्ति सैषोभयतो न्यूना विराट् प्रजननायैतस्माद्वा उभयतो न्यूनात्प्रजननात्प्रजापतिः प्रजाः ससृज इतश्चोर्ध्वा इतश्चावाचीस्तथो एवैष एतस्मादुभयत एव न्यूनात्प्रजननात्प्रजाः सृजत इतश्चोर्ध्वा इतश्चावाचीः

tāni vā etāni | nava samiṣṭayajūṃṣi juhoti tadyannava samiṣṭayajūṃṣi juhoti nava vā amūrbahiṣpavamāne stotriyā bhavanti saiṣobhayato nyūnā virāṭ prajananāyaitasmādvā ubhayato nyūnātprajananātprajāpatiḥ prajāḥ sasṛja itaścordhvā itaścāvācīstatho evaiṣa etasmādubhayata eva nyūnātprajananātprajāḥ sṛjata itaścordhvā itaścāvācīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिङ्कार स्तोत्रियाणां दशमः । स्वाहाकार एतेषां तथो हास्यैषा न्यूना विराड्दशदशिनी भवति

hiṅkāra stotriyāṇāṃ daśamaḥ | svāhākāra eteṣāṃ tatho hāsyaiṣā nyūnā virāḍdaśadaśinī bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यस्मात्समिष्टयजूंषि नाम । या वा एतेन यज्ञेन देवता ह्वयति याभ्य एष यज्ञस्तायते सर्वा वै तत्ताः समिष्टा भवन्ति तद्यत्तासु सर्वासु समिष्टास्वथैतानि जुहोति तस्मात्समिष्टयजूंषि नाम

atha yasmātsamiṣṭayajūṃṣi nāma | yā vā etena yajñena devatā hvayati yābhya eṣa yajñastāyate sarvā vai tattāḥ samiṣṭā bhavanti tadyattāsu sarvāsu samiṣṭāsvathaitāni juhoti tasmātsamiṣṭayajūṃṣi nāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यस्मात्समिष्टयजूंषि जुहोति । रिरिचान इव वा एतदीजानस्यात्मा भवति यद्ध्यस्य भवति तस्य हि ददाति तमेवातस्त्रिभिः पुनराप्याययति

atha yasmātsamiṣṭayajūṃṣi juhoti | riricāna iva vā etadījānasyātmā bhavati yaddhyasya bhavati tasya hi dadāti tamevātastribhiḥ punarāpyāyayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यान्युत्तराणि त्रीणि जुहोति । या वा एतेन यज्ञेन देवता ह्वयति याभ्य एष यज्ञस्तायत उप हैव ता आसते यावन्न समिष्टयजूंषि जुह्वतीमानि नु नो जुह्वत्विति ता एवैतद्यथायथं व्यवसृजति यत्र यत्रासां चरणं तदनु

atha yānyuttarāṇi trīṇi juhoti | yā vā etena yajñena devatā hvayati yābhya eṣa yajñastāyata upa haiva tā āsate yāvanna samiṣṭayajūṃṣi juhvatīmāni nu no juhvatviti tā evaitadyathāyathaṃ vyavasṛjati yatra yatrāsāṃ caraṇaṃ tadanu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यान्युत्तमानि त्रीणि जुहोति । यज्ञं वा एतदजीजनत यदेनमतन तं जनयित्वा यत्रास्य प्रतिष्ठा तत्प्रतिष्ठापयति तस्मात्समिष्टयजूंषि जुहोति

atha yānyuttamāni trīṇi juhoti | yajñaṃ vā etadajījanata yadenamatana taṃ janayitvā yatrāsya pratiṣṭhā tatpratiṣṭhāpayati tasmātsamiṣṭayajūṃṣi juhoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स जुहोति । समिन्द्र णो मनसा नेषि गोभिरिति मनसेति तन्मनसा रिरिचानमाप्याययति गोभिरिति तद्गोभी रिरिचानमाप्याययति सं सूरिभिर्मघवन्त्सं स्वस्त्या सम् ब्रह्मणा देवकृतम् यदस्तीति ब्रह्मणेति तद्ब्रह्मणा रिरिचानमाप्याययति सं देवानां सुमतौ यज्ञियानां स्वाहा

sa juhoti | samindra ṇo manasā neṣi gobhiriti manaseti tanmanasā riricānamāpyāyayati gobhiriti tadgobhī riricānamāpyāyayati saṃ sūribhirmaghavantsaṃ svastyā sam brahmaṇā devakṛtam yadastīti brahmaṇeti tadbrahmaṇā riricānamāpyāyayati saṃ devānāṃ sumatau yajñiyānāṃ svāhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सं वर्चसा । पयसा सं तनूभिरिति वर्चसेति तद्वर्चसा रिरिचानमाप्याययति पयसेति रसो वै पयस्तत्पयसा रिरिचानमाप्याययत्यगन्महि मनसा सं शिवेन त्वष्टा सुदत्रो विदधातु रायो ऽनुमार्ष्टु तन्वो यद्विलिष्टमिति विवृढं तत्संदधाति

saṃ varcasā | payasā saṃ tanūbhiriti varcaseti tadvarcasā riricānamāpyāyayati payaseti raso vai payastatpayasā riricānamāpyāyayatyaganmahi manasā saṃ śivena tvaṣṭā sudatro vidadhātu rāyo 'numārṣṭu tanvo yadviliṣṭamiti vivṛḍhaṃ tatsaṃdadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सवितेदं जुषन्ताम् प्रजापतिर्निधिपा देवो अग्निः । त्वष्टा विष्णुः प्रजया संरराणा यजमानाय द्रविणं द्+धात स्वाहेति तद्वेव रिरिचानम् पुनराप्याययति यदाह यजमानाय द्रविणं दधात स्वाहेति

savitedaṃ juṣantām prajāpatirnidhipā devo agniḥ | tvaṣṭā viṣṇuḥ prajayā saṃrarāṇā yajamānāya draviṇaṃ d+dhāta svāheti tadveva riricānam punarāpyāyayati yadāha yajamānāya draviṇaṃ dadhāta svāheti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुगा वो देवाः । सदना अकर्म य आजग्मेदं सवनं जुषाणा इति सुगानि वो देवाः सदनान्यकर्म य आगन्तेदं सवनं जुषाणा इत्येवैतदाह भरमाणा वहमाना हवींषीति तद्देवता व्यवसृजति भरमाणा अह ते यन्तु ये ऽवाहना वहमाना उ ते यन्तु ये वाहनवन्त इत्येवैतदाह तस्मादाह भरमाणा वहमाना हवींष्यस्मेधत्त वसवो वसूनि स्वाहा

sugā vo devāḥ | sadanā akarma ya ājagmedaṃ savanaṃ juṣāṇā iti sugāni vo devāḥ sadanānyakarma ya āgantedaṃ savanaṃ juṣāṇā ityevaitadāha bharamāṇā vahamānā havīṃṣīti taddevatā vyavasṛjati bharamāṇā aha te yantu ye 'vāhanā vahamānā u te yantu ye vāhanavanta ityevaitadāha tasmādāha bharamāṇā vahamānā havīṃṣyasmedhatta vasavo vasūni svāhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यां आवहः । उशतो देव देवांस्तान्प्रेरय स्वे अग्ने सधस्थ इत्यग्निं वा आहामून्देवानावहामून्देवानावहेति तमेवैतदाह यान्देवानावाक्षीस्तान्गमय यत्र-यत्रैषां चरणं तदन्विति जक्षिवांसः पपिवांसश्च विश्व इति जक्षिवांसो हि पशुम् पुरोडाशम् भवन्ति पपिवांस इति पपिवांसो हि सोमं राजानम् भवन्ति तस्मादाह जक्षिवांसः पपिवांसश्च विश्वे ऽसुं घर्मं स्वरातिष्ठतानु स्वाहेति तद्वेव देवता व्यवसृजति

yāṃ āvahaḥ | uśato deva devāṃstānpreraya sve agne sadhastha ityagniṃ vā āhāmūndevānāvahāmūndevānāvaheti tamevaitadāha yāndevānāvākṣīstāngamaya yatra-yatraiṣāṃ caraṇaṃ tadanviti jakṣivāṃsaḥ papivāṃsaśca viśva iti jakṣivāṃso hi paśum puroḍāśam bhavanti papivāṃsa iti papivāṃso hi somaṃ rājānam bhavanti tasmādāha jakṣivāṃsaḥ papivāṃsaśca viśve 'suṃ gharmaṃ svarātiṣṭhatānu svāheti tadveva devatā vyavasṛjati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वयं हि त्वा । प्रयति यज्ञे अस्मिन्नग्ने होतारमवृणीमहीह ऋधगया ऋधगुताशमिष्ठाः प्रजानन्यज्ञमुपयाहि विद्वान्त्स्वाहेत्यग्निमेवैतया विमुञ्चत्यग्निं व्यवसृजति

vayaṃ hi tvā | prayati yajñe asminnagne hotāramavṛṇīmahīha ṛdhagayā ṛdhagutāśamiṣṭhāḥ prajānanyajñamupayāhi vidvāntsvāhetyagnimevaitayā vimuñcatyagniṃ vyavasṛjati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवा गातुविद इति । गातुविदो हि देवा गातुं वित्त्वेति यज्ञं वित्त्वेत्येवैतदाह गातुमितेति तदेतेन यथायथं व्यवसृजति मनसस्पत इमं देव यज्ञं स्वाहा वाते धा इत्ययं वै यज्ञो यो ऽयम् पवते तदिमं यज्ञं सम्भृत्यैतस्मिन्यज्ञे प्रतिष्ठापयति यज्ञेन यज्ञं संदधाति तस्मादाह स्वाहा वाते धा इति

devā gātuvida iti | gātuvido hi devā gātuṃ vittveti yajñaṃ vittvetyevaitadāha gātumiteti tadetena yathāyathaṃ vyavasṛjati manasaspata imaṃ deva yajñaṃ svāhā vāte dhā ityayaṃ vai yajño yo 'yam pavate tadimaṃ yajñaṃ sambhṛtyaitasminyajñe pratiṣṭhāpayati yajñena yajñaṃ saṃdadhāti tasmādāha svāhā vāte dhā iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यज्ञ यज्ञं गच । यज्ञपतिं गच स्वां योनिं घच स्वाहेति तत्प्रतिष्ठितमेवैतद्यज्ञं सन्तं स्वायां योनौ प्रतिष्ठापयत्येष ते यज्ञो यज्ञपते सहसूक्तवाकः सर्ववीरस्तं जुषस्व स्वाहेति तत्प्रतिष्ठितमेवैतद्यज्ञं सन्तं सहसूक्तवाकः सर्ववीरं यजमाने ऽन्ततः प्रतिष्ठापयति

yajña yajñaṃ gaca | yajñapatiṃ gaca svāṃ yoniṃ ghaca svāheti tatpratiṣṭhitamevaitadyajñaṃ santaṃ svāyāṃ yonau pratiṣṭhāpayatyeṣa te yajño yajñapate sahasūktavākaḥ sarvavīrastaṃ juṣasva svāheti tatpratiṣṭhitamevaitadyajñaṃ santaṃ sahasūktavākaḥ sarvavīraṃ yajamāne 'ntataḥ pratiṣṭhāpayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वा अवभृथमभ्यवैति । तद्यदवभृथमभ्यवैति यो वा अस्य रसो ऽभूदाहुतिभ्यो वा अस्य तमजीजनदथैतचरीरं तस्मिन्न रसो ऽस्ति तन्न परास्यं तदपो ऽभ्यवहरन्ति रसो वा आपस्तदस्मिन्नेतं रसं दधाति तदेनमेतेन रसेन संगमयति तदेनमतो जनयति स एनं जात एव सञ्जनयति तद्यदपो ऽभ्यवहरन्ति तस्मादवभृथः

sa vā avabhṛthamabhyavaiti | tadyadavabhṛthamabhyavaiti yo vā asya raso 'bhūdāhutibhyo vā asya tamajījanadathaitacarīraṃ tasminna raso 'sti tanna parāsyaṃ tadapo 'bhyavaharanti raso vā āpastadasminnetaṃ rasaṃ dadhāti tadenametena rasena saṃgamayati tadenamato janayati sa enaṃ jāta eva sañjanayati tadyadapo 'bhyavaharanti tasmādavabhṛthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ समिष्टयजूंषि जुहोति । समिष्टयजूंषि ह्येवान्तो यज्ञस्य स हुत्वैव समिष्टयजूंषि यदेतमभितो भवति तेन चात्वालमुपसमायन्ति स कृष्णविषाणाम् मेखलां च चात्वाले प्रास्यति

atha samiṣṭayajūṃṣi juhoti | samiṣṭayajūṃṣi hyevānto yajñasya sa hutvaiva samiṣṭayajūṃṣi yadetamabhito bhavati tena cātvālamupasamāyanti sa kṛṣṇaviṣāṇām mekhalāṃ ca cātvāle prāsyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माहिर्भूर्मा पृदाकुरिति । असौ वा ऋजीषस्य स्वगाकारो यदेनदपो ऽभ्यवहरन्त्यथैष एवैतस्य स्वगाकारो रज्जुरिव हि सर्पाः कूपा इव हि सर्पाणामायतनान्यस्ति वै मनुष्याणां च सर्पाणां च विभ्रातृव्यमिव नेत्तदतः सम्भवदिति तस्मादाह माहिर्भूर्मा पृदाकुरिति

māhirbhūrmā pṛdākuriti | asau vā ṛjīṣasya svagākāro yadenadapo 'bhyavaharantyathaiṣa evaitasya svagākāro rajjuriva hi sarpāḥ kūpā iva hi sarpāṇāmāyatanānyasti vai manuṣyāṇāṃ ca sarpāṇāṃ ca vibhrātṛvyamiva nettadataḥ sambhavaditi tasmādāha māhirbhūrmā pṛdākuriti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वाचयति । उरुं हि राजा वरुणश्चकार सूर्याय पन्थामन्वेतवा उ इति यथायमुरुरभयो ऽनाष्ट्रः सूर्याय पन्था एवम् मे ऽयमुरुरभयो ऽनाष्ट्रः पन्था अस्त्वित्येवैतदाह

atha vācayati | uruṃ hi rājā varuṇaścakāra sūryāya panthāmanvetavā u iti yathāyamururabhayo 'nāṣṭraḥ sūryāya panthā evam me 'yamururabhayo 'nāṣṭraḥ panthā astvityevaitadāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपदे पादा प्रतिघातवे ऽकरिति । यदि ह वा अप्यपाद्भवत्यलमेव प्रतिक्रमणाय भवत्युतापवक्ता हृदयाविधश्चिदिति तदेनं सर्वस्माद्धृद्यादेनसः पाप्मनः प्रमुञ्चति

apade pādā pratighātave 'kariti | yadi ha vā apyapādbhavatyalameva pratikramaṇāya bhavatyutāpavaktā hṛdayāvidhaściditi tadenaṃ sarvasmāddhṛdyādenasaḥ pāpmanaḥ pramuñcati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाह साम गायेति । साम ब्रूहीति वा गायेति त्वेव ब्रूयाद्गायन्ति हि साम तद्यत्साम गायति नेदिदम् बहिर्धा यज्ञाचरीरं नाष्ट्रा रक्षांसि हिनसन्निति साम हि नाष्ट्राणां रक्षसामपहन्ता

athāha sāma gāyeti | sāma brūhīti vā gāyeti tveva brūyādgāyanti hi sāma tadyatsāma gāyati nedidam bahirdhā yajñācarīraṃ nāṣṭrā rakṣāṃsi hinasanniti sāma hi nāṣṭrāṇāṃ rakṣasāmapahantā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आग्नेय्यां गायति । अग्निर्हि रक्षसामपहन्तातिचन्दसि गायत्येषा वै सर्वाणि चन्दांसि यदतिचन्दास्तस्मादतिचन्दसि गायति

āgneyyāṃ gāyati | agnirhi rakṣasāmapahantāticandasi gāyatyeṣā vai sarvāṇi candāṃsi yadaticandāstasmādaticandasi gāyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स गायति । अग्निष्टपति प्रतिदहत्यहावो ऽहाव इति तन्नाष्ट्रा एवैतद्रक्षांस्यतो ऽपहन्ति

sa gāyati | agniṣṭapati pratidahatyahāvo 'hāva iti tannāṣṭrā evaitadrakṣāṃsyato 'pahanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त उदञ्चो निष्क्रामन्ति । जघनेन चात्वालमग्रेणाग्नीध्रं स यस्यां ततो दिश्यापो भवन्ति तद्यन्ति

ta udañco niṣkrāmanti | jaghanena cātvālamagreṇāgnīdhraṃ sa yasyāṃ tato diśyāpo bhavanti tadyanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यः स्यन्दमानानां स्थावरो ह्रदः स्यात् । तमपो ऽभ्यवेयादेता वा अपां वरुणगृहीता याः स्यन्दमानानां न स्यन्दन्ते वरुण्यो वा अवभृथो निर्वरुणतायै यद्यु ता न विन्देदपि या एव काश्चापो ऽभ्यवेयात्

sa yaḥ syandamānānāṃ sthāvaro hradaḥ syāt | tamapo 'bhyaveyādetā vā apāṃ varuṇagṛhītā yāḥ syandamānānāṃ na syandante varuṇyo vā avabhṛtho nirvaruṇatāyai yadyu tā na vindedapi yā eva kāścāpo 'bhyaveyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमपो ऽवक्रमयन्वाचयति । नमो वरुणायाभिष्ठितो वरुणस्य पाश इति तदेनं सर्वस्माद्वरुणपाशात्सर्वस्माद्वरुण्यात्प्रमुञ्चति

tamapo 'vakramayanvācayati | namo varuṇāyābhiṣṭhito varuṇasya pāśa iti tadenaṃ sarvasmādvaruṇapāśātsarvasmādvaruṇyātpramuñcati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वा । समिधम् प्रास्याभिजुहोत्यग्नेरनीकमप आविवेशापां नपात्पतिरक्षन्नसुर्यम् दमे-दमे समिधं यक्ष्यग्ने प्रति ते जिह्वा घृतमुच्चरण्यत्स्वाहेति

atha caturgṛhītamājyaṃ gṛhītvā | samidham prāsyābhijuhotyagneranīkamapa āviveśāpāṃ napātpatirakṣannasuryam dame-dame samidhaṃ yakṣyagne prati te jihvā ghṛtamuccaraṇyatsvāheti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्नेर्ह वै देवाः । यावद्वा यावद्वाप्सु प्रवेशयां चक्रुर्नेदतो नाष्ट्रा रक्षांस्युपोत्तिष्ठानित्यग्निर्हि रक्षसामपहन्ता तमेतया च समिधैतया चाहुत्या समिन्द्धे समिद्धे देवेभ्यो जुहवानीति

agnerha vai devāḥ | yāvadvā yāvadvāpsu praveśayāṃ cakrurnedato nāṣṭrā rakṣāṃsyupottiṣṭhānityagnirhi rakṣasāmapahantā tametayā ca samidhaitayā cāhutyā saminddhe samiddhe devebhyo juhavānīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथापरं चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वा । आश्राव्याह समिधो यजेति सो ऽपबर्हिषश्चतुरः प्रयाजान्यजति प्रजा वै बर्हिर्वरुण्यो वा अवभृथो नेत्प्रजा वरुणो गृह्णादिति तस्मादपबर्हिषश्चतुरः प्रयाजान्यजति

athāparaṃ caturgṛhītamājyaṃ gṛhītvā | āśrāvyāha samidho yajeti so 'pabarhiṣaścaturaḥ prayājānyajati prajā vai barhirvaruṇyo vā avabhṛtho netprajā varuṇo gṛhṇāditi tasmādapabarhiṣaścaturaḥ prayājānyajati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वारुण एककपालः पुरोडाशो भवति । यो वा अस्य रसो ऽभूदाहुतिभ्यो वा अस्य तमजीजनदथैतचरीरं तस्मिन्न रसो ऽस्ति रसो वै पुरोडाशस्तदस्मिन्नेतं रसं दधाति तदेनमेतेन रसेन संगमयति तदेनमतो जनयति स एनं जात एव सञ्जनयति तस्माद्वारुण एककपालः पुरोडाशो भवति

atha vāruṇa ekakapālaḥ puroḍāśo bhavati | yo vā asya raso 'bhūdāhutibhyo vā asya tamajījanadathaitacarīraṃ tasminna raso 'sti raso vai puroḍāśastadasminnetaṃ rasaṃ dadhāti tadenametena rasena saṃgamayati tadenamato janayati sa enaṃ jāta eva sañjanayati tasmādvāruṇa ekakapālaḥ puroḍāśo bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स आज्यस्योपस्तीर्य । पुरोडाशस्यावद्यन्नाह वरुणायानुब्रूहीत्यत्र हैक ऋजीषस्य द्विरवद्यन्ति तदु तथा न कुर्याचरीरं वा एतद्भवति नालमाहुत्यै द्विरवद्यति सकृदभिघारयति प्रत्यनक्त्यवदाने आश्राव्याह वरुणं यजेति वषट्कृते जुहोति

sa ājyasyopastīrya | puroḍāśasyāvadyannāha varuṇāyānubrūhītyatra haika ṛjīṣasya dviravadyanti tadu tathā na kuryācarīraṃ vā etadbhavati nālamāhutyai dviravadyati sakṛdabhighārayati pratyanaktyavadāne āśrāvyāha varuṇaṃ yajeti vaṣaṭkṛte juhoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाज्यस्योपस्तीर्य । पुरोडाशमवदधदाहाग्नीवरुणाभ्यामनुब्रूहीति तत्स्विष्टकृते स यन्नाग्नय इत्याह नेदग्नि वरुणो गृह्णादिति स यद्यमुत्रर्जीषस्य द्विरवद्येदथात्र सकृद्यद्यु न नाद्रियेताथोपरिष्टाद्द्विराज्यस्याभिघारयत्याश्राव्याहाग्नीवरुणौ यजेति वषट्कृते जुहोति

athājyasyopastīrya | puroḍāśamavadadhadāhāgnīvaruṇābhyāmanubrūhīti tatsviṣṭakṛte sa yannāgnaya ityāha nedagni varuṇo gṛhṇāditi sa yadyamutrarjīṣasya dviravadyedathātra sakṛdyadyu na nādriyetāthopariṣṭāddvirājyasyābhighārayatyāśrāvyāhāgnīvaruṇau yajeti vaṣaṭkṛte juhoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता वा एताः । षडाहुतयो भवन्ति षड्वा ऋतवः संवत्सरस्य संवत्सरो वरुणस्तस्मात्षडाहुतयो भवन्ति

tā vā etāḥ | ṣaḍāhutayo bhavanti ṣaḍvā ṛtavaḥ saṃvatsarasya saṃvatsaro varuṇastasmātṣaḍāhutayo bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदादित्यानामयनम् । आदित्यानीमानि यजूंषीत्याहुः स यावदस्य वशः स्यादेवमेव चिकीर्षेद्यद्यु एनमितरथा यजमानः कर्तवै ब्रूयादितरथो तर्हि कुर्यादेतानेव चतुरः प्रयाजानपबर्हिषो यजेद्द्वावाज्यभागौ वरुणमग्नीवरुणौ द्वावनुयाजावपबर्हिषौ तद्दश दशाक्षरा वै विराड्विराड्वै यज्ञस्तद्विराजमेवैतद्यज्ञमभिसम्पादयति

etadādityānāmayanam | ādityānīmāni yajūṃṣītyāhuḥ sa yāvadasya vaśaḥ syādevameva cikīrṣedyadyu enamitarathā yajamānaḥ kartavai brūyāditaratho tarhi kuryādetāneva caturaḥ prayājānapabarhiṣo yajeddvāvājyabhāgau varuṇamagnīvaruṇau dvāvanuyājāvapabarhiṣau taddaśa daśākṣarā vai virāḍvirāḍvai yajñastadvirājamevaitadyajñamabhisampādayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदङ्गिरसामयनम् । अतो ऽन्यतरत्कृत्वा यस्मिन्कुम्भ ऋजीषम् भवति तम् प्रप्लावयति समुद्रे ते हृदयमप्स्वन्तरित्यापो वै समुद्रो रसो वा आपस्तदस्मिन्नेतं रसं दधाति तदेनमेतेन रसेन संगमयति तदेनमतो जनयति स एनं जात एव सञ्जनयति सं त्वा विशन्त्वोषधीरुताप इति तदस्मिन्नुभयं रसं दधाति यश्चौषधिषु यश्चाप्सु यज्ञस्य त्वा यज्ञपते सूक्तोक्तौ नमोवाके विधेम यत्स्वाहेति तद्यदेव यज्न्=अस्य साधु तदेवास्मिन्नेतद्दधाति

etadaṅgirasāmayanam | ato 'nyataratkṛtvā yasminkumbha ṛjīṣam bhavati tam praplāvayati samudre te hṛdayamapsvantarityāpo vai samudro raso vā āpastadasminnetaṃ rasaṃ dadhāti tadenametena rasena saṃgamayati tadenamato janayati sa enaṃ jāta eva sañjanayati saṃ tvā viśantvoṣadhīrutāpa iti tadasminnubhayaṃ rasaṃ dadhāti yaścauṣadhiṣu yaścāpsu yajñasya tvā yajñapate sūktoktau namovāke vidhema yatsvāheti tadyadeva yajn=asya sādhu tadevāsminnetaddadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथानुसृज्योपतिष्ठते । देवीराप एष वो गर्भ इत्यपां ह्येष गर्भस्तं सुप्रीतं सुभृतम् बिभृतेति तदेनमद्भ्यः परिददाति गुप्त्यै देव सोमैष ते लोक इत्यापो ह्येतस्य लोकस्तस्मिञ्चं च वक्ष्व परि च वक्ष्वेति तस्मिन्नः शं चैधि सर्वाभ्यश्च न आर्तिभ्यो गोपायेत्येवैतदाह

athānusṛjyopatiṣṭhate | devīrāpa eṣa vo garbha ityapāṃ hyeṣa garbhastaṃ suprītaṃ subhṛtam bibhṛteti tadenamadbhyaḥ paridadāti guptyai deva somaiṣa te loka ityāpo hyetasya lokastasmiñcaṃ ca vakṣva pari ca vakṣveti tasminnaḥ śaṃ caidhi sarvābhyaśca na ārtibhyo gopāyetyevaitadāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोपमारयति । अवभृथ निचुम्पुण निचेरुरसि निचुम्पुणः अव देवैर्देवकृतमेनो यासिषमव मर्त्यैर्मर्त्यकृतमित्यव ह्येतद्देवैर्देवकृतमेनो ऽयासीत्सोमेन राज्ञाव मर्त्यैर्मर्त्यकृतमित्यव ह्येतन्मर्त्यैर्मर्त्यकृतमेनो ऽयासीत्पशुना पुरोडाशेन पुरुराव्णो देव रिषस्पाहीति सर्वाभ्यो मार्तिभ्यो गोपायेत्येवैतदाह

athopamārayati | avabhṛtha nicumpuṇa nicerurasi nicumpuṇaḥ ava devairdevakṛtameno yāsiṣamava martyairmartyakṛtamityava hyetaddevairdevakṛtameno 'yāsītsomena rājñāva martyairmartyakṛtamityava hyetanmartyairmartyakṛtameno 'yāsītpaśunā puroḍāśena pururāvṇo deva riṣaspāhīti sarvābhyo mārtibhyo gopāyetyevaitadāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाभ्यवेत्य स्नातः । अन्यो ऽन्यस्य पृष्ठे प्रधावतस्तावन्ये वाससी परिधायोदेतः स यथाहिस्त्वचो निर्मुच्येतैवं सर्वस्मात्पाप्मनो निर्मुच्यते तस्मिन्न तावच्चनैनो भवति यावत्कुमारे ऽदति स येनैव निष्क्रामन्ति तेन पुनरायन्ति पुनरेत्याहवनीये समिधमभ्यादधाति देवानां समिदसीति यजमानमेवैतया समिन्द्धे देवानां हि समिद्धिमनु यजमानः समिध्यते

athābhyavetya snātaḥ | anyo 'nyasya pṛṣṭhe pradhāvatastāvanye vāsasī paridhāyodetaḥ sa yathāhistvaco nirmucyetaivaṃ sarvasmātpāpmano nirmucyate tasminna tāvaccanaino bhavati yāvatkumāre 'dati sa yenaiva niṣkrāmanti tena punarāyanti punaretyāhavanīye samidhamabhyādadhāti devānāṃ samidasīti yajamānamevaitayā saminddhe devānāṃ hi samiddhimanu yajamānaḥ samidhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.