Śatapatha Brāhmaṇa (Mādhyandina) 4.6.7

त्रयी वै विद्या । ऋचो यजूंषि सामानीयमेवर्चो ऽस्यां ह्यर्चति यो ऽर्चति स वागेवर्चो वाचा ह्यर्चति यो ऽर्चति सो ऽन्तरिक्षमेव यजूंषि द्यौः सामानि सैषा त्रयी विद्या सौम्ये ऽध्वरे प्रयुज्यते

trayī vai vidyā | ṛco yajūṃṣi sāmānīyamevarco 'syāṃ hyarcati yo 'rcati sa vāgevarco vācā hyarcati yo 'rcati so 'ntarikṣameva yajūṃṣi dyauḥ sāmāni saiṣā trayī vidyā saumye 'dhvare prayujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इममेव लोकमृचा जयति । अन्तरिक्षं यजुषा दिवमेव साम्ना तस्माद्यस्यैका विद्यानूक्ता स्यादन्वेवापीतरयोर्निर्मितं विवक्षेतेममेव लोकमृचा जयत्यन्तरिक्षं यजुषा दिवमेव साम्ना

imameva lokamṛcā jayati | antarikṣaṃ yajuṣā divameva sāmnā tasmādyasyaikā vidyānūktā syādanvevāpītarayornirmitaṃ vivakṣetemameva lokamṛcā jayatyantarikṣaṃ yajuṣā divameva sāmnā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वा एतत् । सहस्रम् वाचः प्रजातं द्वे इन्द्रस्तृतीये तृतीयं विष्णुरृचश्च सामानि चेन्द्रो यजूंषि विष्णुस्तस्मात्सदस्यृक्षामाभ्यां कुर्वन्त्यैन्द्रं हि सदः

tadvā etat | sahasram vācaḥ prajātaṃ dve indrastṛtīye tṛtīyaṃ viṣṇurṛcaśca sāmāni cendro yajūṃṣi viṣṇustasmātsadasyṛkṣāmābhyāṃ kurvantyaindraṃ hi sadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैतं विष्णुं यज्ञम् । एतैर्यजुर्भिः पुर इवैव बिभ्रति तस्मात्पुरश्चरणं नाम

athaitaṃ viṣṇuṃ yajñam | etairyajurbhiḥ pura ivaiva bibhrati tasmātpuraścaraṇaṃ nāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वागेवर्चश्च सामानि च । मन एव यजूंषि सा यत्रेयं वागासीत्सर्वमेव तत्राक्रियत सर्वम् प्राज्ञायताथ यत्र मन आसीन्नैव तत्र किं चनाक्रियत न प्राज्ञायत नो हि मनसा ध्यायतः कश्चनाजानाति

vāgevarcaśca sāmāni ca | mana eva yajūṃṣi sā yatreyaṃ vāgāsītsarvameva tatrākriyata sarvam prājñāyatātha yatra mana āsīnnaiva tatra kiṃ canākriyata na prājñāyata no hi manasā dhyāyataḥ kaścanājānāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते देवा वाचमब्रुवन् । प्राची प्रेहीदम् प्रज्ञपयेति सा होवाच किम् मे ततः स्यादिति यत्किं चावषट्कृतं स्वाहाकारेण यज्ञे हूयते तत्त इति तस्माद्यत्किं चावषट्कृतं स्वाहाकारेण यज्ञे हूयते तद्वाचः सा प्राची प्रैत्सैतत्प्राज्ञपयदितीदं कुरुतेतीदं कुरुतेति

te devā vācamabruvan | prācī prehīdam prajñapayeti sā hovāca kim me tataḥ syāditi yatkiṃ cāvaṣaṭkṛtaṃ svāhākāreṇa yajñe hūyate tatta iti tasmādyatkiṃ cāvaṣaṭkṛtaṃ svāhākāreṇa yajñe hūyate tadvācaḥ sā prācī praitsaitatprājñapayaditīdaṃ kurutetīdaṃ kuruteti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादु कुर्वन्त्येवर्चा हविर्धाने । प्रातरनुवाकमन्वाह सामिधेनीरन्वाह ग्राव्णो ऽभिष्टौत्येवं हि सयुजावभवताम्

tasmādu kurvantyevarcā havirdhāne | prātaranuvākamanvāha sāmidhenīranvāha grāvṇo 'bhiṣṭautyevaṃ hi sayujāvabhavatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादु कुर्वन्त्येव सदसि । यजुष्टौदुम्बरीमुच्रयन्ति सदः समिन्वन्ति धिष्ण्यानुपकिरन्त्येवं हि सयुजावभवताम्

tasmādu kurvantyeva sadasi | yajuṣṭaudumbarīmucrayanti sadaḥ saminvanti dhiṣṇyānupakirantyevaṃ hi sayujāvabhavatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वा एतत्सदः परिश्रयन्ति । एतस्मै मिथुनाय तिर इवेदम् मिथुनं चर्याता इति व्यृद्धं वा एतन्मिथुनं यदन्यः पश्यति तस्माद्यद्यपि जायापती मिथुनं चरन्तौ पश्यन्ति व्येव द्रवत आग एव कुर्वाते तस्मादद्वारेण सदः प्रेक्षमाणम् ब्रूयान्मा प्रेक्षथा इति यथा ह मिथुनं चर्यमाणम् पश्येदेवं तत्कामं द्वारेण देवकृतं हि द्वारम्

tadvā etatsadaḥ pariśrayanti | etasmai mithunāya tira ivedam mithunaṃ caryātā iti vyṛddhaṃ vā etanmithunaṃ yadanyaḥ paśyati tasmādyadyapi jāyāpatī mithunaṃ carantau paśyanti vyeva dravata āga eva kurvāte tasmādadvāreṇa sadaḥ prekṣamāṇam brūyānmā prekṣathā iti yathā ha mithunaṃ caryamāṇam paśyedevaṃ tatkāmaṃ dvāreṇa devakṛtaṃ hi dvāram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमेवैतद्धविर्धानम् परिश्रयन्ति । एतस्मै मिथुनाय तिर इवेदम् मिथुनं चर्याता इति व्यृद्धं वा एतन्मिथुनं यदन्यः पश्यति तस्माद्यद्यपि जायापती मिथुनं चरन्तौ पश्यन्ति व्येव द्रवत आग एव कुर्वाते तस्मादद्वारेण हविर्धानम् प्रेक्षमाणम् ब्रूयान्मा प्रेक्षथा इति यथा ह मिथुनं चर्यमाणम् पश्येदेवं तत्कामं द्वारेण देवकृतं हि द्वारम्

evamevaitaddhavirdhānam pariśrayanti | etasmai mithunāya tira ivedam mithunaṃ caryātā iti vyṛddhaṃ vā etanmithunaṃ yadanyaḥ paśyati tasmādyadyapi jāyāpatī mithunaṃ carantau paśyanti vyeva dravata āga eva kurvāte tasmādadvāreṇa havirdhānam prekṣamāṇam brūyānmā prekṣathā iti yathā ha mithunaṃ caryamāṇam paśyedevaṃ tatkāmaṃ dvāreṇa devakṛtaṃ hi dvāram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वा एतद्वृषा साम । योषामृचं सदस्यध्येति तस्मान्मिथुनादिन्द्रो जातस्तेजसो वै तत्तेजो जातं यदृचश्च साम्नश्चेन्द्र इन्द्र इति ह्येतमाचक्षते य एष तपति

tadvā etadvṛṣā sāma | yoṣāmṛcaṃ sadasyadhyeti tasmānmithunādindro jātastejaso vai tattejo jātaṃ yadṛcaśca sāmnaścendra indra iti hyetamācakṣate ya eṣa tapati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैतद्वृषा सोमः । योषा अपो हविर्धाने ऽध्येति तस्मान्मिथुनाच्चन्द्रमा जातो ऽन्नाद्वै तदन्नं जातं यदद्ब्यश्च सोमाच्च चन्द्रमाश्चन्द्रमा ह्येतस्यान्नं य एष तपति तद्यजमानं चैवैतज्जनयत्यन्नाद्यं चास्मै जनयत्यृचश्च साम्नश्च यजमानं जनयत्यद्भ्यश्च सोमाच्चास्मा अन्नाद्यम्

athaitadvṛṣā somaḥ | yoṣā apo havirdhāne 'dhyeti tasmānmithunāccandramā jāto 'nnādvai tadannaṃ jātaṃ yadadbyaśca somācca candramāścandramā hyetasyānnaṃ ya eṣa tapati tadyajamānaṃ caivaitajjanayatyannādyaṃ cāsmai janayatyṛcaśca sāmnaśca yajamānaṃ janayatyadbhyaśca somāccāsmā annādyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यजुषा ह वै देवाः । अग्रे यज्ञं तेनिरे ऽथर्चाथ साम्ना तदिदमप्येतर्हि यजुषैवाग्रे यज्ञं तन्वते ऽथर्चाथ साम्ना यजो ह वै नामैतद्यद्यजुरिति

yajuṣā ha vai devāḥ | agre yajñaṃ tenire 'tharcātha sāmnā tadidamapyetarhi yajuṣaivāgre yajñaṃ tanvate 'tharcātha sāmnā yajo ha vai nāmaitadyadyajuriti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र वै देवाः । इमा विद्याः कामान्दुदुह्रे तद्ध यजुर्विद्यैव भूयिष्ठान्कामान्दुदुहे सा निर्धीततमेवास सा नेतरे विद्य प्रत्यास नान्तरिक्षलोक इतरौ लोकौ प्रत्यास

yatra vai devāḥ | imā vidyāḥ kāmānduduhre taddha yajurvidyaiva bhūyiṣṭhānkāmānduduhe sā nirdhītatamevāsa sā netare vidya pratyāsa nāntarikṣaloka itarau lokau pratyāsa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते देवा अकामयन्त । कथं न्वियं विद्येतरे विद्ये प्रतिस्यात्कथमन्तरिक्षलोक इतरौ लोकौ प्रतिस्यादिति

te devā akāmayanta | kathaṃ nviyaṃ vidyetare vidye pratisyātkathamantarikṣaloka itarau lokau pratisyāditi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते होचुः । उपांश्वेव यजुर्भिश्चराम तत एषा विद्येतरे विद्ये प्रतिभविष्यति ततो ऽन्तरिक्षलोक इतरौ लोकौ प्रतिभविष्यतीति

te hocuḥ | upāṃśveva yajurbhiścarāma tata eṣā vidyetare vidye pratibhaviṣyati tato 'ntarikṣaloka itarau lokau pratibhaviṣyatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैरुपांश्वचरन् । आप्याययन्नेवैनानि तत्तत एषा विद्येतरे विद्ये प्रत्यासीत्ततो ऽन्तरिक्षलोक इतरौ लोकौ प्रत्यासीत्तस्माद्यजूंषि निरुक्तानि सन्त्यनिरुक्तानि तस्मादयमन्तरिक्षलोको निरुक्तः सन्ननिरुक्तः

tairupāṃśvacaran | āpyāyayannevaināni tattata eṣā vidyetare vidye pratyāsīttato 'ntarikṣaloka itarau lokau pratyāsīttasmādyajūṃṣi niruktāni santyaniruktāni tasmādayamantarikṣaloko niruktaḥ sannaniruktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स य उपांशु यजुर्भिश्चरति । आप्याययत्येवैनानि स तान्येनमापीनान्याप्याययन्त्यथ य उच्चैश्चरति रूक्षयत्येवैनानि स तान्येनं रूक्षाणि रुक्षयन्ति

sa ya upāṃśu yajurbhiścarati | āpyāyayatyevaināni sa tānyenamāpīnānyāpyāyayantyatha ya uccaiścarati rūkṣayatyevaināni sa tānyenaṃ rūkṣāṇi rukṣayanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वागेवर्चश्च सामानि च । मन एव यजूंषि स य ऋचा च साम्ना च चरन्ति वाक्ते भवन्त्यथ ये यजुषा चरन्ति मनस्ते भवन्ति तस्मान्नानभिप्रेषितमध्वर्युणा किं चन क्रियते यदैवाध्वर्युराहानुब्रूहि यजेत्यथैव ते कुर्वन्ति य ऋचा कुर्वन्ति यदैवाध्वर्युराह सोमः पवत उपावर्तध्वमित्यथैव ते कुर्वन्ति ये साम्ना कुर्वन्ति नो ह्यनभिगतम् मनना वाग्वदति

vāgevarcaśca sāmāni ca | mana eva yajūṃṣi sa ya ṛcā ca sāmnā ca caranti vākte bhavantyatha ye yajuṣā caranti manaste bhavanti tasmānnānabhipreṣitamadhvaryuṇā kiṃ cana kriyate yadaivādhvaryurāhānubrūhi yajetyathaiva te kurvanti ya ṛcā kurvanti yadaivādhvaryurāha somaḥ pavata upāvartadhvamityathaiva te kurvanti ye sāmnā kurvanti no hyanabhigatam mananā vāgvadati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वा एतन्मनो ऽध्वर्युः । पुर इवैव चरति तस्मात्पुरश्चरणं नाम पुर इव ह वै श्रिया यशसा भवति य एवमेतद्वेद

tadvā etanmano 'dhvaryuḥ | pura ivaiva carati tasmātpuraścaraṇaṃ nāma pura iva ha vai śriyā yaśasā bhavati ya evametadveda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वा एतदेव पुरश्चरणम् । य एष तपति स एतस्यैवावृता चरेद्ग्रहं गृहीत्वैतस्यैवावृतमन्वावर्तेत प्रतिगीर्यैतस्यैवावृतमन्वावर्तेत ग्रहं हुत्वैतस्यैवावृतमन्वावर्तेत स हैष भर्ता स यो हैवं विद्वानेतस्यावृता शक्नोति चरितुं शक्नोति हैव भार्यान्भर्तुम्

tadvā etadeva puraścaraṇam | ya eṣa tapati sa etasyaivāvṛtā caredgrahaṃ gṛhītvaitasyaivāvṛtamanvāvarteta pratigīryaitasyaivāvṛtamanvāvarteta grahaṃ hutvaitasyaivāvṛtamanvāvarteta sa haiṣa bhartā sa yo haivaṃ vidvānetasyāvṛtā śaknoti carituṃ śaknoti haiva bhāryānbhartum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.