Śatapatha Brāhmaṇa (Mādhyandina) 6.1.1

असद्वा इदमग्र आसीत् । तदाहुः किं तदसदासीदित्यृषयो वाव ते ग्रे सदासीत्तदाहुः के त ऋषय इति प्राणा वा ऋषयस्ते यत्पुरास्मात्सर्वस्मादिदमिचन्तः श्रमेण तपसारिषंस्तस्मादृषयः ध्यत इन्द्रियेणैन्द्ध यदैन्द्ध तस्मादिन्ध इन्धो ह वै तम्

asadvā idamagra āsīt | tadāhuḥ kiṃ tadasadāsīdityṛṣayo vāva te gre sadāsīttadāhuḥ ke ta ṛṣaya iti prāṇā vā ṛṣayaste yatpurāsmātsarvasmādidamicantaḥ śrameṇa tapasāriṣaṃstasmādṛṣayaḥ dhyata indriyeṇainddha yadainddha tasmādindha indho ha vai tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यो यम् मध्ये प्राणः । एष एवेन्द्रस्तानेष प्राणान्मैन्द्र इत्याचक्षते परो ऽक्षम् परो ऽक्षकामा हि देवास्त इद्धाः सप्त नाना पुरुषानसृजन्त

sa yo yam madhye prāṇaḥ | eṣa evendrastāneṣa prāṇānmaindra ityācakṣate paro 'kṣam paro 'kṣakāmā hi devāsta iddhāḥ sapta nānā puruṣānasṛjanta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते ऽब्रुवन् । न वा इत्थं सन्तः शक्ष्यामः प्रजनयितुमिमान्त्सप्त पुरुषानेकम् पुरुषं करवामेति त एतान्त्सप्त पुरुषानेकम् पुरुषमकुर्वन्यदूर्ध्वं नाभेस्तौ द्वौ समौब्जन्यदवाङ्नाभेस्तौ द्वौ पक्षः पुरुषः पक्षः पुरुषः प्रतिष्ठैक आसीत्

te 'bruvan | na vā itthaṃ santaḥ śakṣyāmaḥ prajanayitumimāntsapta puruṣānekam puruṣaṃ karavāmeti ta etāntsapta puruṣānekam puruṣamakurvanyadūrdhvaṃ nābhestau dvau samaubjanyadavāṅnābhestau dvau pakṣaḥ puruṣaḥ pakṣaḥ puruṣaḥ pratiṣṭhaika āsīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यैतेषां सप्तानाम् पुरुषाणां श्रीः । यो रस आसीत्तमूर्ध्वं समुदौहस्तदस्य शिरो ऽभवद्यच्रियं समुदौहंस्तस्माचिरस्तस्मिन्नेतस्मिन्प्राणा अश्रयन्त तस्माद्वेवैतचिरो ऽथ यत्प्राणा अश्रयन्त तस्मादु प्राणाः श्रियौ ऽथ यत्सर्वस्मिन्नश्रयन्त तस्मादु शरीरम्

atha yaiteṣāṃ saptānām puruṣāṇāṃ śrīḥ | yo rasa āsīttamūrdhvaṃ samudauhastadasya śiro 'bhavadyacriyaṃ samudauhaṃstasmācirastasminnetasminprāṇā aśrayanta tasmādvevaitaciro 'tha yatprāṇā aśrayanta tasmādu prāṇāḥ śriyau 'tha yatsarvasminnaśrayanta tasmādu śarīram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एव पुरुषः प्रजापतिरभवत् । स यः स पुरुषः प्रजापतिरभवदयमेव स यो ऽयमग्निश्चीयते

sa eva puruṣaḥ prajāpatirabhavat | sa yaḥ sa puruṣaḥ prajāpatirabhavadayameva sa yo 'yamagniścīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वै सप्तपुरुषो भवति । सप्तपुरुषो ह्ययम् पुरुषो यच्च्त्वार आत्मा त्रयः पक्षपुचानि चत्वारो हि तस्य पुरुषस्यात्मा त्रयः पक्षपुचान्यथ यदेकेन पुरुषेणात्मानं वर्धयति तेन वीर्येणायमात्मा पक्षपुचान्युद्यचति

sa vai saptapuruṣo bhavati | saptapuruṣo hyayam puruṣo yacctvāra ātmā trayaḥ pakṣapucāni catvāro hi tasya puruṣasyātmā trayaḥ pakṣapucānyatha yadekena puruṣeṇātmānaṃ vardhayati tena vīryeṇāyamātmā pakṣapucānyudyacati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यश्चिते ऽग्निर्निधीयते । यैवैतेषां सप्तानाम् पुरुषाणां श्रीर्यो रसस्तमेतदूर्ध्वं समुदूहन्ति तदस्यैतचिरस्तस्मिन्त्सर्वे देवाः श्रिता अत्र हि सर्वेभ्यो देवेभ्यो जुह्वति तस्माद्वेवैतचिरः

atha yaścite 'gnirnidhīyate | yaivaiteṣāṃ saptānām puruṣāṇāṃ śrīryo rasastametadūrdhvaṃ samudūhanti tadasyaitacirastasmintsarve devāḥ śritā atra hi sarvebhyo devebhyo juhvati tasmādvevaitaciraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽयम् पुरुषः प्रजापतिरकामयत भूयान्त्स्याम् प्रजायेयेति सो ऽश्राम्यत्स तपो ऽतप्यत स श्रान्तस्तेपानो ब्रह्मैव प्रथममसृजत त्रयोमेव विद्यां सैवास्मै प्रतिष्ठाभवत्तस्मादाहुर्ब्रह्मास्य सर्वस्य प्रतिष्ठेति तस्मादनूच्य प्रतितिष्ठति प्रतिष्ठा ह्येषा यद्ब्रह्म तस्याम् प्रतिष्ठायाम् प्रतिष्ठितो ऽतप्यत

so 'yam puruṣaḥ prajāpatirakāmayata bhūyāntsyām prajāyeyeti so 'śrāmyatsa tapo 'tapyata sa śrāntastepāno brahmaiva prathamamasṛjata trayomeva vidyāṃ saivāsmai pratiṣṭhābhavattasmādāhurbrahmāsya sarvasya pratiṣṭheti tasmādanūcya pratitiṣṭhati pratiṣṭhā hyeṣā yadbrahma tasyām pratiṣṭhāyām pratiṣṭhito 'tapyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽपो ऽसृजत । वाच एव लोकाद्वागेवास्य सासृज्यत सेदं सर्वमाप्नोद्यदिदं किं च यदाप्नोत्तस्मादापो यदवृणोत्तस्माद्वाः

so 'po 'sṛjata | vāca eva lokādvāgevāsya sāsṛjyata sedaṃ sarvamāpnodyadidaṃ kiṃ ca yadāpnottasmādāpo yadavṛṇottasmādvāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽकामयत । आभ्यो ऽद्भ्यो ऽधि प्रजायेयेति सो ऽनया त्रय्या विद्यया सहापः प्राविशत्तत आण्डं समवर्तत तदभ्यमृशदस्त्वित्यस्तु भूयो ऽस्त्वित्येव तदब्रवीत्ततो ब्रह्मैव प्रथममसृज्यत त्रय्येव विद्या तस्मादाहुर्ब्रह्मास्य सर्वस्य प्रथमजमित्यपि हि तस्मात्पुरुषाद्ब्रह्मैव पूर्वमसृज्यत तदस्य तन्मुखमेवासृज्यत तस्मादनूचानमाहुरग्निकल्प इति मुखं ह्येतदग्नेर्यद्ब्रह्म

so 'kāmayata | ābhyo 'dbhyo 'dhi prajāyeyeti so 'nayā trayyā vidyayā sahāpaḥ prāviśattata āṇḍaṃ samavartata tadabhyamṛśadastvityastu bhūyo 'stvityeva tadabravīttato brahmaiva prathamamasṛjyata trayyeva vidyā tasmādāhurbrahmāsya sarvasya prathamajamityapi hi tasmātpuruṣādbrahmaiva pūrvamasṛjyata tadasya tanmukhamevāsṛjyata tasmādanūcānamāhuragnikalpa iti mukhaṃ hyetadagneryadbrahma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यो गर्भो ऽन्तरासीत् । सो ऽग्रिरसृज्यत स यदस्य सर्वस्याग्रमसृज्यत तस्मादग्रिरग्रिर्ह वै तमग्निरित्याचचते परो ऽक्षम् परो ऽक्षकामा हि देवा अथ यदश्रु संक्षरितमासीत्सो ऽश्रुरभवदश्रुर्ह वै तमश्व इत्याचक्षते परो ऽक्षम् परो ऽक्षकामा हि देवा अथ यदरसदिव स रासभो ऽभवदथ यः कपाले रसो लिप्त आसीत्सो ऽजो ऽभवदथ यत्कपालमासीत्सा पृथिव्यभवत्

atha yo garbho 'ntarāsīt | so 'grirasṛjyata sa yadasya sarvasyāgramasṛjyata tasmādagriragrirha vai tamagnirityācacate paro 'kṣam paro 'kṣakāmā hi devā atha yadaśru saṃkṣaritamāsītso 'śrurabhavadaśrurha vai tamaśva ityācakṣate paro 'kṣam paro 'kṣakāmā hi devā atha yadarasadiva sa rāsabho 'bhavadatha yaḥ kapāle raso lipta āsītso 'jo 'bhavadatha yatkapālamāsītsā pṛthivyabhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽकामयत । आभ्यो ऽद्यो ऽधीमाम् प्रजनयेयमिति तां संक्ल्!श्याप्सु प्राविध्यत्तस्यै यः पराङ् रसो ऽत्यक्षरत्स कूर्मो ऽभवदथ यदूर्ध्वमुदौक्ष्यतेदं तद्यदिदमूर्ध्वमद्भ्यो ऽधि जायते सेयं सर्वाप एवानुव्यैत्तदिदमेकमेव रूपं समदृश्यताप एव

so 'kāmayata | ābhyo 'dyo 'dhīmām prajanayeyamiti tāṃ saṃkL!śyāpsu prāvidhyattasyai yaḥ parāṅ raso 'tyakṣaratsa kūrmo 'bhavadatha yadūrdhvamudaukṣyatedaṃ tadyadidamūrdhvamadbhyo 'dhi jāyate seyaṃ sarvāpa evānuvyaittadidamekameva rūpaṃ samadṛśyatāpa eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽकामयत । भूय एव स्यात्प्रजायेतेति सो ऽश्राम्यत्स तपो ऽतप्यत स श्रान्तस्तेपानः फेनमसृजत सो ऽवेदन्यद्वा एतद्रूपम् भूयो वै भवति श्राम्याण्येवेति स श्रान्तस्तेपानो मृदं शुष्कापमूषसिकतं शर्करामश्मानमयो हिरण्यमोषधिवनस्पत्यसृजत तेनेमाम् पृथिवीम् प्राचादयत्

so 'kāmayata | bhūya eva syātprajāyeteti so 'śrāmyatsa tapo 'tapyata sa śrāntastepānaḥ phenamasṛjata so 'vedanyadvā etadrūpam bhūyo vai bhavati śrāmyāṇyeveti sa śrāntastepāno mṛdaṃ śuṣkāpamūṣasikataṃ śarkarāmaśmānamayo hiraṇyamoṣadhivanaspatyasṛjata tenemām pṛthivīm prācādayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता वा एता नव सृष्टयः । इयमसृज्यत तस्मादाहुस्त्रिवृदग्निरितीयं ह्यग्निरस्यै हि सर्वो ऽग्निश्चीयते

tā vā etā nava sṛṣṭayaḥ | iyamasṛjyata tasmādāhustrivṛdagniritīyaṃ hyagnirasyai hi sarvo 'gniścīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभूद्वा इयम् प्रतिष्ठेति । तद्भूमिरभवत्तामप्रथयत्सा पृथिव्यभवत्सेयं सर्वा कृत्स्ना मन्यमानागायद्यदगायत्तस्मादियं गायत्र्यथो आहुरग्निरेवास्यै पृष्ठे सर्वः कृत्स्नो मन्यमानो ऽगायद्यदगायत्तस्मादग्निर्गायत्र इति तस्मादु हैतद्यः सर्वः कृत्स्नो मन्यते गायति वैव गीते वा रमते

abhūdvā iyam pratiṣṭheti | tadbhūmirabhavattāmaprathayatsā pṛthivyabhavatseyaṃ sarvā kṛtsnā manyamānāgāyadyadagāyattasmādiyaṃ gāyatryatho āhuragnirevāsyai pṛṣṭhe sarvaḥ kṛtsno manyamāno 'gāyadyadagāyattasmādagnirgāyatra iti tasmādu haitadyaḥ sarvaḥ kṛtsno manyate gāyati vaiva gīte vā ramate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.