Library·Śatapatha Brāhmaṇa (Mādhyandina)·6·6.2
प्रजापतिरग्निरूपाण्यभ्यध्यायत् । स यो ऽयं कुमारो रूपाण्यनुप्रविष्ट आसीत्तमन्वैचत्सो ऽग्निरवेदनु वै मा पिता प्रजापतिरिचति हन्त तद्रूपमसानि यन्म एष न वेदेति
prajāpatiragnirūpāṇyabhyadhyāyat | sa yo 'yaṃ kumāro rūpāṇyanupraviṣṭa āsīttamanvaicatso 'gniravedanu vai mā pitā prajāpatiricati hanta tadrūpamasāni yanma eṣa na vedeti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एतान्पञ्च पशूनपश्यत् । पुरुषमश्वं गामविमजं यदपश्यत्तस्मादेते पशवः
sa etānpañca paśūnapaśyat | puruṣamaśvaṃ gāmavimajaṃ yadapaśyattasmādete paśavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एतान्पञ्च पशून्प्राविशत् । स एते पञ्च पशवो ऽभवत्तमु वै प्रजापतिरन्वेवैचत्
sa etānpañca paśūnprāviśat | sa ete pañca paśavo 'bhavattamu vai prajāpatiranvevaicat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एतान्पञ्च पशूनपश्यत् । यदपश्यत्तस्मादेते पशवस्तेष्वेतमपश्यत्तस्माद्वेवैते पशवः
sa etānpañca paśūnapaśyat | yadapaśyattasmādete paśavasteṣvetamapaśyattasmādvevaite paśavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स ऐक्षत । इमे वा अग्निरिमानेवात्मानमभिसंस्करवै यथा वा अग्निः समिद्धो दीप्यत एवमेषां चक्षुर्दीप्यते यथाग्नेर्धूम उदयत एवमेषामूष्मोदयते यथाग्निरभ्यहितं दहत्येवम् बप्सति यथाग्नेर्भस्म सीदत्येवमेषाम् पुरीषं सीदतीमे वा अग्निरिमानेवात्मानमभिसंस्करवा इति तान्नाना देवताभ्य आलिप्सत वैश्वकर्मणम् पुरुषं वारु णमश्वमैन्द्रमृषभं त्वाष्ट्रमविमाग्नेयमजम्
sa aikṣata | ime vā agnirimānevātmānamabhisaṃskaravai yathā vā agniḥ samiddho dīpyata evameṣāṃ cakṣurdīpyate yathāgnerdhūma udayata evameṣāmūṣmodayate yathāgnirabhyahitaṃ dahatyevam bapsati yathāgnerbhasma sīdatyevameṣām purīṣaṃ sīdatīme vā agnirimānevātmānamabhisaṃskaravā iti tānnānā devatābhya ālipsata vaiśvakarmaṇam puruṣaṃ vāru ṇamaśvamaindramṛṣabhaṃ tvāṣṭramavimāgneyamajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स ऐक्षत । नाना वा इदं देवताभ्य आलिप्से ऽग्नेर्वहं रूपाणि कामये हन्तैनानग्निभ्यः कामायालभा इति तानग्निभ्यः कामायालभत तद्यदग्निभ्य इति बहूनि ह्यग्निरूपाण्यभ्यध्यायदथ यत्कामायेति कामेन ह्यालभत तानाप्रीतान्पर्यग्निकृतानुदाचो नीत्वा समज्ञपयत्
sa aikṣata | nānā vā idaṃ devatābhya ālipse 'gnervahaṃ rūpāṇi kāmaye hantainānagnibhyaḥ kāmāyālabhā iti tānagnibhyaḥ kāmāyālabhata tadyadagnibhya iti bahūni hyagnirūpāṇyabhyadhyāyadatha yatkāmāyeti kāmena hyālabhata tānāprītānparyagnikṛtānudāco nītvā samajñapayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स ऐक्षत । या वै श्रीरभ्यधासिषमिमास्ताः शीर्षसु हन्त शीर्षाण्येवोपदधा इति स शीर्षाण्येवोत्कृत्योपाधत्ताथेतराणि कुसिन्धान्यप्सु प्राप्लावयदजेन यज्ञं समस्थापयन्नेन्मे यज्ञो विकृष्टो ऽसदित्यात्मा वै यज्ञो नेन्मे ऽयमात्मा विकृष्टो ऽसदित्येतेन पशुनेष्ट्वा तत्प्रजापतिरपश्यद्यथैतस्याग्नेरन्तं न पर्यैत्
sa aikṣata | yā vai śrīrabhyadhāsiṣamimāstāḥ śīrṣasu hanta śīrṣāṇyevopadadhā iti sa śīrṣāṇyevotkṛtyopādhattāthetarāṇi kusindhānyapsu prāplāvayadajena yajñaṃ samasthāpayannenme yajño vikṛṣṭo 'sadityātmā vai yajño nenme 'yamātmā vikṛṣṭo 'sadityetena paśuneṣṭvā tatprajāpatirapaśyadyathaitasyāgnerantaṃ na paryait
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स ऐक्षत । यमिममात्मानमप्सु प्रापिप्लवं तमन्विचानीति तमन्वैचत्तद्यदेषामप्सु प्रविद्धानाम् प्रत्यतिष्ठत्ता अपः समभरदथ यदस्यां ताम् मृदं तदुभयं सम्भृत्य मृदं चापश्चेष्टकामकरोक्षस्मादेतदुभयमिष्टका भवति मृच्चापश्च
sa aikṣata | yamimamātmānamapsu prāpiplavaṃ tamanvicānīti tamanvaicattadyadeṣāmapsu praviddhānām pratyatiṣṭhattā apaḥ samabharadatha yadasyāṃ tām mṛdaṃ tadubhayaṃ sambhṛtya mṛdaṃ cāpaśceṣṭakāmakarokṣasmādetadubhayamiṣṭakā bhavati mṛccāpaśca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स ऐक्षत । यदि वा इदमित्थमेव सदात्मानमभिसंस्करिस् पचानीति तदग्निनापचत्तदेनदमृतमकरोदेतद्वै हविरमृ\ये मर्त्य कुणपो ऽनपहतपाप्मा भविष्यामि हन्तैतदग्निनातम् भवति यदग्निना पचन्ति तस्मादग्निनेष्टकाः पचन्त्यमृता एवैनास्तत्कुर्वन्ति
sa aikṣata | yadi vā idamitthameva sadātmānamabhisaṃskaris pacānīti tadagnināpacattadenadamṛtamakarodetadvai haviramṛ\ye martya kuṇapo 'napahatapāpmā bhaviṣyāmi hantaitadagninātam bhavati yadagninā pacanti tasmādagnineṣṭakāḥ pacantyamṛtā evaināstatkurvanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्यदिष्ट्वा पशुनापश्यत् । तस्मादिष्टकास्तस्मादिष्ट्वैव पशुनेष्टकाः कुर्यादनिष्टका ह ता भवन्ति याः पुरा पशोः कुर्वन्त्यथो ह तदन्यदेव
tadyadiṣṭvā paśunāpaśyat | tasmādiṣṭakāstasmādiṣṭvaiva paśuneṣṭakāḥ kuryādaniṣṭakā ha tā bhavanti yāḥ purā paśoḥ kurvantyatho ha tadanyadeva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्यास्ताः श्रियः । एतानि तानि पशुशीर्षाण्यथ यानि तानि कुसिन्धान्येतास्ताः पञ्च चितयस्तद्यत्पशुशीर्षाण्युपधाय चितीश्चिनोत्येतैरेव तचीर्षभिरेतानि कुसिन्धानि संदधाति
tadyāstāḥ śriyaḥ | etāni tāni paśuśīrṣāṇyatha yāni tāni kusindhānyetāstāḥ pañca citayastadyatpaśuśīrṣāṇyupadhāya citīścinotyetaireva tacīrṣabhiretāni kusindhāni saṃdadhāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त एते सर्वे पशवो यदग्निः । तस्मादग्नौ पशवो रमन्ते प्!स्मिन्नग्निराधीयते ऽग्निर्ह्येष यत्पशवस्ततो वै प्रजापतशुभिरेव तत्पशवो रमन्ते तस्माद्यस्य पशवो भवन्ति तैरग्निरभवत् एतैरत्र सर्वैः प्रजापतिरयक्ष्यत तदेवाग्नेरन्तम् पर्
ta ete sarve paśavo yadagniḥ | tasmādagnau paśavo ramante p!sminnagnirādhīyate 'gnirhyeṣa yatpaśavastato vai prajāpataśubhireva tatpaśavo ramante tasmādyasya paśavo bhavanti tairagnirabhavat etairatra sarvaiḥ prajāpatirayakṣyata tadevāgnerantam par
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्धैके आहुः । अत्रैवैतैः सर्वैः पशुभिर्यजेत यद्वायैष्यत्तद्यदेतैरत्र सर्वैर्यजेत तदेवाग्नेरन्तम् परीयादिति न तथा कुर्याद्देवानां तदितादियादथो पथस्तदियादथो किं ततः सम्भरेदेतानि वा एतत्कुसिन्धान्येताश्चितीः सम्भरति तस्मात्तथा न कुर्यात्
taddhaike āhuḥ | atraivaitaiḥ sarvaiḥ paśubhiryajeta yadvāyaiṣyattadyadetairatra sarvairyajeta tadevāgnerantam parīyāditi na tathā kuryāddevānāṃ taditādiyādatho pathastadiyādatho kiṃ tataḥ sambharedetāni vā etatkusindhānyetāścitīḥ sambharati tasmāttathā na kuryāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेवैतान्पशूनालभते । आयतनमेवैतदग्नये करोति न ह्यनायतने कश्चन रमते ऽन्नं वा आयतनं तदेतत्पुरस्तान्निदधाति तदेनम् पश्यन्नग्निरुपावर्तते
yadvevaitānpaśūnālabhate | āyatanamevaitadagnaye karoti na hyanāyatane kaścana ramate 'nnaṃ vā āyatanaṃ tadetatpurastānnidadhāti tadenam paśyannagnirupāvartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरुषो ऽश्वो गौरविरजो भवन्ति । एतावन्तो वै सर्वे पशवो ऽन्नम् पशवस्तद्यावदन्नं तदेतत्पुरस्तान्निदधाति तदेनम् पश्यन्नग्निरुपावर्तते
puruṣo 'śvo gauravirajo bhavanti | etāvanto vai sarve paśavo 'nnam paśavastadyāvadannaṃ tadetatpurastānnidadhāti tadenam paśyannagnirupāvartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्च भवन्ति । पञ्च ह्येते ऽग्नया यदेताश्चितयस्तेभ्य एतत्पञ्चायतनानि निदधाति तदेनम् पश्यन्नग्निरुपावर्तते
pañca bhavanti | pañca hyete 'gnayā yadetāścitayastebhya etatpañcāyatanāni nidadhāti tadenam paśyannagnirupāvartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्यदग्निभ्य इति । बहवो ह्येते ऽग्नयो यदेताश्चितयो ऽथ यत्कामायेति यथा तं काममाप्नुयाद्यजमानो यत्काम एतत्कर्म कुरुते
tadyadagnibhya iti | bahavo hyete 'gnayo yadetāścitayo 'tha yatkāmāyeti yathā taṃ kāmamāpnuyādyajamāno yatkāma etatkarma kurute
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरुषम् प्रथममालभते । पुरुषो हि प्रथमः पशूनामथाश्वम् पुरुषं ह्यन्वश्वो ऽथ गामश्वं ह्यनु गौरथाविं गां ह्यन्वविरथाजमविं ह्यन्वजस्तदेनान्यथापूर्वं यथाश्रेष्ठमालभते
puruṣam prathamamālabhate | puruṣo hi prathamaḥ paśūnāmathāśvam puruṣaṃ hyanvaśvo 'tha gāmaśvaṃ hyanu gaurathāviṃ gāṃ hyanvavirathājamaviṃ hyanvajastadenānyathāpūrvaṃ yathāśreṣṭhamālabhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां विषमा रशनाः स्युः । पुरुषस्य वर्षिष्ठाथ ह्रसीयस्यथ ह्रसीयसी तद्यथारूपम् पशूनां रशनाः करोत्यपपवस्यसाय सर्वास्त्वेव समाः स्युः सर्वाः सदृश्यः सर्वे ह्येते समाः सर्वे सदृशा अग्नयो ह्युच्यन्ते ऽन्नं ह्युच्यन्ते तेन समास्तेन सदृशाः
teṣāṃ viṣamā raśanāḥ syuḥ | puruṣasya varṣiṣṭhātha hrasīyasyatha hrasīyasī tadyathārūpam paśūnāṃ raśanāḥ karotyapapavasyasāya sarvāstveva samāḥ syuḥ sarvāḥ sadṛśyaḥ sarve hyete samāḥ sarve sadṛśā agnayo hyucyante 'nnaṃ hyucyante tena samāstena sadṛśāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदाहुः । कथमस्यैषो ऽग्निः पञ्चेष्टकः सर्वः पशुष्वारब्धा भवतीति पुरोडाशकपालेषु न्वेवाप्यत इयम् प्रथमा मृन्मयीष्टकाथ यत्पशुमालभते तेन पश्विष्टकाप्यते ऽथ यद्वपामभितो हिरण्यशकलौ भवतस्तेन हिरण्येष्टकाप्यते ऽथ यदिध्मो यूपः परिधयस्तेन वानस्पत्येष्टकाप्यते ऽथ यदाज्यम् प्रोक्षण्यः पुरोडाशस्तेनान्नम् पञ्चमीष्टकाप्यत एवमु हास्यैषो ऽग्निः पञ्चेष्टकः सर्वः पशुश्वारब्धो भवति
tadāhuḥ | kathamasyaiṣo 'gniḥ pañceṣṭakaḥ sarvaḥ paśuṣvārabdhā bhavatīti puroḍāśakapāleṣu nvevāpyata iyam prathamā mṛnmayīṣṭakātha yatpaśumālabhate tena paśviṣṭakāpyate 'tha yadvapāmabhito hiraṇyaśakalau bhavatastena hiraṇyeṣṭakāpyate 'tha yadidhmo yūpaḥ paridhayastena vānaspatyeṣṭakāpyate 'tha yadājyam prokṣaṇyaḥ puroḍāśastenānnam pañcamīṣṭakāpyata evamu hāsyaiṣo 'gniḥ pañceṣṭakaḥ sarvaḥ paśuśvārabdho bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां चतुर्विंशतिः सामिधेन्यः । चतुर्विंशत्यर्धमासो वै संवत्सरः संवत्सरो ऽग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैनमेतत्समिन्द्धे
teṣāṃ caturviṃśatiḥ sāmidhenyaḥ | caturviṃśatyardhamāso vai saṃvatsaraḥ saṃvatsaro 'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametatsaminddhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेव चतुर्विंशतिः । चतुर्विंशत्यक्षरा वै गायत्री गायत्रो ऽग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैनमेतत्समिन्द्धे
yadveva caturviṃśatiḥ | caturviṃśatyakṣarā vai gāyatrī gāyatro 'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametatsaminddhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेव चतुर्विंशतिः । चतुर्विंशो वै पुरुशो दश हस्त्या अङ्गुलयो दश पाद्याश्चत्वार्यङ्गानि पुरुषः प्रजापतिः प्रजापतिरग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैनमेतत्समिन्द्धे
yadveva caturviṃśatiḥ | caturviṃśo vai puruśo daśa hastyā aṅgulayo daśa pādyāścatvāryaṅgāni puruṣaḥ prajāpatiḥ prajāpatiragniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametatsaminddhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उभयीर्गायत्रीश्च त्रिष्टुभश्चान्वाह । प्राणो गायत्र्यात्मा त्रिश्टुप्प्राणमेवास्य गायत्रीभिः समिन्द्ध आत्मानं त्रिष्टुब्भिर्मध्ये त्रिष्टुभो भवन्त्यभितो गायत्र्यो मध्ये ह्ययमात्माभितः प्राणा भूयसीः पुरस्ताद्गायत्रीरन्वाह कनीयसीरुपरिष्टाद्भूयांसो हीमे पुरस्तात्प्राणाः कनीयांस उपरिष्टात्
ubhayīrgāyatrīśca triṣṭubhaścānvāha | prāṇo gāyatryātmā triśṭupprāṇamevāsya gāyatrībhiḥ saminddha ātmānaṃ triṣṭubbhirmadhye triṣṭubho bhavantyabhito gāyatryo madhye hyayamātmābhitaḥ prāṇā bhūyasīḥ purastādgāyatrīranvāha kanīyasīrupariṣṭādbhūyāṃso hīme purastātprāṇāḥ kanīyāṃsa upariṣṭāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽन्वाह । समास्त्वाग्न ऋतवो वर्धयन्त्विति प्रजापतिं विस्रस्तं यत्राग्निः समदधात्तमब्रवीद्या मत्संमिताः सामिधेन्यस्ताभिर्मा समिन्त्स्वेति
so 'nvāha | samāstvāgna ṛtavo vardhayantviti prajāpatiṃ visrastaṃ yatrāgniḥ samadadhāttamabravīdyā matsaṃmitāḥ sāmidhenyastābhirmā samintsveti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एता अपश्यत् । समास्त्वाग्न ऋतवो वर्धयन्त्विति समाश्च त्वाग्न ऋतवश्च वर्धयन्त्वित्येतत्संवत्सरा ऋषयो यानि सत्येति संवत्सराश्च तुअ ऽर्षयश्च सत्यानि च वर्धयन्त्वित्येतत्सं दिव्येन दीदिहि रोचनेनेत्यसौ वा आदित्यो दिव्यं रोचनं तेन संदीदिहीत्येतद्विश्वा आभाहि प्रदिशश्चतस्र इति सर्वा आभाहि प्रदिशश्चतस्र इत्येतत्
sa etā apaśyat | samāstvāgna ṛtavo vardhayantviti samāśca tvāgna ṛtavaśca vardhayantvityetatsaṃvatsarā ṛṣayo yāni satyeti saṃvatsarāśca tua 'rṣayaśca satyāni ca vardhayantvityetatsaṃ divyena dīdihi rocanenetyasau vā ādityo divyaṃ rocanaṃ tena saṃdīdihītyetadviśvā ābhāhi pradiśaścatasra iti sarvā ābhāhi pradiśaścatasra ityetat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ता एता एकव्याख्यानाः । एतमेवाभि यथैतमेव संस्कुर्यादेतं संदध्यादेतं जनयेत्ता आग्नेय्यः प्राजापत्या यदग्निरपश्यत्तेनाग्नेय्यो यत्प्रजापतिं सतैन्द्ध तेन प्राजापत्याः
tā etā ekavyākhyānāḥ | etamevābhi yathaitameva saṃskuryādetaṃ saṃdadhyādetaṃ janayettā āgneyyaḥ prājāpatyā yadagnirapaśyattenāgneyyo yatprajāpatiṃ satainddha tena prājāpatyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वादशाप्रियः । द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरो ऽग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैनमेतदाप्रीणाति
dvādaśāpriyaḥ | dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro 'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametadāprīṇāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेव द्वादश । द्वादशाक्षरा वै जगतीयं वै जगत्यस्यां हीदं सर्वं जगदियमु वा अग्निरस्यै हि सर्वो ऽग्निश्चीयते यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैनमेतदाप्रीणाति
yadveva dvādaśa | dvādaśākṣarā vai jagatīyaṃ vai jagatyasyāṃ hīdaṃ sarvaṃ jagadiyamu vā agnirasyai hi sarvo 'gniścīyate yāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametadāprīṇāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेव द्वादश । द्वादशाक्षरा वै जगती जगती सर्वाणि चन्दांसि सर्वाणि चन्दांसि प्रजापतिः प्रजापतिरग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैनमेतदाप्रीणाति
yadveva dvādaśa | dvādaśākṣarā vai jagatī jagatī sarvāṇi candāṃsi sarvāṇi candāṃsi prajāpatiḥ prajāpatiragniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametadāprīṇāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ता एता ऊर्ध्वा अस्य समिधो भवन्तीति । प्रजापतिं विस्रस्तं यत्राग्नः समदधात्तमब्रवीद्या मत्सम्मिता आप्रियस्ताभिर्माप्रीणीहीति
tā etā ūrdhvā asya samidho bhavantīti | prajāpatiṃ visrastaṃ yatrāgnaḥ samadadhāttamabravīdyā matsammitā āpriyastābhirmāprīṇīhīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एता अषश्यत् । ऊर्ध्वा अस्य समिधो भवन्तीत्यूर्ध्वा ह्येतस्य समिद्धस्य समिधो भवन्त्यूर्ध्वा शुक्रा शोचींष्यग्नेरित्यूर्ध्वानि ह्येतस्य शुक्राणि शोचींष्यर्चींषि भवन्ति द्युमत्तमेति वीर्यवत्तमेत्येतत्सुप्रतीकस्येति सर्वतो वा अग्निः सुप्रतीकः सूनोरिति यदेनं जनयति तेनास्यैष सूनुः
sa etā aṣaśyat | ūrdhvā asya samidho bhavantītyūrdhvā hyetasya samiddhasya samidho bhavantyūrdhvā śukrā śocīṃṣyagnerityūrdhvāni hyetasya śukrāṇi śocīṃṣyarcīṃṣi bhavanti dyumattameti vīryavattametyetatsupratīkasyeti sarvato vā agniḥ supratīkaḥ sūnoriti yadenaṃ janayati tenāsyaiṣa sūnuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ता एता एकव्याख्यानाः । एतमेवाभि यथैतमेव संस्कुर्यादेतं संदध्यादेतं जनयेत्ता आग्नेय्यः प्राजापत्या यदग्निरपश्यत्तेनाग्नेय्यो यत्प्रजापतिमाप्रीणात्तेन प्राजापत्याः
tā etā ekavyākhyānāḥ | etamevābhi yathaitameva saṃskuryādetaṃ saṃdadhyādetaṃ janayettā āgneyyaḥ prājāpatyā yadagnirapaśyattenāgneyyo yatprajāpatimāprīṇāttena prājāpatyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ता विषमा विषमपदाः । विषमाक्षरा विषमाणि हि चन्दांस्यथो यान्यस्याध्यात्ममङ्गानि विषमाणि तान्यस्यैताभिराप्रीणाति
tā viṣamā viṣamapadāḥ | viṣamākṣarā viṣamāṇi hi candāṃsyatho yānyasyādhyātmamaṅgāni viṣamāṇi tānyasyaitābhirāprīṇāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैश्वानरः पशुपुरोडाशः । वैश्वानरो वै सर्वे ऽग्नयः सर्वेषामग्नीनामुपाप्त्यै
vaiśvānaraḥ paśupuroḍāśaḥ | vaiśvānaro vai sarve 'gnayaḥ sarveṣāmagnīnāmupāptyai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेव वैश्वानरः । ऋतवो हैते यदेताश्चितयो ऽग्नयो वा ऋतव ऋतवः संवत्सरः संवत्सरो वैश्वानरो यदग्नय इति स्यादति तद्रेचयेद्द्वादशकपालो द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरो वैश्वानर आग्नेय्यो याज्यानुवाक्या अग्निरूपाणामुपात्यै कामवत्यः कामानामुपात्यै
yadveva vaiśvānaraḥ | ṛtavo haite yadetāścitayo 'gnayo vā ṛtava ṛtavaḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro vaiśvānaro yadagnaya iti syādati tadrecayeddvādaśakapālo dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro vaiśvānara āgneyyo yājyānuvākyā agnirūpāṇāmupātyai kāmavatyaḥ kāmānāmupātyai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्धैके । इत्येवैतानि पशुषीर्षाणि वित्त्वोपदधत्युभयेनैते पशव इति ते ह ते मर्त्याः कुणपाः सम्भवन्त्यनाप्रीतानि हि तानि तद्ध तथाषाढेः सौश्रोमतेयस्योपदधुः स ह क्षिप्र एव ततो ममार
taddhaike | ityevaitāni paśuṣīrṣāṇi vittvopadadhatyubhayenaite paśava iti te ha te martyāḥ kuṇapāḥ sambhavantyanāprītāni hi tāni taddha tathāṣāḍheḥ sauśromateyasyopadadhuḥ sa ha kṣipra eva tato mamāra
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिरण्मयान्यु हैके कुर्वन्ति । अमृतेष्टका इति वदन्तस्ता ह ता अनृतेष्टका न हि तानि पशुशीर्षाणि
hiraṇmayānyu haike kurvanti | amṛteṣṭakā iti vadantastā ha tā anṛteṣṭakā na hi tāni paśuśīrṣāṇi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृन्मयान्यु हैके कुर्वन्ति । उत्सन्ना वा एते पशवो यद्वै किंचोत्सन्नमियं तस्य सर्वस्य प्रतिष्ठा तद्यत्रैते पशवो गतास्तत एनानधि सम्भराम इति न तथा कुर्याद्यो वा एतेषामावृतं च ब्राह्मणं च न विद्यात्तस्यैत उत्सन्नाः स्युः स एतानेव पञ्च पशूनालभेत यावदस्य वशः स्यात्तान्हैतान्प्रजापतिः प्रथम आलेभे श्यापर्णः सायकायनो ऽन्तमो ऽथ ह स्मैतानेवान्तरेणालभन्ते ऽथैतर्हीमौ द्वावेवालभ्येते प्राजापत्यश्च वायव्यश्च तयोरतो ब्राह्मणमुद्यते
mṛnmayānyu haike kurvanti | utsannā vā ete paśavo yadvai kiṃcotsannamiyaṃ tasya sarvasya pratiṣṭhā tadyatraite paśavo gatāstata enānadhi sambharāma iti na tathā kuryādyo vā eteṣāmāvṛtaṃ ca brāhmaṇaṃ ca na vidyāttasyaita utsannāḥ syuḥ sa etāneva pañca paśūnālabheta yāvadasya vaśaḥ syāttānhaitānprajāpatiḥ prathama ālebhe śyāparṇaḥ sāyakāyano 'ntamo 'tha ha smaitānevāntareṇālabhante 'thaitarhīmau dvāvevālabhyete prājāpatyaśca vāyavyaśca tayorato brāhmaṇamudyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राजापत्यं चरका आलभन्ते । प्रजापतिरग्निं चित्वाग्निरभवत्तद्यदेतमालभते तदेवाग्नेरन्तम् पर्येतीते
prājāpatyaṃ carakā ālabhante | prajāpatiragniṃ citvāgnirabhavattadyadetamālabhate tadevāgnerantam paryetīte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्यामो भवति । द्वयानि वै श्यामस्य लोमानि शुक्लानि च कृष्णानि च द्वन्द्वम् मिथुनम् प्रजननं तदस्य प्राजापत्यं रूपं तूफ़रो भवति तूपरो हि प्रजापतिः
śyāmo bhavati | dvayāni vai śyāmasya lomāni śuklāni ca kṛṣṇāni ca dvandvam mithunam prajananaṃ tadasya prājāpatyaṃ rūpaṃ tūfaro bhavati tūparo hi prajāpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यैकविंशति सामिधेन्यः । द्वादश मासाः पञ्च ऽर्तवस्त्रय इमे लोका असावादित्य एकविंश एष प्रजापतिः प्रजापतिरग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैनमेतत्समिन्द्धे
tasyaikaviṃśati sāmidhenyaḥ | dvādaśa māsāḥ pañca 'rtavastraya ime lokā asāvāditya ekaviṃśa eṣa prajāpatiḥ prajāpatiragniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametatsaminddhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेवैकविंशतिः । एकविंशो वै पुरुषो दश हस्त्या अङ्गुलयो दश पाद्या आत्मैकविंशः पुरुषः प्रजापतिः प्रजापतिरग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैनमेतत्समिन्द्धे
yadvevaikaviṃśatiḥ | ekaviṃśo vai puruṣo daśa hastyā aṅgulayo daśa pādyā ātmaikaviṃśaḥ puruṣaḥ prajāpatiḥ prajāpatiragniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametatsaminddhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उभयीर्गायत्रीश्च त्रिष्टुभश्चान्वाह । तासामुक्तो बन्धुरुक्तम्वेवान्वृचं हिरण्यगर्भवत्याघारमाघारयति प्रजापतिर्वै हिरण्यगर्भः प्रजापतिरग्निर्द्वादशाप्रियस्तासामुक्तो बन्धुरुक्तम्वेवान्वृच प्राजापत्यः पशुपुरोडाशो य एव पशोर्बन्धुः स पुरोडाशस्य द्वादशकपालो द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरः प्रजापतिः कद्वत्यो याज्यानुवाक्याः को हि प्रजापतिः
ubhayīrgāyatrīśca triṣṭubhaścānvāha | tāsāmukto bandhuruktamvevānvṛcaṃ hiraṇyagarbhavatyāghāramāghārayati prajāpatirvai hiraṇyagarbhaḥ prajāpatiragnirdvādaśāpriyastāsāmukto bandhuruktamvevānvṛca prājāpatyaḥ paśupuroḍāśo ya eva paśorbandhuḥ sa puroḍāśasya dvādaśakapālo dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ kadvatyo yājyānuvākyāḥ ko hi prajāpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैतं वायवे नियुत्वते । शुक्लं तूपरमालभते प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वानुव्यैक्षत तस्यात्यानन्देन रेतः परापतत्सो ऽजः शुक्लस्तूपरो लप्सुद्यभवद्रसो वै रेतो यावानु वै रसस्तावानात्मा तद्यदेतमालभते तदेवाग्नेरन्तम् पर्येति शुक्लो भवति शुक्लं हि रेतस्तूपरो भवति तूपरं हि रेतो वायवे भवति प्राणो वै वायुर्नियुत्वते भवत्युदानो वै नियुतः प्राणोदानावेवास्मिन्नेतद्दधाति
athaitaṃ vāyave niyutvate | śuklaṃ tūparamālabhate prajāpatiḥ prajāḥ sṛṣṭvānuvyaikṣata tasyātyānandena retaḥ parāpatatso 'jaḥ śuklastūparo lapsudyabhavadraso vai reto yāvānu vai rasastāvānātmā tadyadetamālabhate tadevāgnerantam paryeti śuklo bhavati śuklaṃ hi retastūparo bhavati tūparaṃ hi reto vāyave bhavati prāṇo vai vāyurniyutvate bhavatyudāno vai niyutaḥ prāṇodānāvevāsminnetaddadhāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेवैतं वायवे नियुत्वते । शुक्लं तूपरमालभते प्रजापतिं विस्त्रस्तं यत्र देवाः समस्कुर्वन्त्स यो ऽस्मात्प्राणो मध्यत उदक्रामत्तमस्मिन्नेतेन पशुनादधुस्तथैवास्मिन्नयमेतद्दधाति वायवे भवति प्राणो वै वायुर्नियुत्वते भवत्युदानो वै नियुतः प्राणोदानावेवास्मिन्नेतद्दधाति शुक्लो भवति शुक्लो हि वायुस्तूपरो भवति तूपरो हि वायुः
yadvevaitaṃ vāyave niyutvate | śuklaṃ tūparamālabhate prajāpatiṃ vistrastaṃ yatra devāḥ samaskurvantsa yo 'smātprāṇo madhyata udakrāmattamasminnetena paśunādadhustathaivāsminnayametaddadhāti vāyave bhavati prāṇo vai vāyurniyutvate bhavatyudāno vai niyutaḥ prāṇodānāvevāsminnetaddadhāti śuklo bhavati śuklo hi vāyustūparo bhavati tūparo hi vāyuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य सप्तदश सामिधेन्यः । सप्तदशो वै संवत्सरो द्वादश मासाः पञ्च ऽर्तवः संवत्सरः प्रजापतिः प्रजापतिरग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैनमेतत्समिन्द्धे
tasya saptadaśa sāmidhenyaḥ | saptadaśo vai saṃvatsaro dvādaśa māsāḥ pañca 'rtavaḥ saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ prajāpatiragniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametatsaminddhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेव सप्तदश । सप्तदशो वै पुरुषो दश प्राणाश्चत्वार्यङ्गान्यात्मा पञ्चदशो ग्रीवाः षोडश्यः शिरः सप्तदशम् पुरुषः प्रजापतिः प्रजापतिरग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैनमेतत्समिन्द्धे
yadveva saptadaśa | saptadaśo vai puruṣo daśa prāṇāścatvāryaṅgānyātmā pañcadaśo grīvāḥ ṣoḍaśyaḥ śiraḥ saptadaśam puruṣaḥ prajāpatiḥ prajāpatiragniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametatsaminddhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उभयीर्गायत्रीश्च त्रिष्टुभश्चान्वाह । तासामुक्तो बन्धुरुक्तम्वेवान्वृचं द्वादशाप्रियस्तासामुक्तो बन्धुरुक्तम्वेवान्वृचम् प्राजापत्यः पशुपुरोडाशो ऽत्रो स काम उपाप्त इति ह स्माह माहित्थिर्यं चरकाः प्राजापत्ये पशावाहुरिति
ubhayīrgāyatrīśca triṣṭubhaścānvāha | tāsāmukto bandhuruktamvevānvṛcaṃ dvādaśāpriyastāsāmukto bandhuruktamvevānvṛcam prājāpatyaḥ paśupuroḍāśo 'tro sa kāma upāpta iti ha smāha māhitthiryaṃ carakāḥ prājāpatye paśāvāhuriti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेव वायव्यः पशुर्भवति । प्राजापत्यः पशुपुरोडाशो ऽर्धं ह प्रजापतेर्वायुरर्धम् प्रजापतिस्तद्यदुभौ वायव्यौ स्यातामुभौ वा प्राजापत्यावर्धं हैवास्य कृतं स्यान्नार्धमथ यद्वायव्यः पशुर्भवति प्राजापत्यः पशुपुरोडाशस्तेन हैवैतं सर्वं कृत्स्नम् प्रजापतिं सस्करोति
yadveva vāyavyaḥ paśurbhavati | prājāpatyaḥ paśupuroḍāśo 'rdhaṃ ha prajāpatervāyurardham prajāpatistadyadubhau vāyavyau syātāmubhau vā prājāpatyāvardhaṃ haivāsya kṛtaṃ syānnārdhamatha yadvāyavyaḥ paśurbhavati prājāpatyaḥ paśupuroḍāśastena haivaitaṃ sarvaṃ kṛtsnam prajāpatiṃ saskaroti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेव वायव्यः पशुर्भवति । प्राजापत्यः पशुपुरोडाशः प्रजापतिं विस्त्रस्तं यत्र देवाः समस्कुर्वन्त्स यो ऽस्मात्प्राणो मध्यत उदक्रामत्तमस्मिन्नेतेन पशुनादधुरथास्यैतेन पुरोडाशेनात्मानं समस्कुर्वन्त्स यत्प्राजापत्यो भवति प्रजापतिर्ह्यात्मा द्वादशकपालो द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरः प्रजापतिः कद्वत्यौ याज्यानुवाक्ये को हि प्रजापतिः
yadveva vāyavyaḥ paśurbhavati | prājāpatyaḥ paśupuroḍāśaḥ prajāpatiṃ vistrastaṃ yatra devāḥ samaskurvantsa yo 'smātprāṇo madhyata udakrāmattamasminnetena paśunādadhurathāsyaitena puroḍāśenātmānaṃ samaskurvantsa yatprājāpatyo bhavati prajāpatirhyātmā dvādaśakapālo dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ kadvatyau yājyānuvākye ko hi prajāpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्यद्वपाम् पुरस्ताज्जुहोति । य एवायम् पुरस्तात्प्राणस्तमस्मिन्नेतद्दधात्यथ यदेतेन मध्यतश्चरन्ति मध्यतो ह्ययमात्माथ यद्धविषोपरिष्टाच्चरन्ति य एवायमुपरिष्टात्प्राणस्तमस्मिन्नेतद्दधाति शुक्लवत्यो याज्यानुवाक्याः स्युः शुक्लरूपाणामुपाप्त्यै नियुत्वत्यो यदेव नियुत्वद्रूपं तस्योपाप्त्यै
tadyadvapām purastājjuhoti | ya evāyam purastātprāṇastamasminnetaddadhātyatha yadetena madhyataścaranti madhyato hyayamātmātha yaddhaviṣopariṣṭāccaranti ya evāyamupariṣṭātprāṇastamasminnetaddadhāti śuklavatyo yājyānuvākyāḥ syuḥ śuklarūpāṇāmupāptyai niyutvatyo yadeva niyutvadrūpaṃ tasyopāptyai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदु वा आहुः । वपाया एव शुक्लवत्यौ स्यातामेतावद्वै पशौ शुक्लं यद्वपाशुक्लवत्यौ नियुत्वत्यौ हविषो यदेव नियुत्वद्रूपं तस्योपाप्त्या इति
tadu vā āhuḥ | vapāyā eva śuklavatyau syātāmetāvadvai paśau śuklaṃ yadvapāśuklavatyau niyutvatyau haviṣo yadeva niyutvadrūpaṃ tasyopāptyā iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेवैतम् पशुमालभते । एतस्मिन्ह पशौ सर्वेषाम् पशूनां रूपं यत्तूपरो लप्सुदी तत्पुरुषस्य रूपं तूपरो हि लप्सुदी पुरुषो यत्तूपरः केसरवांस्तदश्वस्य रूपं तूपरो हि केसरवानश्वो यदष्टाशफस्तद्गो रूपमष्टाशफो हि गौरथ यदस्यावेरिव शफास्तदवे रूपं यदजस्तदजस्य तद्यदेतमालभते तेन हैवास्यैते सर्वे पशव आलब्धा भवन्त्यतो यतमदस्य कर्मोपकल्पेतैते वा पञ्च पशव एष वा प्राजापत्य एष वा नियुत्वतीयः
yadvevaitam paśumālabhate | etasminha paśau sarveṣām paśūnāṃ rūpaṃ yattūparo lapsudī tatpuruṣasya rūpaṃ tūparo hi lapsudī puruṣo yattūparaḥ kesaravāṃstadaśvasya rūpaṃ tūparo hi kesaravānaśvo yadaṣṭāśaphastadgo rūpamaṣṭāśapho hi gauratha yadasyāveriva śaphāstadave rūpaṃ yadajastadajasya tadyadetamālabhate tena haivāsyaite sarve paśava ālabdhā bhavantyato yatamadasya karmopakalpetaite vā pañca paśava eṣa vā prājāpatya eṣa vā niyutvatīyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् पौर्णमास्यामालभेत । अमावास्यायामालभेतेत्यु हैक आहुरसौ वै चन्द्रः प्रजापतिं स एतां रात्रिमिह वसति तद्यथोपतिष्ठन्तमालभेतैवं तदिति
tam paurṇamāsyāmālabheta | amāvāsyāyāmālabhetetyu haika āhurasau vai candraḥ prajāpatiṃ sa etāṃ rātrimiha vasati tadyathopatiṣṭhantamālabhetaivaṃ taditi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्वै पौर्णमास्यामेव । असौ वै चन्द्रः पशुस्तं देवाः पौर्णमास्यामालभन्ते यत्रैनं देवा आलभन्ते तदेनमालभा इति तस्मात्पौर्णमास्यां यद्वेव पौर्णमास्याम् पौर्णमासी ह वाव प्रथमा व्युवास तस्माद्वेव पौर्णमास्याम्
tadvai paurṇamāsyāmeva | asau vai candraḥ paśustaṃ devāḥ paurṇamāsyāmālabhante yatrainaṃ devā ālabhante tadenamālabhā iti tasmātpaurṇamāsyāṃ yadveva paurṇamāsyām paurṇamāsī ha vāva prathamā vyuvāsa tasmādveva paurṇamāsyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्वै फाल्गुन्यामेव । एषा ह संवत्सरस्य प्रथमा रात्रिर्यत्फाल्गुनी पौर्णमासी योत्तरैषोत्तमा या पूर्वा मुखत एव तत्संवत्सरमारभते
tadvai phālgunyāmeva | eṣā ha saṃvatsarasya prathamā rātriryatphālgunī paurṇamāsī yottaraiṣottamā yā pūrvā mukhata eva tatsaṃvatsaramārabhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स वा इष्ट्वैव पौर्णमासेन । अथ पशुमालभेत पौर्णमासेन वा इन्द्रो वृत्रम् पाप्मानं हत्वापहतपाप्मैतत्कर्मारभत तथैवैतद्यजमानः पौर्णमासेनैव वृत्रम् पाप्मानं हत्वापहतपाप्मैतत्कर्मारभते
sa vā iṣṭvaiva paurṇamāsena | atha paśumālabheta paurṇamāsena vā indro vṛtram pāpmānaṃ hatvāpahatapāpmaitatkarmārabhata tathaivaitadyajamānaḥ paurṇamāsenaiva vṛtram pāpmānaṃ hatvāpahatapāpmaitatkarmārabhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्वा उपांशु भवति । एतद्धैतैः प्रजापतिः पशुभिः कर्मेयेष तद्धात्रानद्धेवैवासानिरुक्तमिव तस्मादुपांशु
tadvā upāṃśu bhavati | etaddhaitaiḥ prajāpatiḥ paśubhiḥ karmeyeṣa taddhātrānaddhevaivāsāniruktamiva tasmādupāṃśu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेवोपांशु । प्राजापत्यं वा एतत्कर्म प्रजापतिं ह्येतेन कर्मणारभते ऽनिरुक्तो वै प्रजापतिः
yadvevopāṃśu | prājāpatyaṃ vā etatkarma prajāpatiṃ hyetena karmaṇārabhate 'nirukto vai prajāpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेवोपांशु । रेतो वा अत्र यज्ञ उपांशु वै रेतः सिच्यते वपा पशुपुरोडाशो हविरेतावान्हि पशुः
yadvevopāṃśu | reto vā atra yajña upāṃśu vai retaḥ sicyate vapā paśupuroḍāśo haviretāvānhi paśuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टकायामुखां सम्भरति । प्राजापत्यमेतदहर्यदष्टका प्राजापत्यमेतत्कर्म यदुखा प्राजापत्य एव तदहन्प्राजापत्यं कर्म करोति
aṣṭakāyāmukhāṃ sambharati | prājāpatyametadaharyadaṣṭakā prājāpatyametatkarma yadukhā prājāpatya eva tadahanprājāpatyaṃ karma karoti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेवाष्टकायाम् । पर्वैतत्सवत्सरस्य यदष्टका पर्वैतदग्नेर्यदुखा पर्वण्येव तत्पर्व करोति
yadvevāṣṭakāyām | parvaitatsavatsarasya yadaṣṭakā parvaitadagneryadukhā parvaṇyeva tatparva karoti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेवाष्टकायाम् । अष्टका वा उखा निधिर्द्वा उद्धी तिरश्ची रास्ना तच्चतुश्चितस्र ऊर्ध्वास्तदष्टावष्टकायामेव तदष्टकां करोति
yadvevāṣṭakāyām | aṣṭakā vā ukhā nidhirdvā uddhī tiraścī rāsnā taccatuścitasra ūrdhvāstadaṣṭāvaṣṭakāyāmeva tadaṣṭakāṃ karoti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमावास्यायां दीक्षते । अमावास्यायै वा अधि यज्ञस्तायते यतो यज्ञस्तायते ततो यज्ञं जनयानीति
amāvāsyāyāṃ dīkṣate | amāvāsyāyai vā adhi yajñastāyate yato yajñastāyate tato yajñaṃ janayānīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेवामावास्यायाम् । रेतो वा एतद्भूतमात्मानं सिञ्चत्युखायां योनौ यद्दीक्षते तस्मा एतम् पुरस्ताल्लोकं करोति यद्दीक्षितो भवति तं कृतं लोकमभि जायते तस्मादाहुः कृत लोकम् पुरुषो ऽभि जायत इति
yadvevāmāvāsyāyām | reto vā etadbhūtamātmānaṃ siñcatyukhāyāṃ yonau yaddīkṣate tasmā etam purastāllokaṃ karoti yaddīkṣito bhavati taṃ kṛtaṃ lokamabhi jāyate tasmādāhuḥ kṛta lokam puruṣo 'bhi jāyata iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स यत्कनीयः संवत्सराद्दीक्षितः स्यात् । अलोका इष्टका उपदध्यादेष्टका लोकानतिरिच्येरन्नथ यद्भूयसो लोकान्कृत्वेष्टका नानूपदध्याल्लोका इष्टका अतिरिच्येरन्नथ यदमावास्यायां दीक्षित्वामावास्यायां क्रीणाति तद्यावन्तमेव लोकं करोति तावतीरिष्टका उपदधात्यथास्यापूर्यमाणपक्षे सर्वो ऽग्निश्चीयते
sa yatkanīyaḥ saṃvatsarāddīkṣitaḥ syāt | alokā iṣṭakā upadadhyādeṣṭakā lokānatiricyerannatha yadbhūyaso lokānkṛtveṣṭakā nānūpadadhyāllokā iṣṭakā atiricyerannatha yadamāvāsyāyāṃ dīkṣitvāmāvāsyāyāṃ krīṇāti tadyāvantameva lokaṃ karoti tāvatīriṣṭakā upadadhātyathāsyāpūryamāṇapakṣe sarvo 'gniścīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदाहुः । यद्यावत्य एतस्याग्नेरिष्टकास्तावन्ति क्रये ऽहोरात्राणि सम्पद्यन्ते ऽथ यान्यूर्ध्वानि क्रयादहानि कथमस्य ते लोका अनूपहिता भवन्तीति यद्वा अमावास्यायां दीक्षित्वामावास्यायां क्रीणाति तद्यावन्तमेव लोकं करोति तावतीरिष्टका उपदधात्यथ यान्यूर्ध्वानि क्रयादहानि तस्मिन्नवकाशे ऽध्वर्युरग्निं चिनोति क्वो हि चिनुयान्न च सो ऽवकाशः स्याद्यावन्ति वै संवत्सरस्याहोरात्राणि तावत्य एतस्याग्नेरिष्टका उप च त्रयोदशो मासस्त्रयोदशो वा एष मासो यान्यूर्ध्वानि क्रयादहानि तद्या अमूस्त्रयोदशस्य मास इष्टकास्ताभिरस्य ते लोका अनूपहिता भवन्ति तत्समा लोकाश्चेष्टकाश्च भवन्ति
tadāhuḥ | yadyāvatya etasyāgneriṣṭakāstāvanti kraye 'horātrāṇi sampadyante 'tha yānyūrdhvāni krayādahāni kathamasya te lokā anūpahitā bhavantīti yadvā amāvāsyāyāṃ dīkṣitvāmāvāsyāyāṃ krīṇāti tadyāvantameva lokaṃ karoti tāvatīriṣṭakā upadadhātyatha yānyūrdhvāni krayādahāni tasminnavakāśe 'dhvaryuragniṃ cinoti kvo hi cinuyānna ca so 'vakāśaḥ syādyāvanti vai saṃvatsarasyāhorātrāṇi tāvatya etasyāgneriṣṭakā upa ca trayodaśo māsastrayodaśo vā eṣa māso yānyūrdhvāni krayādahāni tadyā amūstrayodaśasya māsa iṣṭakāstābhirasya te lokā anūpahitā bhavanti tatsamā lokāśceṣṭakāśca bhavanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद्वै यैव प्रथमा पौर्णमासी । तस्याम् पशुमालभते या प्रथमाष्टका तस्यामुखां सम्भरति या प्रथमामावास्या तस्यां दीक्षत एतद्वै यान्येव संवत्सरस्य प्रथमान्यहानि तान्यस्य तदारभते तानि च तदाप्नोत्यथातः सम्पदेव
etadvai yaiva prathamā paurṇamāsī | tasyām paśumālabhate yā prathamāṣṭakā tasyāmukhāṃ sambharati yā prathamāmāvāsyā tasyāṃ dīkṣata etadvai yānyeva saṃvatsarasya prathamānyahāni tānyasya tadārabhate tāni ca tadāpnotyathātaḥ sampadeva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदाहुः । कथमस्यैतत्कर्म संवत्सरमग्निमाप्नोति कथं संवत्सरेणाग्निना सम्पद्यत इत्येतेषां वै पञ्चानाम् पशूनां चतुर्विंशतिः सामिधेन्यो द्वादशाप्रियस्तत्षट्त्रिंशदेकादशानुयाजा एकादशोपयजस्तदष्टा पञ्चाशत्
tadāhuḥ | kathamasyaitatkarma saṃvatsaramagnimāpnoti kathaṃ saṃvatsareṇāgninā sampadyata ityeteṣāṃ vai pañcānām paśūnāṃ caturviṃśatiḥ sāmidhenyo dvādaśāpriyastatṣaṭtriṃśadekādaśānuyājā ekādaśopayajastadaṣṭā pañcāśat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो याष्टाचत्वारिंशत् । साष्टाचत्वारिंशदक्षरा जगतीयं वै जगत्यस्यां हीदं सर्वं जगदियमु वा अग्निरस्यै हि सर्वो ऽग्निश्चीयते यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावत्तद्भवति
tato yāṣṭācatvāriṃśat | sāṣṭācatvāriṃśadakṣarā jagatīyaṃ vai jagatyasyāṃ hīdaṃ sarvaṃ jagadiyamu vā agnirasyai hi sarvo 'gniścīyate yāvānagniryāvatyasya mātrā tāvattadbhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेवाष्टाचत्वारिंशत् । अष्टाचत्वारिंशदक्षरा वै जगती जगती सर्वाणि चन्दांसि सर्वाणि चन्दांसि प्रजापतिः प्रजापतिरग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावत्तद्भवति
yadvevāṣṭācatvāriṃśat | aṣṭācatvāriṃśadakṣarā vai jagatī jagatī sarvāṇi candāṃsi sarvāṇi candāṃsi prajāpatiḥ prajāpatiragniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvattadbhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ यानि दश । सा दशाक्षरा विराड्विराडग्निर्दश दिशो दिशो ऽग्निर्दश प्राणाः प्राणा अग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावत्तद्भवति
atha yāni daśa | sā daśākṣarā virāḍvirāḍagnirdaśa diśo diśo 'gnirdaśa prāṇāḥ prāṇā agniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvattadbhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वपा पशुपुरोडाशः । तत्षष्टिः षष्टिर्मासस्याहोरात्राणि तन्मासमाप्नोति मास आप्त ऋतुमाप्नोत्यृतुः संवत्सरं तत्संवत्सरमग्निमाप्नोति ये च संवत्सरे कामा अथ यदतो ऽन्यद्यदेव संवत्सरे ऽन्नं तत्तत्
vapā paśupuroḍāśaḥ | tatṣaṣṭiḥ ṣaṣṭirmāsasyāhorātrāṇi tanmāsamāpnoti māsa āpta ṛtumāpnotyṛtuḥ saṃvatsaraṃ tatsaṃvatsaramagnimāpnoti ye ca saṃvatsare kāmā atha yadato 'nyadyadeva saṃvatsare 'nnaṃ tattat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैतस्य प्राजापत्यस्य । एकविंशतिः सामिधेन्यो द्वादशाप्रियस्तत्त्रयस्त्रिंशदेकादशानुयाजा एकादशोपयज तत्पञ्चपञ्चाशद्वपा पशुपुरोडाशो हविस्तदष्टापञ्चाशत्स यो ऽष्टापञ्चाशति कामो ऽत्रैव तमाप्नोति द्वावाघारौ तत्षष्टिः स यः षष्ट्यां कामो ऽत्रैव तमाप्नोत्यथ यदतो ऽन्यद्यदेवं संवत्सरे ऽन्नं तत्तत्
athaitasya prājāpatyasya | ekaviṃśatiḥ sāmidhenyo dvādaśāpriyastattrayastriṃśadekādaśānuyājā ekādaśopayaja tatpañcapañcāśadvapā paśupuroḍāśo havistadaṣṭāpañcāśatsa yo 'ṣṭāpañcāśati kāmo 'traiva tamāpnoti dvāvāghārau tatṣaṣṭiḥ sa yaḥ ṣaṣṭyāṃ kāmo 'traiva tamāpnotyatha yadato 'nyadyadevaṃ saṃvatsare 'nnaṃ tattat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैतस्य नियुत्वतीयस्य । सप्तदश सामिधेन्यो द्वादशाप्रियस्तदेकां न त्रिंशदेकादशानुयाजा एकादशोपयजस्तदेकपञ्चाशद्वपा पशुपुरोडाशो हविस्तच्चतुष्पञ्चाशद्द्वावाघारौ द्वौ स्विष्टकृतौ तदष्टापञ्चाशत्स यो ऽष्टापञ्चाशति कामो ऽत्रैव तमाप्नोति वनस्पतिश्च वसाहोमश्च तत्षष्टिः स यः षष्ट्यां कामो ऽत्रैव तमाप्नोत्यथ यदतो ऽन्यद्यदेव संवत्सरे ऽन्नं तत्तदेवमु हास्यैतत्कर्म संवत्सरमग्निमाप्नोत्येवं संवत्सरेणाग्निना सम्पद्यते
athaitasya niyutvatīyasya | saptadaśa sāmidhenyo dvādaśāpriyastadekāṃ na triṃśadekādaśānuyājā ekādaśopayajastadekapañcāśadvapā paśupuroḍāśo havistaccatuṣpañcāśaddvāvāghārau dvau sviṣṭakṛtau tadaṣṭāpañcāśatsa yo 'ṣṭāpañcāśati kāmo 'traiva tamāpnoti vanaspatiśca vasāhomaśca tatṣaṣṭiḥ sa yaḥ ṣaṣṭyāṃ kāmo 'traiva tamāpnotyatha yadato 'nyadyadeva saṃvatsare 'nnaṃ tattadevamu hāsyaitatkarma saṃvatsaramagnimāpnotyevaṃ saṃvatsareṇāgninā sampadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदाहुः । नैतस्य पशोः समिष्टयजूंषि जुहुयान्न हृदयशूलेनावभृथमभ्यवेयादारम्भो वा एषो ऽग्नेः पशुर्व्यवसर्गो देवतानां समिष्टयजूंषि संस्थावभृथो नेदारम्भे देवता व्यवसृजानि नेद्यज्ञं संस्थापयानीति स वै समेव स्थापयेदेतेन पशुनेष्ट्वा तत्प्रजापतिरपश्यद्यथैतस्याग्नेरन्तं न पर्यैत्तस्मात्संस्थापयेद्यद्वेव संस्थापयति प्राण एष पशुस्तस्य यदन्तरियात्प्राणस्य तदन्तरियाद्यदु वै प्राणस्यान्तरियात्तत एवम् म्रियेत तस्मात्समेव स्थापयेदथातो व्रतानामेव
tadāhuḥ | naitasya paśoḥ samiṣṭayajūṃṣi juhuyānna hṛdayaśūlenāvabhṛthamabhyaveyādārambho vā eṣo 'gneḥ paśurvyavasargo devatānāṃ samiṣṭayajūṃṣi saṃsthāvabhṛtho nedārambhe devatā vyavasṛjāni nedyajñaṃ saṃsthāpayānīti sa vai sameva sthāpayedetena paśuneṣṭvā tatprajāpatirapaśyadyathaitasyāgnerantaṃ na paryaittasmātsaṃsthāpayedyadveva saṃsthāpayati prāṇa eṣa paśustasya yadantariyātprāṇasya tadantariyādyadu vai prāṇasyāntariyāttata evam mriyeta tasmātsameva sthāpayedathāto vratānāmeva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदाहुः । नैतेन पशुनेष्ट्वोपरि शयीत न मांसमश्नीयान्न मिथुनमुपेयात्पूर्वदीक्षा वा एष पशुरनवक्ल्प्तं वै तद्यद्दीक्षित उपरि शयीत यन्मांसमश्नीयाद्यन्मिथुनमेपेयादिति नेत्वेवैषा दीक्षा नेव हि मेखलास्ति न कृष्णाजिनमिष्टकां वा एतां कुरुते तस्मादु काममेवोपरि शयीतैतदु सर्वमन्नं यदते पशवस्तदस्यात्राप्तमारब्धम् भवति तद्यानि कानि चामधुनो ऽशनानि तेषामस्य सर्वेषां कामाशनं यदि लभेत मिथुनं तु नोपेयात्पुरा मैत्रावरुण्य पयस्यायै तस्योपरि बन्धुः
tadāhuḥ | naitena paśuneṣṭvopari śayīta na māṃsamaśnīyānna mithunamupeyātpūrvadīkṣā vā eṣa paśuranavakLptaṃ vai tadyaddīkṣita upari śayīta yanmāṃsamaśnīyādyanmithunamepeyāditi netvevaiṣā dīkṣā neva hi mekhalāsti na kṛṣṇājinamiṣṭakāṃ vā etāṃ kurute tasmādu kāmamevopari śayītaitadu sarvamannaṃ yadate paśavastadasyātrāptamārabdham bhavati tadyāni kāni cāmadhuno 'śanāni teṣāmasya sarveṣāṃ kāmāśanaṃ yadi labheta mithunaṃ tu nopeyātpurā maitrāvaruṇya payasyāyai tasyopari bandhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदाहुः । दद्यादेतस्मिन्यज्ञे दक्षिणां नेन्मे ऽयं यज्ञो ऽदक्षिणो ऽसद्ब्रह्मण आदिष्टदक्षिणां दद्याद्ब्रह्मा वै सर्वो यज्ञस्तदस्य सर्वो यज्ञो भिषज्जयितो भवतीति न तथा कुर्यादिष्टकां वा एतां कुरुते तद्यथेष्टकायामिष्टकायां दद्यात्तादृक्तदमुर्ह्येव दद्याद्यदस्योपकल्पेत
tadāhuḥ | dadyādetasminyajñe dakṣiṇāṃ nenme 'yaṃ yajño 'dakṣiṇo 'sadbrahmaṇa ādiṣṭadakṣiṇāṃ dadyādbrahmā vai sarvo yajñastadasya sarvo yajño bhiṣajjayito bhavatīti na tathā kuryādiṣṭakāṃ vā etāṃ kurute tadyatheṣṭakāyāmiṣṭakāyāṃ dadyāttādṛktadamurhyeva dadyādyadasyopakalpeta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद्वै देवा अब्रुवन् । चेतयध्वमिति चितिमिचतेति वाव तदब्रुवंस्तेषां चेतयमानानाम् प्रजापतिरिमाम् प्रथमां स्वयमातृणां चितिमपश्यत्तस्मात्ताम् प्रजापतिनोपदधाति
etadvai devā abruvan | cetayadhvamiti citimicateti vāva tadabruvaṃsteṣāṃ cetayamānānām prajāpatirimām prathamāṃ svayamātṛṇāṃ citimapaśyattasmāttām prajāpatinopadadhāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमग्निरब्रवीत् । उपाहमायानीति केनेति पशुभिरिति तथेति पश्विष्टकया ह तदुवाचैषा वाव पश्विष्टका यद्दूर्वेष्टका तस्मात्प्रथमायै स्वयमातृणाया अनन्तर्हिता दूर्वेष्टकोपधीयते तस्मादस्या अनन्तर्हिता ओषधयो ऽनन्तर्हिताः पशवो ऽनन्तर्हितो ऽग्निरनन्तर्हितो ह्येष एतयोपैत्
tamagnirabravīt | upāhamāyānīti keneti paśubhiriti tatheti paśviṣṭakayā ha taduvācaiṣā vāva paśviṣṭakā yaddūrveṣṭakā tasmātprathamāyai svayamātṛṇāyā anantarhitā dūrveṣṭakopadhīyate tasmādasyā anantarhitā oṣadhayo 'nantarhitāḥ paśavo 'nantarhito 'gniranantarhito hyeṣa etayopait
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते ऽब्रुवन् । चेतयध्वमेवेति चितिमिचतेति वाव तदब्रुवन्नित ऊर्ध्वमिचतेति तेषां चेतयमानानामिन्द्राग्नी च विश्वकर्मा चान्तरिक्षं द्वितीयां स्वयमातृणां चितिमपश्यंस्तस्मात्तामिन्प्राग्निभ्यां च विश्वकर्मणा चोपदधाति
te 'bruvan | cetayadhvameveti citimicateti vāva tadabruvannita ūrdhvamicateti teṣāṃ cetayamānānāmindrāgnī ca viśvakarmā cāntarikṣaṃ dvitīyāṃ svayamātṛṇāṃ citimapaśyaṃstasmāttāminprāgnibhyāṃ ca viśvakarmaṇā copadadhāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तान्वायुरब्रवीत् । उपाहमायानीति केनेति दिग्भिरिति तथेति दिश्याभिर्ह तदुवाच तस्माद्द्वितीयायै स्वयमातृणाया अनन्तर्हिता दिश्या उपधीयन्ते तस्मादन्तरिक्षादनन्तर्हिता दिशो ऽनन्तर्हितो वायुरनन्तर्हितो ह्येष एताभिरुपैत्
tānvāyurabravīt | upāhamāyānīti keneti digbhiriti tatheti diśyābhirha taduvāca tasmāddvitīyāyai svayamātṛṇāyā anantarhitā diśyā upadhīyante tasmādantarikṣādanantarhitā diśo 'nantarhito vāyuranantarhito hyeṣa etābhirupait
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते ऽब्रुवन् । चेतयध्वमेवेति चितिमिचतेति वाव तदब्रुवन्नित ऊर्ध्वमिचतेति तेषां चेतयमानानाम् परमेष्ठी दिवं तृतीयं स्वयमातृणां चितिमपश्यत्तस्मात्ताम् परमेष्ठिनोपदधाति
te 'bruvan | cetayadhvameveti citimicateti vāva tadabruvannita ūrdhvamicateti teṣāṃ cetayamānānām parameṣṭhī divaṃ tṛtīyaṃ svayamātṛṇāṃ citimapaśyattasmāttām parameṣṭhinopadadhāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमसावादित्यो ऽब्रवीत् । उपाहमायानीति केनेति लोकम्पृणयेति तथेत्येष वाव लोकम्पृणात्मना हैव तदुवाच तस्मात्तृतीया स्वयमातृणानन्तर्हिता लोकम्पृणाया उपधीयते तस्मादशावादित्यो ऽनन्तर्हितो दिवो ऽनन्तर्हितो ह्येष एतयोपैत्
tamasāvādityo 'bravīt | upāhamāyānīti keneti lokampṛṇayeti tathetyeṣa vāva lokampṛṇātmanā haiva taduvāca tasmāttṛtīyā svayamātṛṇānantarhitā lokampṛṇāyā upadhīyate tasmādaśāvādityo 'nantarhito divo 'nantarhito hyeṣa etayopait
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेता वाव षड् देवताः । इदं सर्वमभवन्यदिदं किं च ते देवाश्च ऽर्षयश्चाब्रुवन्निमा वाव षड् देवता इदं सर्वमभूवन्नुप तज्जानीत यथा वयमिहाप्यसामेति ते ऽब्रुवंश्चेतग्रध्वमिति चितिमिचतेति वाव तदब्रुवंस्तदिचत यथा वयमिहाप्यसामेति तेषां चेतयमानानां देवा द्वितीयां चितिमपश्यन्नृषयश्चतुर्थीम्
tadetā vāva ṣaḍ devatāḥ | idaṃ sarvamabhavanyadidaṃ kiṃ ca te devāśca 'rṣayaścābruvannimā vāva ṣaḍ devatā idaṃ sarvamabhūvannupa tajjānīta yathā vayamihāpyasāmeti te 'bruvaṃścetagradhvamiti citimicateti vāva tadabruvaṃstadicata yathā vayamihāpyasāmeti teṣāṃ cetayamānānāṃ devā dvitīyāṃ citimapaśyannṛṣayaścaturthīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते ऽब्रुवन् । उप वयमायामेति केनेति यदेषु लोकेषूपेति तथेति तद्यदूर्ध्वम् पृथिव्या अर्वाचीनमन्तरिक्षात्तेन देवा उपायंस्तदेषा द्वितीया चितिरथ यदूर्ध्वमन्तरिक्षादर्वाचीनं दिवस्तेन ऽर्षय उपायंस्तदेषा चतुर्थी चितिः
te 'bruvan | upa vayamāyāmeti keneti yadeṣu lokeṣūpeti tatheti tadyadūrdhvam pṛthivyā arvācīnamantarikṣāttena devā upāyaṃstadeṣā dvitīyā citiratha yadūrdhvamantarikṣādarvācīnaṃ divastena 'rṣaya upāyaṃstadeṣā caturthī citiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते यदब्रुवन् । चेतयध्वमिति चितिमिचतेति वाव तदब्रुवन्यच्चेतयमाना अपश्यंस्तस्माच्चितयः
te yadabruvan | cetayadhvamiti citimicateti vāva tadabruvanyaccetayamānā apaśyaṃstasmāccitayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजापतिः प्रथमां चितिमपश्यत् । प्रजापतिरेव तस्या आर्षेयं देवा द्वितीयां चितिमपश्यन्देवा एव तस्या आर्षेयमिन्द्राग्नी च विश्वकर्मा च तृतीयां चितिमपश्यंस्त एव तस्या आर्षेयमृषयश्चतुर्थीं चितिमपश्यन्नृषय एव तस्या आर्षेयम् परमेष्ठी पञ्चमीं चितिमपश्यत्परमेष्ठ्येव तस्या आर्षेयं स यो हैतदेवं चितीनामार्षेयं वेदार्षेयवत्यो हास्य बन्धुमत्यश्चितयो भवन्ति
prajāpatiḥ prathamāṃ citimapaśyat | prajāpatireva tasyā ārṣeyaṃ devā dvitīyāṃ citimapaśyandevā eva tasyā ārṣeyamindrāgnī ca viśvakarmā ca tṛtīyāṃ citimapaśyaṃsta eva tasyā ārṣeyamṛṣayaścaturthīṃ citimapaśyannṛṣaya eva tasyā ārṣeyam parameṣṭhī pañcamīṃ citimapaśyatparameṣṭhyeva tasyā ārṣeyaṃ sa yo haitadevaṃ citīnāmārṣeyaṃ vedārṣeyavatyo hāsya bandhumatyaścitayo bhavanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.