प्रदीप्ता एते ऽग्नयो भवन्ति । अथ मृदमचयन्तीमे वै लोका एते ऽग्नयस्ते यदा प्रदीप्ता अथैत इमे लोकाः पुरो वा एतदेभ्यो लोकेभ्यो >ग्रे देवाः कर्मान्वैचंस्तद्यदेतानग्नीनतीत्य मृदमाहरति तदेनम् पुरैभ्यो लोकेभ्यो ऽन्विचति
pradīptā ete 'gnayo bhavanti | atha mṛdamacayantīme vai lokā ete 'gnayaste yadā pradīptā athaita ime lokāḥ puro vā etadebhyo lokebhyo >gre devāḥ karmānvaicaṃstadyadetānagnīnatītya mṛdamāharati tadenam puraibhyo lokebhyo 'nvicati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राञ्चो यन्ति । प्राची हि दिगग्नेः स्वायामेवैनमेतद्दिश्यन्विचति स्वायां दिशि विन्दति
prāñco yanti | prācī hi digagneḥ svāyāmevainametaddiśyanvicati svāyāṃ diśi vindati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते प्रयन्ति । अग्निम् पुरीष्यमङ्गिरस्वदचेम इत्यग्निम् पशव्यमग्निवदचेम इत्येतत्
te prayanti | agnim purīṣyamaṅgirasvadacema ityagnim paśavyamagnivadacema ityetat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथानद्धापुरुषमीक्षते । अग्निम् पुरीष्यमङ्गिरस्वद्भरिष्याम इत्यग्निम् पशव्यमग्निवद्भरिष्याम इत्येतत्तदेनमनद्धापुरुषेणान्विचति
athānaddhāpuruṣamīkṣate | agnim purīṣyamaṅgirasvadbhariṣyāma ityagnim paśavyamagnivadbhariṣyāma ityetattadenamanaddhāpuruṣeṇānvicati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ वल्मीकवपा सुषिरा व्यध्वे निहिता भवति । तामन्वीक्षत इयं वै वल्मीकुवपेयमु वा इमे लोका एतद्वा एनं देवा एषु लोकेषु विग्राहमैचंस्तथैवैनमयमेतदेषु लोकेषु विग्राहमिचति
atha valmīkavapā suṣirā vyadhve nihitā bhavati | tāmanvīkṣata iyaṃ vai valmīkuvapeyamu vā ime lokā etadvā enaṃ devā eṣu lokeṣu vigrāhamaicaṃstathaivainamayametadeṣu lokeṣu vigrāhamicati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्वग्निरुषसामग्रमख्यदिति । तदेनमुषःस्वैचन्नन्वहानि प्रथमो जातवेदा इति तदेनमहःस्वैचन्ननु सूर्यस्य रुरुत्रा च रश्मीनिति तदेनं सूर्यस्य रश्मिष्वैचन्ननु द्यावापृथिवी आततन्थेति तदेनं द्यावापृथिव्योरैचंस्तमविन्दंस्तथैवैनमयमेतद्विन्दति तं यदा परापश्यत्यथ तामवास्यत्यागचन्ति मृदम्
anvagniruṣasāmagramakhyaditi | tadenamuṣaḥsvaicannanvahāni prathamo jātavedā iti tadenamahaḥsvaicannanu sūryasya rurutrā ca raśmīniti tadenaṃ sūryasya raśmiṣvaicannanu dyāvāpṛthivī ātatantheti tadenaṃ dyāvāpṛthivyoraicaṃstamavindaṃstathaivainamayametadvindati taṃ yadā parāpaśyatyatha tāmavāsyatyāgacanti mṛdam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथाश्वमभिमन्त्रयते । एतद्वै देवा अब्रुवन्पाप्मानमस्यापहनामेति श्रमो वै पाप्मा श्रममस्य पाप्मानमपहनामेति तस्य श्रमम् पाप्मानमपाघ्नंस्तथैवास्यायमेतच्रमम् पाप्मानमपहन्ति
athāśvamabhimantrayate | etadvai devā abruvanpāpmānamasyāpahanāmeti śramo vai pāpmā śramamasya pāpmānamapahanāmeti tasya śramam pāpmānamapāghnaṃstathaivāsyāyametacramam pāpmānamapahanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आगत्य वाज्यध्वानमिति । आगतो ह्यस्याध्वा भवति सर्वा मृधो विधूनुत इति पाप्मा वै मृधः सर्वान्पाप्मनो विधूनुत इत्येतत्तस्मादु हैतदश्वः स्यन्त्त्वा विधूनुते ऽग्निं सधस्थे महति चक्षुषा निचिकीष इतीदं वै महत्सधस्थमग्निमस्मिन्महति सधस्थे चक्षुषा दिदृक्षत इत्येतत्
āgatya vājyadhvānamiti | āgato hyasyādhvā bhavati sarvā mṛdho vidhūnuta iti pāpmā vai mṛdhaḥ sarvānpāpmano vidhūnuta ityetattasmādu haitadaśvaḥ syanttvā vidhūnute 'gniṃ sadhasthe mahati cakṣuṣā nicikīṣa itīdaṃ vai mahatsadhasthamagnimasminmahati sadhasthe cakṣuṣā didṛkṣata ityetat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैनमाक्रमयति । एतद्वा एष एतं देवेभ्यो ऽनुविद्य प्राबवीद्यथायमिहेवेत्येवम्
athainamākramayati | etadvā eṣa etaṃ devebhyo 'nuvidya prābavīdyathāyamihevetyevam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेवाक्रमयति । एतद्वै देवा अबिभयुर्यद्वै न इममिह रक्षां सि नाष्ट्रा न हन्युरिति तस्मा एतं वज्रमुपरिष्टदभिगोप्तारमकुर्वन्नमुमेवादित्यमसौ वा आदित्य एषो ऽश्वस्तथैवास्मा अयमेतं वज्रमुपरिष्टादभिगोप्तारं करोति
yadvevākramayati | etadvai devā abibhayuryadvai na imamiha rakṣāṃ si nāṣṭrā na hanyuriti tasmā etaṃ vajramupariṣṭadabhigoptāramakurvannamumevādityamasau vā āditya eṣo 'śvastathaivāsmā ayametaṃ vajramupariṣṭādabhigoptāraṃ karoti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आक्रम्य वाजिन् । पृथिवीमग्निमिच रुचा त्वमिति चक्षुर्वै रुगाक्रम्य त्वं वाजिन्पृथिवीमग्निमिच चक्षुषेत्येतद्भूम्या वृत्त्वाय नो ब्रूहि यतः खनेम तं वयमिति भूमेस्तत्स्पाशयित्वाय नो ब्रूहि यत एनं खनेमेत्येतत्
ākramya vājin | pṛthivīmagnimica rucā tvamiti cakṣurvai rugākramya tvaṃ vājinpṛthivīmagnimica cakṣuṣetyetadbhūmyā vṛttvāya no brūhi yataḥ khanema taṃ vayamiti bhūmestatspāśayitvāya no brūhi yata enaṃ khanemetyetat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैनमुन्मृशति । एतद्वा एनं देवाः प्रोचिवांसं वीर्येण समार्धयंस्तथैवैनमयमेतत्प्रोचिवांसं वीर्येण समर्धयति द्यौस्ते पृष्ठम् पृथिवी सधस्थमात्मान्तरिक्षं समुद्रो योनिरितीत्थमसीत्थमसीत्येवैतदाह विख्याय चक्षुषा त्वमभितिष्ठ पृतन्यत इति विख्याय चक्षुषा त्वमभितिष्ठ सर्वान्पाप्मन इत्येतन्नोपस्पृशति वज्रो वा अश्वो नेन्मायं वज्रो हिनसदिति
athainamunmṛśati | etadvā enaṃ devāḥ procivāṃsaṃ vīryeṇa samārdhayaṃstathaivainamayametatprocivāṃsaṃ vīryeṇa samardhayati dyauste pṛṣṭham pṛthivī sadhasthamātmāntarikṣaṃ samudro yoniritītthamasītthamasītyevaitadāha vikhyāya cakṣuṣā tvamabhitiṣṭha pṛtanyata iti vikhyāya cakṣuṣā tvamabhitiṣṭha sarvānpāpmana ityetannopaspṛśati vajro vā aśvo nenmāyaṃ vajro hinasaditi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैनमुत्क्रमयति । एतद्वै देवा अब्रुवन्किमिममभ्युत्क्रमिष्याम इति महत्सौभगमिति तम् महत्सौभगमभ्युदक्रमयंस्तथैवैनमयमेतन्महत्सौभगमभ्युत्क्र् अमयत्युत्क्राम महते सौभगायेत्युत्क्राम महत्ते सौभगमित्येतत्तस्मादु हैतदश्वः पशूनाम् भगितमो ऽस्मादास्थानादिति यत्रैतत्तिष्ठसीत्येतद्द्रविणोदा इति द्रविणं ह्येभ्यो ददाति वाजिन्निति वाजी ह्येष वयं स्याम सुमतौ पृथिव्या अग्निं खनन्त उपस्थे अस्या इति वयमस्मै पृथिव्यै सुमतौ स्यामाग्निमस्या उपस्थे खनन्त इत्येतत्
athainamutkramayati | etadvai devā abruvankimimamabhyutkramiṣyāma iti mahatsaubhagamiti tam mahatsaubhagamabhyudakramayaṃstathaivainamayametanmahatsaubhagamabhyutkr amayatyutkrāma mahate saubhagāyetyutkrāma mahatte saubhagamityetattasmādu haitadaśvaḥ paśūnām bhagitamo 'smādāsthānāditi yatraitattiṣṭhasītyetaddraviṇodā iti draviṇaṃ hyebhyo dadāti vājinniti vājī hyeṣa vayaṃ syāma sumatau pṛthivyā agniṃ khananta upasthe asyā iti vayamasmai pṛthivyai sumatau syāmāgnimasyā upasthe khananta ityetat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैनमुत्क्रान्तमभिमन्त्रयते । एतद्वा एनं देवाः प्रोचिवांसं यथा ददिवांसं वन्देतैवमुपास्तुवन्नुपामहयंस्तथैवैनमयमेतदुपस्तौत्युपमहयत्युद् अक्रमीदित्युद्ध्यक्रमीद्द्रविणोदा इति द्रविणं ह्येभ्यो ददाति वाज्यर्वेति वाजी च ह्येषो ऽर्वा चाकः सुलोकं सुकृतम् पृथिव्यामित्यकरः सुलोकं सुकृतम् पृथिव्यामित्येतत्ततः खनेम सुप्रतीकमग्निमिति तत एनं खनेमेत्येतत्सुप्रतीकमिति सर्वतो वा अग्निः सुप्रतीकः स्वो रुहाणा अधि नाकमुत्तममिति स्वर्गो वै लोको नाकः स्वर्गं लोकं रोहन्तो ऽधि नाकमुत्तममित्येतत्तं दक्षिणोपसंक्रमयति यत्रेतरौ पशू भवतस्ते दक्षिणतः प्राञ्चस्तिष्ठन्ति स य एवामुत्र दक्षिणत स्थानस्य बन्धुः सो ऽत्र
athainamutkrāntamabhimantrayate | etadvā enaṃ devāḥ procivāṃsaṃ yathā dadivāṃsaṃ vandetaivamupāstuvannupāmahayaṃstathaivainamayametadupastautyupamahayatyud akramīdityuddhyakramīddraviṇodā iti draviṇaṃ hyebhyo dadāti vājyarveti vājī ca hyeṣo 'rvā cākaḥ sulokaṃ sukṛtam pṛthivyāmityakaraḥ sulokaṃ sukṛtam pṛthivyāmityetattataḥ khanema supratīkamagnimiti tata enaṃ khanemetyetatsupratīkamiti sarvato vā agniḥ supratīkaḥ svo ruhāṇā adhi nākamuttamamiti svargo vai loko nākaḥ svargaṃ lokaṃ rohanto 'dhi nākamuttamamityetattaṃ dakṣiṇopasaṃkramayati yatretarau paśū bhavataste dakṣiṇataḥ prāñcastiṣṭhanti sa ya evāmutra dakṣiṇata sthānasya bandhuḥ so 'tra
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथोपविश्य मृदमभिजुहोति । एतद्वै देवा अब्रुवंश्चेतयध्वमिति चितिमिच्रतेति वाव तदब्रुवंस्ते चेतयमाना एतामाहुतिमपश्यंस्तामजुहवुस्तां हुत्वेमांलोकानुखामपश्यन्
athopaviśya mṛdamabhijuhoti | etadvai devā abruvaṃścetayadhvamiti citimicrateti vāva tadabruvaṃste cetayamānā etāmāhutimapaśyaṃstāmajuhavustāṃ hutvemāṃlokānukhāmapaśyan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते ऽब्रुवन् । चेतयध्वमेवेति चितिमिचतेति वाव तदब्रुवंस्ते चेतयमाना एतां द्वितीयामाहुतिमपश्यंस्तामजुहवुस्तां हुत्वा विश्वज्योतिषो ऽपश्यन्नेता देवता अग्निं वायुमादित्यमेता ह्येव देवता विश्वं ज्योतिस्तथैवैतद्यजमान एते आहुती हुत्वेमांश्च लोकानुखाम् पश्यत्येताश्च देवता विश्वज्योतिषो व्यतिषक्ताभ्यां जुहोतीमांश्च तल्लोकानेताश्च देवता व्यतिषजति
te 'bruvan | cetayadhvameveti citimicateti vāva tadabruvaṃste cetayamānā etāṃ dvitīyāmāhutimapaśyaṃstāmajuhavustāṃ hutvā viśvajyotiṣo 'paśyannetā devatā agniṃ vāyumādityametā hyeva devatā viśvaṃ jyotistathaivaitadyajamāna ete āhutī hutvemāṃśca lokānukhām paśyatyetāśca devatā viśvajyotiṣo vyatiṣaktābhyāṃ juhotīmāṃśca tallokānetāśca devatā vyatiṣajati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेवैते आहुती जुहोति । मृदं च तदपश्च प्रीणाति ते इष्ट्वा प्रीत्वाथैने सम्भरति व्यतिषक्ताभ्यां जुहोति मृदं च तदपश्च व्यतिषजति
yadvevaite āhutī juhoti | mṛdaṃ ca tadapaśca prīṇāti te iṣṭvā prītvāthaine sambharati vyatiṣaktābhyāṃ juhoti mṛdaṃ ca tadapaśca vyatiṣajati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आज्येन जुहोति । वज्रो वा आज्यं वज्रमेवास्मा एतदभिगोप्तारं करोत्यथो रेतो वा आज्यं रेत एवैतत्सिञ्चति स्रुवेण वृषा वै स्रुवो वृषा वै रेतः सिञ्चति स्वाहाकारेण वृषा वै स्वाहाकारो वृषा वै रेतः सिञ्चति
ājyena juhoti | vajro vā ājyaṃ vajramevāsmā etadabhigoptāraṃ karotyatho reto vā ājyaṃ reta evaitatsiñcati sruveṇa vṛṣā vai sruvo vṛṣā vai retaḥ siñcati svāhākāreṇa vṛṣā vai svāhākāro vṛṣā vai retaḥ siñcati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आ त्वा जिघर्मि मनसा घृतेनेति । आ त्वा जुहोमि मनसा च घृतेन चेत्येतत्प्रतिक्षियन्तम् भुवनानि विश्वेति प्रत्यङ् ह्येष सर्वाणि भुवनानि क्षियति पृथुं तिरश्चा वयसा बृहन्तमिति पृथुर्वा एष तिर्यङ्वयसो बृहन्धूमेन व्यचिष्ठमन्ने रभसं दृशानमित्यवकाशवन्तमन्नैरन्नादं दीप्यमानमित्येतत्
ā tvā jigharmi manasā ghṛteneti | ā tvā juhomi manasā ca ghṛtena cetyetatpratikṣiyantam bhuvanāni viśveti pratyaṅ hyeṣa sarvāṇi bhuvanāni kṣiyati pṛthuṃ tiraścā vayasā bṛhantamiti pṛthurvā eṣa tiryaṅvayaso bṛhandhūmena vyaciṣṭhamanne rabhasaṃ dṛśānamityavakāśavantamannairannādaṃ dīpyamānamityetat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आ विश्वतः प्रत्यञ्चं जिघर्मीति । आ सर्वतः प्रत्यञ्चं जुहोमीत्येतदरक्षसा मनसा तज्जुषेतेत्यहीडमानेन मनसा तज्जोषयेतेत्येतन्मर्यश्री स्पृहयद्वर्णो अग्निरिति मर्यश्रीर्ह्येष स्पृहयद्वर्णो ऽग्निर्नाभिमृशे तन्वा जर्भुराण इति न ह्येषो ऽभिमृशे तन्वा दीप्यमानो भवति
ā viśvataḥ pratyañcaṃ jigharmīti | ā sarvataḥ pratyañcaṃ juhomītyetadarakṣasā manasā tajjuṣetetyahīḍamānena manasā tajjoṣayetetyetanmaryaśrī spṛhayadvarṇo agniriti maryaśrīrhyeṣa spṛhayadvarṇo 'gnirnābhimṛśe tanvā jarbhurāṇa iti na hyeṣo 'bhimṛśe tanvā dīpyamāno bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वाभ्यामभिजुहोति । द्विपाद्यजमानो यजमानो ऽग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैनमेततद्रेतो भूतं सिञ्चत्याग्नेयीभ्यामग्निमेवैतद्रेतो भूतं सिञ्चति ते यदाग्नेय्यो तेनाग्निरथ यत्त्रिष्टुभौ तेनेन्द्र ऐन्द्राग्नो ऽग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैनमेतद्रेतो भूतं सिञ्चतीन्द्राग्नी वै सर्वे देवाः सर्वदेवत्यो ऽग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैनमेतद्रेतो भूतं सिञ्चति
dvābhyāmabhijuhoti | dvipādyajamāno yajamāno 'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametatadreto bhūtaṃ siñcatyāgneyībhyāmagnimevaitadreto bhūtaṃ siñcati te yadāgneyyo tenāgniratha yattriṣṭubhau tenendra aindrāgno 'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametadreto bhūtaṃ siñcatīndrāgnī vai sarve devāḥ sarvadevatyo 'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametadreto bhūtaṃ siñcati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अश्वस्य पदे जुहोति । अग्निरेष यदश्वस्तथो हास्यैते अग्निमत्येवाहुती हुते भवतः
aśvasya pade juhoti | agnireṣa yadaśvastatho hāsyaite agnimatyevāhutī hute bhavataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैनम् परिलिखति । मात्रामेवास्मा एतत्करोति यथैतावानसीत्येवम्
athainam parilikhati | mātrāmevāsmā etatkaroti yathaitāvānasītyevam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेवैनम् परिलिखति । एतद्वै देवा अबिभयुर्यद्वै न इममिह रक्षांसि नाष्ट्रा न हन्युरिति तस्मा एताम् पुरम् पर्यश्रयंस्तथैवास्मा अयमेताम् पुरम् परिश्रयत्यभ्र्या वज्रो वा अभ्रिर्वज्रमेवास्मा एतदभिगोप्तारं करोति सर्वतः परिलिखति सर्वत एवास्मा एतं वज्रमभिगोप्तारं करोति त्रिष्कृत्वः परिलिखति त्रिवृतमेवास्मा एतं वज्रमभिगोप्तारं करोति
yadvevainam parilikhati | etadvai devā abibhayuryadvai na imamiha rakṣāṃsi nāṣṭrā na hanyuriti tasmā etām puram paryaśrayaṃstathaivāsmā ayametām puram pariśrayatyabhryā vajro vā abhrirvajramevāsmā etadabhigoptāraṃ karoti sarvataḥ parilikhati sarvata evāsmā etaṃ vajramabhigoptāraṃ karoti triṣkṛtvaḥ parilikhati trivṛtamevāsmā etaṃ vajramabhigoptāraṃ karoti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परि वाजपतिः कविः । परि त्वाग्ने पुरं वयं त्वमग्ने द्युभिरित्यग्निमेवास्मा एतदुपस्तुत्य वर्म करोति परिवतीभिः परीव हि पुर आग्नेयीभिरग्निपुरामेवास्मा एतत्करोति सा हैषाग्निपुरा दीप्यमाना तिष्ठति तिसृभिस्त्रिपुरमेवास्मा एतत्करोति तस्मादु हैतत्पुराम् परमं रूपं यत्त्रिपुरं सवै वर्षीयसा-वर्षीयसा चन्दसा पराम्-परां लेखां वरीयसीं करोति तस्मात्पुराम् परा-परा वरीयसी लेखा भवन्ति लेखा हि पुरः
pari vājapatiḥ kaviḥ | pari tvāgne puraṃ vayaṃ tvamagne dyubhirityagnimevāsmā etadupastutya varma karoti parivatībhiḥ parīva hi pura āgneyībhiragnipurāmevāsmā etatkaroti sā haiṣāgnipurā dīpyamānā tiṣṭhati tisṛbhistripuramevāsmā etatkaroti tasmādu haitatpurām paramaṃ rūpaṃ yattripuraṃ savai varṣīyasā-varṣīyasā candasā parām-parāṃ lekhāṃ varīyasīṃ karoti tasmātpurām parā-parā varīyasī lekhā bhavanti lekhā hi puraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैनमस्यां खनति । एतद्वै देवा अबिभयुर्यद्वै न इममहि रक्षांसि नाष्ट्रा न हन्युरिति तस्मा इमामेवात्मानमकुर्वन्गुप्त्या आत्मात्मानं गोप्स्यतीति सा समम्बिला स्यात्तदस्येयमात्मा भवति यद्वेव समंबिला योनिर्वा इयं रेत इदं यद्वै रेतसो योनिमतिरिच्यते ऽमुया तद्भवत्यथ यन्न्यूनं व्यृद्धं तदेतद्वै रेतसः समृद्धं यत्समम्बिलं चतुःस्रक्तिरेष भवति चतस्रो वै दिशः सर्वाभ्य एवैनमेतद्दिग्भ्यः खनति
athainamasyāṃ khanati | etadvai devā abibhayuryadvai na imamahi rakṣāṃsi nāṣṭrā na hanyuriti tasmā imāmevātmānamakurvanguptyā ātmātmānaṃ gopsyatīti sā samambilā syāttadasyeyamātmā bhavati yadveva samaṃbilā yonirvā iyaṃ reta idaṃ yadvai retaso yonimatiricyate 'muyā tadbhavatyatha yannyūnaṃ vyṛddhaṃ tadetadvai retasaḥ samṛddhaṃ yatsamambilaṃ catuḥsraktireṣa bhavati catasro vai diśaḥ sarvābhya evainametaddigbhyaḥ khanati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.