Śatapatha Brāhmaṇa (Mādhyandina) 7.4.2

स्वयमातृणामुपदधाति । इयं वै स्वयमातृणेमामेवैतदुपदधाति तामनन्तर्हिताम् पुरुषादुपदधात्यन्नं वै स्वयमातृणेयं वै स्वयमातृणेयमु वा अन्नमस्यां हि सर्वमन्नम् पच्यते ऽनन्तर्हितमेवास्मादेतदन्न दधात्युत्तरामुत्तरमेवास्मादेतदन्नं दधाति

svayamātṛṇāmupadadhāti | iyaṃ vai svayamātṛṇemāmevaitadupadadhāti tāmanantarhitām puruṣādupadadhātyannaṃ vai svayamātṛṇeyaṃ vai svayamātṛṇeyamu vā annamasyāṃ hi sarvamannam pacyate 'nantarhitamevāsmādetadanna dadhātyuttarāmuttaramevāsmādetadannaṃ dadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेव स्वयमातृणामुपदधाति । प्राणो वै स्वयमातृणा प्राणो ह्येवैतत्स्वयमात्मन आतृन्त्ते प्राणमेवैतदुपदधाति तामनन्तर्हिताम् पुरुषादुपदधाति प्राणो वै स्वयमातृणेयं वै स्वयमातृणेयमु वै प्राणो यद्धि किं च प्राणीयं तत्सर्वम् बिभर्त्यनन्तर्हितमेवास्मादेतत्प्राणं दधात्युत्तरामुत्तरमेवास्मादेतत्प्राणं दधाति

yadveva svayamātṛṇāmupadadhāti | prāṇo vai svayamātṛṇā prāṇo hyevaitatsvayamātmana ātṛntte prāṇamevaitadupadadhāti tāmanantarhitām puruṣādupadadhāti prāṇo vai svayamātṛṇeyaṃ vai svayamātṛṇeyamu vai prāṇo yaddhi kiṃ ca prāṇīyaṃ tatsarvam bibhartyanantarhitamevāsmādetatprāṇaṃ dadhātyuttarāmuttaramevāsmādetatprāṇaṃ dadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेव स्वयमातृणामुपदधाति । प्रजापतिं विस्रस्तं देवता आदाय व्युदक्रामंस्तासु व्युत्क्रामन्तीषु प्रतिष्ठामभिपद्योपाविशत्

yadveva svayamātṛṇāmupadadhāti | prajāpatiṃ visrastaṃ devatā ādāya vyudakrāmaṃstāsu vyutkrāmantīṣu pratiṣṭhāmabhipadyopāviśat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यः स प्रजापतिर्व्यस्रंसत । अयमेव स यो ऽयमग्निश्चीयते ऽथ या सा प्रतिष्ठैषा सा प्रथमा स्वयमातृणा तद्यदेतामत्रोपदधाति यदेवास्यैषात्मनस्तदस्मिन्नेतत्प्रतिदधाति तस्मादेतामत्रोपदधाति

sa yaḥ sa prajāpatirvyasraṃsata | ayameva sa yo 'yamagniścīyate 'tha yā sā pratiṣṭhaiṣā sā prathamā svayamātṛṇā tadyadetāmatropadadhāti yadevāsyaiṣātmanastadasminnetatpratidadhāti tasmādetāmatropadadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां वै प्रजापतिनोपदधाति । प्रजापतिर्ह्येवैतत्स्वयमात्मनः प्रत्यधत्त ध्रुवासीति स्थिरासीत्येतदथो प्रतिष्ठितासीति धरुणेति प्रतिष्ठा वै धरुणमास्तृता विश्वकर्मणेति प्रजापतिर्वै विश्वकर्मा तेनास्तृतासीत्येतन्मा त्वा समुद्र उद्वधीन्मा सुपर्ण इति रुक्भो वै समुद्रः पुरुषः सुपर्णस्तौ त्वा मोद्वधिष्टामित्येतदव्यथमाना पृथिवीं दृंहेति यथैव यजुस्तथा बन्धुः

tāṃ vai prajāpatinopadadhāti | prajāpatirhyevaitatsvayamātmanaḥ pratyadhatta dhruvāsīti sthirāsītyetadatho pratiṣṭhitāsīti dharuṇeti pratiṣṭhā vai dharuṇamāstṛtā viśvakarmaṇeti prajāpatirvai viśvakarmā tenāstṛtāsītyetanmā tvā samudra udvadhīnmā suparṇa iti rukbho vai samudraḥ puruṣaḥ suparṇastau tvā modvadhiṣṭāmityetadavyathamānā pṛthivīṃ dṛṃheti yathaiva yajustathā bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रजापतिष्ट्वा सादयत्विति । प्रजापतिर्ह्येताम् प्रथमां चितिमपश्यदपाम् पृष्ठे समुद्रस्येमन्नित्यपां हीयम् पृष्ठं समुद्रस्य हीयमेम व्यचस्वतीम् प्रथस्वतीमिति व्यचस्वती च हीयम् प्रथस्वती च प्रथस्व पृथिव्यसीति प्रथस्व पृथिवी चासीत्येतत्

prajāpatiṣṭvā sādayatviti | prajāpatirhyetām prathamāṃ citimapaśyadapām pṛṣṭhe samudrasyemannityapāṃ hīyam pṛṣṭhaṃ samudrasya hīyamema vyacasvatīm prathasvatīmiti vyacasvatī ca hīyam prathasvatī ca prathasva pṛthivyasīti prathasva pṛthivī cāsītyetat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूरसीति । भूर्हीयम् भूमिरसीति भूमिर्हीयमदितिरसीतीयं वा अदितिरियं हीदं सर्वं ददते विश्वधाया इत्यस्यां हीदं सर्वं हितं विश्वस्य भुवनस्य धर्त्रीति सर्वस्य भुवनस्य धर्त्रीत्येतत्पृथिवीं यच पृथिवीं दृंह पृथिवीम् मा हिंसीरित्यात्मानं यचात्मानं दृंहात्मानम् मा हिंसीरित्येतत्

bhūrasīti | bhūrhīyam bhūmirasīti bhūmirhīyamaditirasītīyaṃ vā aditiriyaṃ hīdaṃ sarvaṃ dadate viśvadhāyā ityasyāṃ hīdaṃ sarvaṃ hitaṃ viśvasya bhuvanasya dhartrīti sarvasya bhuvanasya dhartrītyetatpṛthivīṃ yaca pṛthivīṃ dṛṃha pṛthivīm mā hiṃsīrityātmānaṃ yacātmānaṃ dṛṃhātmānam mā hiṃsīrityetat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वस्मै प्राणायापानाय । व्यानायोदानायेति प्राणो वै स्वयमातृणा सर्वस्मा उ वा एतस्मै प्राणः प्रतिष्ठायै चरित्रायेतीमे वै लोकाः स्वयमातृणा इम उ लोकाः प्रतिष्ठा चरित्रमग्निष्ट्वाभिपात्वित्यग्निष्ट्वाभिगोपायत्वित्येतन्मह्या स्वस्त्येति महत्या स्वस्त्येत्येतच्चर्दिषा शंतमेनेति यच्चर्दिः शंतमं तेनेत्येतत्सादयित्वा सूददोहसाधिवदति तस्योक्तो बन्धुरथ साम गायति तस्योपरि बन्धुः

viśvasmai prāṇāyāpānāya | vyānāyodānāyeti prāṇo vai svayamātṛṇā sarvasmā u vā etasmai prāṇaḥ pratiṣṭhāyai caritrāyetīme vai lokāḥ svayamātṛṇā ima u lokāḥ pratiṣṭhā caritramagniṣṭvābhipātvityagniṣṭvābhigopāyatvityetanmahyā svastyeti mahatyā svastyetyetaccardiṣā śaṃtameneti yaccardiḥ śaṃtamaṃ tenetyetatsādayitvā sūdadohasādhivadati tasyokto bandhuratha sāma gāyati tasyopari bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाहुः । कथमेप पुरुषः स्वयमातृणयानभिनिहितो भवतीत्यन्नं वै स्वयमातृणा प्राणः स्वयमातृणानभिनिहितो व् ऐ पुरुषो ऽन्नेन च प्राणेन च

tadāhuḥ | kathamepa puruṣaḥ svayamātṛṇayānabhinihito bhavatītyannaṃ vai svayamātṛṇā prāṇaḥ svayamātṛṇānabhinihito v ai puruṣo 'nnena ca prāṇena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ दूर्वेष्टकामुपदधाति । पशवो वै दूर्वेष्टका पशूनेवैतदुपदधाति तद्यैरदो ऽग्निरनन्तर्हितैः पशुभिरुपैत्त एते तानेवैतदुपदधाति तामनन्तर्हितां स्वयमातृणाया उपदधातीयं वै स्वयमातृणानन्तर्हितांस्तदस्यै पशून्दधात्युत्तरामुत्तरांस्तदस्यै पशून्दधाति

atha dūrveṣṭakāmupadadhāti | paśavo vai dūrveṣṭakā paśūnevaitadupadadhāti tadyairado 'gniranantarhitaiḥ paśubhirupaitta ete tānevaitadupadadhāti tāmanantarhitāṃ svayamātṛṇāyā upadadhātīyaṃ vai svayamātṛṇānantarhitāṃstadasyai paśūndadhātyuttarāmuttarāṃstadasyai paśūndadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेव दूर्वेष्टकामुपदधाति । प्रजापतेर्विस्रस्तस्य यानि लोमान्यशीयन्त ता इमा ओषधयो ऽभवन्नथास्मात्प्राणो मध्यत उदक्रामत्तस्मिन्नुत्क्रान्ते ऽपद्यत

yadveva dūrveṣṭakāmupadadhāti | prajāpatervisrastasya yāni lomānyaśīyanta tā imā oṣadhayo 'bhavannathāsmātprāṇo madhyata udakrāmattasminnutkrānte 'padyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽब्रवीत् । अयं वाव माधूर्वीदिति यदब्रवीदधूर्वीन्मेति तस्माद्धूर्वा धूर्वा ह वै तां दूर्वेत्याचक्षते परो ऽक्षम् परो ऽक्षकामा हि देवास्तदेतत्क्षत्रम् प्राणो ह्येष रसो लोमान्यन्या ओषधय एतामुपदधत्सर्वा ओषधीरुपदधाति

so 'bravīt | ayaṃ vāva mādhūrvīditi yadabravīdadhūrvīnmeti tasmāddhūrvā dhūrvā ha vai tāṃ dūrvetyācakṣate paro 'kṣam paro 'kṣakāmā hi devāstadetatkṣatram prāṇo hyeṣa raso lomānyanyā oṣadhaya etāmupadadhatsarvā oṣadhīrupadadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं यत्र देवाः समस्कुर्वम् । स्तदस्मिन्नेतम् प्राणं रसम् मध्यतो ऽदधुस्तथैवास्मिन्नयमेतद्दधाति तामनन्तर्हितां स्वयमातृणाय उपदधातीयं वै स्वयमातृणानन्नर्हितास्तदस्या ओषधीर्दधात्युत्तरामुत्तरास्तदस्या ओषधीर्दधाति सा स्यात्समूला साग्रा कृत्स्नतायै यथा स्वयमातृणायामुपहिता भूमिम् प्राप्नुयादेवमुपदध्यादस्यां ह्येवैता जायन्त इमामनु प्ररोहन्ति

taṃ yatra devāḥ samaskurvam | stadasminnetam prāṇaṃ rasam madhyato 'dadhustathaivāsminnayametaddadhāti tāmanantarhitāṃ svayamātṛṇāya upadadhātīyaṃ vai svayamātṛṇānannarhitāstadasyā oṣadhīrdadhātyuttarāmuttarāstadasyā oṣadhīrdadhāti sā syātsamūlā sāgrā kṛtsnatāyai yathā svayamātṛṇāyāmupahitā bhūmim prāpnuyādevamupadadhyādasyāṃ hyevaitā jāyanta imāmanu prarohanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काण्डात्काण्डात्प्ररोहन्ती । परुषः-परुषस्परीति काण्डात्काण्डाद्ध्येषा पर्वणः-पर्वणः प्ररोहत्येवा नो पूर्वे प्रतनु सहस्रेण शतेन चेति यथैव यजुस्तथा बन्धुः

kāṇḍātkāṇḍātprarohantī | paruṣaḥ-paruṣasparīti kāṇḍātkāṇḍāddhyeṣā parvaṇaḥ-parvaṇaḥ prarohatyevā no pūrve pratanu sahasreṇa śatena ceti yathaiva yajustathā bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या शतेन प्रतनोषि । सहस्रेण विरोहसीति शतेन ह्येषा प्रतनोति सहस्रेण विरोहति तस्यास्ते देवीष्टके विधेम हविषा वयमिति यथैव यजुस्तथा बन्धुर्द्वाभ्यामुपदधाति तस्योक्तो बन्धुः सादयित्वा सूददोहसाधिवदति तस्योक्तो बन्धुः

yā śatena pratanoṣi | sahasreṇa virohasīti śatena hyeṣā pratanoti sahasreṇa virohati tasyāste devīṣṭake vidhema haviṣā vayamiti yathaiva yajustathā bandhurdvābhyāmupadadhāti tasyokto bandhuḥ sādayitvā sūdadohasādhivadati tasyokto bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ द्वियजुषमुपदधाति । इन्द्राग्नी अकामयेतां स्वर्गं लोकमियावेति तावेतामिष्टकामपश्यतां द्वियजुषमिमामेव तामुपादधातां तामुपधायास्यै प्रतिष्ठायै स्वर्गं लोकमैतां तथैवैतद्यजमानो यद्द्वियजुषमुपदधाति येन रूपेण यत्कर्म कृत्वेन्द्राग्नी स्वर्गं लोकमैतां तेन रूपेण तत्कर्म कृत्वा स्वर्गं लोकमयानीति सा यद्द्वियजुर्नाम द्वे ह्येतां देवते अपश्यतां यद्वेव द्वियजुषमुपदधाति यजमानो वै द्वियजुः

atha dviyajuṣamupadadhāti | indrāgnī akāmayetāṃ svargaṃ lokamiyāveti tāvetāmiṣṭakāmapaśyatāṃ dviyajuṣamimāmeva tāmupādadhātāṃ tāmupadhāyāsyai pratiṣṭhāyai svargaṃ lokamaitāṃ tathaivaitadyajamāno yaddviyajuṣamupadadhāti yena rūpeṇa yatkarma kṛtvendrāgnī svargaṃ lokamaitāṃ tena rūpeṇa tatkarma kṛtvā svargaṃ lokamayānīti sā yaddviyajurnāma dve hyetāṃ devate apaśyatāṃ yadveva dviyajuṣamupadadhāti yajamāno vai dviyajuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाहुः । यदसावेव यजमानो यो ऽसौ हिरण्मयः पुरुषो ऽथ कतमदस्येदं रूपमिति दैवो वा अस्य स आत्मा मनुषो ऽयं तद्यत्स हिरण्मयो भवत्यमृतं वा अस्य तद्रूपं देवरूपममृतं हिरण्यमथ यदियम् मृदः कृता भवति मानुषं ह्यस्येदं रूपम्

tadāhuḥ | yadasāveva yajamāno yo 'sau hiraṇmayaḥ puruṣo 'tha katamadasyedaṃ rūpamiti daivo vā asya sa ātmā manuṣo 'yaṃ tadyatsa hiraṇmayo bhavatyamṛtaṃ vā asya tadrūpaṃ devarūpamamṛtaṃ hiraṇyamatha yadiyam mṛdaḥ kṛtā bhavati mānuṣaṃ hyasyedaṃ rūpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यदमूमेवोपदध्यात् । नेमामपशिंष्यात्क्षिप्रे हास्माल्लोकाद्यजमानः प्रेयादथ यदिमामपशिनष्टि यदेवास्येदम् मानुषं रूपं तदस्यैतदपशिनष्टि तथो हानेनात्मना सर्वमायुरेति

sa yadamūmevopadadhyāt | nemāmapaśiṃṣyātkṣipre hāsmāllokādyajamānaḥ preyādatha yadimāmapaśinaṣṭi yadevāsyedam mānuṣaṃ rūpaṃ tadasyaitadapaśinaṣṭi tatho hānenātmanā sarvamāyureti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यन्नानूपदध्यात् । न हैतं दैवमात्मानमनुप्रजानीयादथ यदनूपदधाति तथो हैतं दैवमात्मानमनुप्रजानाति तामनन्तर्हितां दूर्वेष्टकाया उपदधाति पशवो वै दूर्वेष्टका यजमानं तत्पशुषु प्रतिष्ठापयति

sa yannānūpadadhyāt | na haitaṃ daivamātmānamanuprajānīyādatha yadanūpadadhāti tatho haitaṃ daivamātmānamanuprajānāti tāmanantarhitāṃ dūrveṣṭakāyā upadadhāti paśavo vai dūrveṣṭakā yajamānaṃ tatpaśuṣu pratiṣṭhāpayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाहुः । कथमस्यैतावात्मानौ प्राणेन संततावव्यवचिन्नौ भवत इति प्राणो वै स्वयमातृणा प्राणो दूर्वेष्टका यजमानो द्वियजुः स यदनन्तर्हितां स्वयमातृणायै दूर्वेष्टकामुपदधाति प्राणेणैव तत्प्राणं संतनोति संदधात्यथ यदनन्तर्हितां दूर्वेष्टकायै द्वियजुषमुपदधाति प्राणो वै दूर्वेष्टका यजमानो द्वियजुरेवमु हास्यैतावात्मानौ प्राणेन संततावव्यवचिन्नौ भवतः

tadāhuḥ | kathamasyaitāvātmānau prāṇena saṃtatāvavyavacinnau bhavata iti prāṇo vai svayamātṛṇā prāṇo dūrveṣṭakā yajamāno dviyajuḥ sa yadanantarhitāṃ svayamātṛṇāyai dūrveṣṭakāmupadadhāti prāṇeṇaiva tatprāṇaṃ saṃtanoti saṃdadhātyatha yadanantarhitāṃ dūrveṣṭakāyai dviyajuṣamupadadhāti prāṇo vai dūrveṣṭakā yajamāno dviyajurevamu hāsyaitāvātmānau prāṇena saṃtatāvavyavacinnau bhavataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यास्ते अग्ने सूर्ये रुचो । या वो देवाः सूर्ये रुच इति रुचं रुचमित्यमृतत्वं वै रुगमृतत्वमेवास्मिन्नेतद्दधाति द्वाभ्यामुपदधाति तस्योक्तो बन्धुरथो द्वयं ह्येवैतद्रूपम् मृच्चापश्च सादयित्वा सूददोहसाधिवदति तस्योक्तो बन्धुः

yāste agne sūrye ruco | yā vo devāḥ sūrye ruca iti rucaṃ rucamityamṛtatvaṃ vai rugamṛtatvamevāsminnetaddadhāti dvābhyāmupadadhāti tasyokto bandhuratho dvayaṃ hyevaitadrūpam mṛccāpaśca sādayitvā sūdadohasādhivadati tasyokto bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ रेतःसिचा उपदधाति । इमौ वै लोकौ रेतःसिचाविमौ ह्येव लोकौ रेतः सिञ्चत इतो वा अयमूर्ध्वं रेतः सिञ्चति धूमं सामुत्र वृष्टिर्भवति तामसावमुतो वृष्टिं तदिमा अन्तरेण प्रजायन्ते तस्मादिमौ लोकौ रेतःसिचौ

atha retaḥsicā upadadhāti | imau vai lokau retaḥsicāvimau hyeva lokau retaḥ siñcata ito vā ayamūrdhvaṃ retaḥ siñcati dhūmaṃ sāmutra vṛṣṭirbhavati tāmasāvamuto vṛṣṭiṃ tadimā antareṇa prajāyante tasmādimau lokau retaḥsicau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विराड्ज्योतिरधारयदिति । अयं वै लोको विराट् स इममग्निं ज्योतिर्धारयति स्वराड्ज्योतिरधारयदित्यसौ वै लोकः स्वराट् सो मुमादित्यं ज्योतिर्धारयति विराड्वहेमौ लोकौ स्वराट्च नानोपदधाति नाना हीमौ लोकौ सकृत्सादयति समानं तत्करोति तस्मादु हानयोर्लोकयोरन्ताः समायन्ति

virāḍjyotiradhārayaditi | ayaṃ vai loko virāṭ sa imamagniṃ jyotirdhārayati svarāḍjyotiradhārayadityasau vai lokaḥ svarāṭ so mumādityaṃ jyotirdhārayati virāḍvahemau lokau svarāṭca nānopadadhāti nānā hīmau lokau sakṛtsādayati samānaṃ tatkaroti tasmādu hānayorlokayorantāḥ samāyanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेव रेतःसिचा उपदधाति । आण्डौ वै रेतःसिचौ यस्य ह्याण्डौ भवतः स एव रेतः सिञ्चति विराड्ज्योतिरधारयत्स्वराड्ज्योतिरधारयदिति विराड्वहेमावाण्डौ स्वराट्च तावेतज्ज्योतिर्धारयतो रेत एव प्रजापतिमेव नानोपदधाति नाना होमावाण्डौ सकृत्सादयति समानं तत्करोति तस्मात्समानसम्बन्धनौ ते अनन्तर्हिते द्वियजुष उपदधाति यजमानो वै द्वियजुरनन्तर्हितौ तद्यजमानादाण्डौ दधाति

yadveva retaḥsicā upadadhāti | āṇḍau vai retaḥsicau yasya hyāṇḍau bhavataḥ sa eva retaḥ siñcati virāḍjyotiradhārayatsvarāḍjyotiradhārayaditi virāḍvahemāvāṇḍau svarāṭca tāvetajjyotirdhārayato reta eva prajāpatimeva nānopadadhāti nānā homāvāṇḍau sakṛtsādayati samānaṃ tatkaroti tasmātsamānasambandhanau te anantarhite dviyajuṣa upadadhāti yajamāno vai dviyajuranantarhitau tadyajamānādāṇḍau dadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ विश्वज्योतिषमुपदधाति । अग्निर्वै प्रथमा विश्वज्योतिरग्निर्ह्येवास्मिंलोके विश्वं ज्योतिरग्निमेवैतदुपदधाति तामनन्तर्हितां रेतःसिग्भ्यामुपदधातीमौ वै लोकौ रेतःसिचावनन्तर्हितं तदाभ्यां लोकाभ्यामग्निं दधात्यन्तरेवोपदधात्यन्तरेव हीमौ लोकावग्निः

atha viśvajyotiṣamupadadhāti | agnirvai prathamā viśvajyotiragnirhyevāsmiṃloke viśvaṃ jyotiragnimevaitadupadadhāti tāmanantarhitāṃ retaḥsigbhyāmupadadhātīmau vai lokau retaḥsicāvanantarhitaṃ tadābhyāṃ lokābhyāmagniṃ dadhātyantarevopadadhātyantareva hīmau lokāvagniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेव विश्वज्योतिषमुपदधाति । प्रजा वै विश्वज्योतिः प्रजा ह्येव विश्वं ज्योतिः प्रजननमेवैतदुपदधाति तामनन्तर्हितां रेतःसिग्भ्यामुपदधात्याण्डौ वै रेतःसिचावनन्तर्हितां तदाण्डाभ्याम् प्रजातिं दधात्यन्तरेवोपदधात्यन्तरेव ह्याण्डौ प्रजाः प्रजायन्ते

yadveva viśvajyotiṣamupadadhāti | prajā vai viśvajyotiḥ prajā hyeva viśvaṃ jyotiḥ prajananamevaitadupadadhāti tāmanantarhitāṃ retaḥsigbhyāmupadadhātyāṇḍau vai retaḥsicāvanantarhitāṃ tadāṇḍābhyām prajātiṃ dadhātyantarevopadadhātyantareva hyāṇḍau prajāḥ prajāyante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रजापतिष्ट्वा सादयत्विति । प्रजापतिर्ह्येताम् प्रथमां चितिमपश्यत्पृष्ठे पृथिव्या ज्योतिष्मतीमिति पृष्ठे ह्ययम् पृथिव्यै ज्योतिष्मानग्निः

prajāpatiṣṭvā sādayatviti | prajāpatirhyetām prathamāṃ citimapaśyatpṛṣṭhe pṛthivyā jyotiṣmatīmiti pṛṣṭhe hyayam pṛthivyai jyotiṣmānagniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वस्मै प्राणायापानाय । व्यानायेति प्राणो वै विश्वज्योतिः सर्वस्मा उ एतस्मै प्राणो विश्वं ज्योतिर्यचेति सर्वं ज्योतिर्यचेत्येतदग्निष्टे ऽधिपतिरित्यग्निमेवास्या अधिपतिं करोति सादयित्वा सूददोहसाधिवदति तस्योक्तो बन्धुः

viśvasmai prāṇāyāpānāya | vyānāyeti prāṇo vai viśvajyotiḥ sarvasmā u etasmai prāṇo viśvaṃ jyotiryaceti sarvaṃ jyotiryacetyetadagniṣṭe 'dhipatirityagnimevāsyā adhipatiṃ karoti sādayitvā sūdadohasādhivadati tasyokto bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ ऽर्तव्ये उपदधाति । ऋतव एते यदृतव्ये ऋतूनेवैतदुपदधाति मधुश्च माधवश्च वासन्तिकावृतू इति नामनी एनयोरेते नामभ्यामेवैने एतदुपदधाति द्वे इष्टके भवतो द्वौ हि मासावृतुः सकृत्सादयत्येकं तदृतुं करोति

atha 'rtavye upadadhāti | ṛtava ete yadṛtavye ṛtūnevaitadupadadhāti madhuśca mādhavaśca vāsantikāvṛtū iti nāmanī enayorete nāmabhyāmevaine etadupadadhāti dve iṣṭake bhavato dvau hi māsāvṛtuḥ sakṛtsādayatyekaṃ tadṛtuṃ karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्यदेते अत्रोपदधाति । संवत्सर एषो ऽग्निरिम उ लोकाः संवत्सरस्तस्यायमेव लोकः प्रथमा चितिरयमस्य लोको वसन्त ऋतुस्तद्यदेते अत्रोपदधाति यदेवास्यैते आत्मनस्तदस्मिन्नेतत्प्रतिदधाति तस्मादेते अत्रोपदधाति

tadyadete atropadadhāti | saṃvatsara eṣo 'gnirima u lokāḥ saṃvatsarastasyāyameva lokaḥ prathamā citirayamasya loko vasanta ṛtustadyadete atropadadhāti yadevāsyaite ātmanastadasminnetatpratidadhāti tasmādete atropadadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेवैते अत्रोपदधाति । प्रजापतिरेषो ऽग्निःसंवत्सर उ प्रजापतिस्तस्य प्रतिष्ठैव प्रथमा चितिः प्रतिष्ठो अस्य वसन्त ऋतुस्तद्यदेते अत्रोपदधाति यदेवास्यैते आत्मनस्तदस्मिन्नेतत्प्रतिदधाति तस्मादेते अत्रोपदधाति ते अनन्तर्हिते विश्वज्योतिष उपदधाति प्रजा वै विश्वज्योतिरनन्तर्हितास्तत्प्रजा ऋतुभ्यो दधाति तस्मात्प्रजा ऋतूनेवानुप्रजायन्त ऋतुभिर्ह्येव गर्भे सन्तं सम्पश्यन्त्युतुभिर्जातम्

yadvevaite atropadadhāti | prajāpatireṣo 'gniḥsaṃvatsara u prajāpatistasya pratiṣṭhaiva prathamā citiḥ pratiṣṭho asya vasanta ṛtustadyadete atropadadhāti yadevāsyaite ātmanastadasminnetatpratidadhāti tasmādete atropadadhāti te anantarhite viśvajyotiṣa upadadhāti prajā vai viśvajyotiranantarhitāstatprajā ṛtubhyo dadhāti tasmātprajā ṛtūnevānuprajāyanta ṛtubhirhyeva garbhe santaṃ sampaśyantyutubhirjātam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाषाढामुपदधाति । इयं वा अषाढेमामेवैतदुपदधाति ताम् पूर्वार्ध उपदधाति प्रथमा हीयमसृज्यत

athāṣāḍhāmupadadhāti | iyaṃ vā aṣāḍhemāmevaitadupadadhāti tām pūrvārdha upadadhāti prathamā hīyamasṛjyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा यदषाढा नाम । देवाश्चासुराश्चोभये प्राजापत्या अस्पर्धन्त ते देवा एतामिष्टकामपश्यन्नषाढामिमामेव तामुपादधत तामुपधायासुरान्त्सपत्नान्भ्रातृव्यानस्मात्सर्वस्मादसहन्त यदसहन्त तस्मादषाढा तथैवैतद्यजमान एतामुपधाय दिषन्तम् भ्रातृव्यमस्मात्सर्वस्मात्सहते

sā yadaṣāḍhā nāma | devāścāsurāścobhaye prājāpatyā aspardhanta te devā etāmiṣṭakāmapaśyannaṣāḍhāmimāmeva tāmupādadhata tāmupadhāyāsurāntsapatnānbhrātṛvyānasmātsarvasmādasahanta yadasahanta tasmādaṣāḍhā tathaivaitadyajamāna etāmupadhāya diṣantam bhrātṛvyamasmātsarvasmātsahate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेवाषाढामुपदधाति । वाग्वा अषाढा वाचैव तद्दैवा असुरान्त्सपत्नान्भ्रातृव्यानस्मात्सर्वस्मादसहन्त तथैवैतद्यजमानो वाचैव द्विषन्तम् भ्रातृव्यमस्मात्सर्वस्मात्सहते वाचमेव तद्देवा उपादधत तथैवैतद्यजमानो वाचमेवोपधत्ते

yadvevāṣāḍhāmupadadhāti | vāgvā aṣāḍhā vācaiva taddaivā asurāntsapatnānbhrātṛvyānasmātsarvasmādasahanta tathaivaitadyajamāno vācaiva dviṣantam bhrātṛvyamasmātsarvasmātsahate vācameva taddevā upādadhata tathaivaitadyajamāno vācamevopadhatte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सेयं वामभृत् । प्राणा वै वामं यद्धि किं च प्राणीयं तत्सर्वम् बिभर्ति तेनेयं वामभृद्वाग्घ त्वेव वाभृत्प्राणा वै वामं वाचि वै प्राणेभ्यो ऽन्नं धीयते तस्माद्वाग्वामभृत्

seyaṃ vāmabhṛt | prāṇā vai vāmaṃ yaddhi kiṃ ca prāṇīyaṃ tatsarvam bibharti teneyaṃ vāmabhṛdvāggha tveva vābhṛtprāṇā vai vāmaṃ vāci vai prāṇebhyo 'nnaṃ dhīyate tasmādvāgvāmabhṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त एते सर्वे प्राणा यदषाढा । ताम् पूर्वार्ध उपदधाति पुरस्तात्तत्प्राणान्दधाति तस्मादिमे पुरस्तात्प्राणास्तान्नान्यया यजुष्मत्येष्टकया पुरस्तात्प्रत्युपदध्यादेतस्यां चितौ नेत्प्राणानपिदधानीति

ta ete sarve prāṇā yadaṣāḍhā | tām pūrvārdha upadadhāti purastāttatprāṇāndadhāti tasmādime purastātprāṇāstānnānyayā yajuṣmatyeṣṭakayā purastātpratyupadadhyādetasyāṃ citau netprāṇānapidadhānīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वपस्याः पञ्च पुरस्तादुपदधाति । अन्नं वा आपो ऽनपिहिता वा अन्नेन प्राणास्तामनन्तर्हितामृतव्याभ्यामुपदधात्यृतुषु तद्वाचम् प्रतिष्ठापयति सेयं वागृतुषु प्रतिष्ठिता वदति

yadvapasyāḥ pañca purastādupadadhāti | annaṃ vā āpo 'napihitā vā annena prāṇāstāmanantarhitāmṛtavyābhyāmupadadhātyṛtuṣu tadvācam pratiṣṭhāpayati seyaṃ vāgṛtuṣu pratiṣṭhitā vadati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाहुः । यत्प्रजा विश्वज्योतिर्वागषाढाय कस्मादन्तरेण ऽर्तव्ये उपदधातीति संवत्सरो वा ऋतव्ये संवत्सरेण तत्प्रजाभ्यो वाचमन्तर्दधाति तस्मात्संवत्सरवेलायाम् प्रजा वाचम् प्रवदन्ति

tadāhuḥ | yatprajā viśvajyotirvāgaṣāḍhāya kasmādantareṇa 'rtavye upadadhātīti saṃvatsaro vā ṛtavye saṃvatsareṇa tatprajābhyo vācamantardadhāti tasmātsaṃvatsaravelāyām prajā vācam pravadanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अषाढासि सहमानेति । असहन्त ह्येतया देवा असुरान्त्सहस्वारातीः सहस्व पृतनायत इति यथैव यजुस्तथा बन्धुः सहस्रवीर्यासि सा मा जिन्वेति सर्वं वै सहस्रं सर्ववीर्यासि सा मा जिन्वेत्येतत्सादयित्वा सूददोहसाधिवदति तस्योक्तो बन्धुः

aṣāḍhāsi sahamāneti | asahanta hyetayā devā asurāntsahasvārātīḥ sahasva pṛtanāyata iti yathaiva yajustathā bandhuḥ sahasravīryāsi sā mā jinveti sarvaṃ vai sahasraṃ sarvavīryāsi sā mā jinvetyetatsādayitvā sūdadohasādhivadati tasyokto bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाहुः । कस्मादभिस्वयमातृणमन्या इष्टका उपधीयन्ते प्राच्य एता इति द्वे वै योनी इति ब्रूयाद्देवयोनिरन्यो मनुष्ययोनिरन्यः प्राचीनप्रजनना वै देवाः प्रतीचीनप्रजनना मनुष्यास्तद्यदेताः प्राचीरुपदधाति देवयोनेरेवैतद्यजमानम् प्रजनयति

tadāhuḥ | kasmādabhisvayamātṛṇamanyā iṣṭakā upadhīyante prācya etā iti dve vai yonī iti brūyāddevayoniranyo manuṣyayoniranyaḥ prācīnaprajananā vai devāḥ pratīcīnaprajananā manuṣyāstadyadetāḥ prācīrupadadhāti devayonerevaitadyajamānam prajanayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.