Śatapatha Brāhmaṇa (Mādhyandina) 7.5

कूर्ममुपदधाति । रसो वै कूर्मो रसमेवैतदुपदधाति यो वै स एषां लोकानामप्सु प्रविद्धानाम् पराङ्रसो ऽत्यक्षरत्स एष कूर्मस्तमेवैतदुपदधाति यावानु वै रसस्तावानात्मा स एष इम एव लोकाः

kūrmamupadadhāti | raso vai kūrmo rasamevaitadupadadhāti yo vai sa eṣāṃ lokānāmapsu praviddhānām parāṅraso 'tyakṣaratsa eṣa kūrmastamevaitadupadadhāti yāvānu vai rasastāvānātmā sa eṣa ima eva lokāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य यदधरं कपालम् । अयं स लोकस्तत्प्रतिष्ठितमिव भवति प्रतिष्ठित इव ह्ययं लोको ऽथ यदुत्तरं सा द्यौस्तद्ब्यवगृहीतान्तमिव भवति व्यवगृहीतान्तेव हि द्यौरथ यदन्तरा तदन्तरिक्षं स एष इम एव लोका इमानेवैतल्लोकानुपदधाति

tasya yadadharaṃ kapālam | ayaṃ sa lokastatpratiṣṭhitamiva bhavati pratiṣṭhita iva hyayaṃ loko 'tha yaduttaraṃ sā dyaustadbyavagṛhītāntamiva bhavati vyavagṛhītānteva hi dyauratha yadantarā tadantarikṣaṃ sa eṣa ima eva lokā imānevaitallokānupadadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमभ्यनक्ति । दध्ना मधुना घृतेन दधि हैवास्य लोकस्य रूपं घृतमन्तरिक्षस्य मध्वमुष्य स्वेनैवैनमेतद्रूपेण समर्धयत्यथो दधि हैवास्य लोकस्य रसो घृतमन्तरिक्षस्य मध्वमुष्य स्वेनैवैनमेतद्रसेन समर्धयति

tamabhyanakti | dadhnā madhunā ghṛtena dadhi haivāsya lokasya rūpaṃ ghṛtamantarikṣasya madhvamuṣya svenaivainametadrūpeṇa samardhayatyatho dadhi haivāsya lokasya raso ghṛtamantarikṣasya madhvamuṣya svenaivainametadrasena samardhayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधु वाता ऋतायत इति । यां वै देवतामृगभ्यनूक्ता यां यजुः सैव देवता स ऽक्षो देवता तद्यजुस्तद्धैतन्मध्वेवैष त्रिचो रसो वै मधु रसमेवास्मिन्नेतद्दधाति गायत्रीभिस्तिसृभिस्तस्योक्तो बन्धुः

madhu vātā ṛtāyata iti | yāṃ vai devatāmṛgabhyanūktā yāṃ yajuḥ saiva devatā sa 'kṣo devatā tadyajustaddhaitanmadhvevaiṣa trico raso vai madhu rasamevāsminnetaddadhāti gāyatrībhistisṛbhistasyokto bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यत्कूर्मो नाम । एतद्वै रूपं कृत्वा प्रजापतिः प्रजा असृजत यदसृजताकरोत्तद्यदकरोत्तस्मात्कूर्मः कश्यपो वै कूर्मस्तस्मादाहुः सर्वाः प्रजाः काश्यप्य इति

sa yatkūrmo nāma | etadvai rūpaṃ kṛtvā prajāpatiḥ prajā asṛjata yadasṛjatākarottadyadakarottasmātkūrmaḥ kaśyapo vai kūrmastasmādāhuḥ sarvāḥ prajāḥ kāśyapya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यः कूर्मो ऽसौ स आदित्यो । ऽमुमेवैतदादित्यमुपदधाति तं पुरस्तात्प्रत्यञ्चमुपदधात्यमुं तदादित्यम् पुरस्तात्प्रत्यञ्चं दधाति तस्मादसावादित्यः पुरस्तात्प्रत्यङ् धीयते दक्षिणतो ऽषाढायै वृषा वै कूर्मो योषाषाढा दक्षिणतो वै वृषा योषामुपशेते ऽरत्निमात्रे ऽरत्निमात्राद्धि वृषा योषामुपशेते सैषा सर्वासामिष्टकानाम् महिषी यदषाढैतस्यै दक्षिणतः सन्त्सर्वासामिष्टकानां दक्षिणतो भवति

sa yaḥ kūrmo 'sau sa ādityo | 'mumevaitadādityamupadadhāti taṃ purastātpratyañcamupadadhātyamuṃ tadādityam purastātpratyañcaṃ dadhāti tasmādasāvādityaḥ purastātpratyaṅ dhīyate dakṣiṇato 'ṣāḍhāyai vṛṣā vai kūrmo yoṣāṣāḍhā dakṣiṇato vai vṛṣā yoṣāmupaśete 'ratnimātre 'ratnimātrāddhi vṛṣā yoṣāmupaśete saiṣā sarvāsāmiṣṭakānām mahiṣī yadaṣāḍhaitasyai dakṣiṇataḥ santsarvāsāmiṣṭakānāṃ dakṣiṇato bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेव कूर्ममुपदधाति । प्राणो वै कूर्मः प्राणो हीमाः सर्वाः प्रजाः करोति प्राणमेवैतदुपदधाति तम् पुरस्तात्प्रत्यञ्चमुपदधाति पुरस्तात्तत्प्रत्यञ्चम् प्राणं दधाति तस्मात्पुरस्तात्प्रत्यङ् प्राणो धीयते पुरुषमभ्यावृत्तं यजमाने तत्प्राणं दधाति दक्षिणतो ऽषाढायै प्राणो वै कूर्मो वागषाढा प्राणो वै वाचो वृषा प्राणो मिथुनम्

yadveva kūrmamupadadhāti | prāṇo vai kūrmaḥ prāṇo hīmāḥ sarvāḥ prajāḥ karoti prāṇamevaitadupadadhāti tam purastātpratyañcamupadadhāti purastāttatpratyañcam prāṇaṃ dadhāti tasmātpurastātpratyaṅ prāṇo dhīyate puruṣamabhyāvṛttaṃ yajamāne tatprāṇaṃ dadhāti dakṣiṇato 'ṣāḍhāyai prāṇo vai kūrmo vāgaṣāḍhā prāṇo vai vāco vṛṣā prāṇo mithunam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपां गम्भन्त्स्तीदेति । एतद्धापां गम्भिष्ठं यत्रैष एतत्तपति मा त्वा सूर्यो ऽभिताप्सीन्माग्निर्वैश्वानर इति मैव त्वा सूर्यो हिंसीन्मो अग्निर्वैश्वानर इत्येतदचिन्नपत्राः प्रजा अनुवीक्षस्वेतीमा वै सर्वाः प्रजा या इमा इष्टकास्ता अरिष्टा अनार्ता अनुवीक्षस्वेत्येतदनु त्वा दिव्या वृष्टिः सचतामिति यथैवैनं दिव्या वृष्टिरनुसचेतैवमेतदाह

apāṃ gambhantstīdeti | etaddhāpāṃ gambhiṣṭhaṃ yatraiṣa etattapati mā tvā sūryo 'bhitāpsīnmāgnirvaiśvānara iti maiva tvā sūryo hiṃsīnmo agnirvaiśvānara ityetadacinnapatrāḥ prajā anuvīkṣasvetīmā vai sarvāḥ prajā yā imā iṣṭakāstā ariṣṭā anārtā anuvīkṣasvetyetadanu tvā divyā vṛṣṭiḥ sacatāmiti yathaivainaṃ divyā vṛṣṭiranusacetaivametadāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैनमेजयति । त्रीन्त्समुद्रान्त्समसृपत्स्वर्गानितीमे वै त्रयः समुद्राः स्वर्गा लोकास्तानेष कूर्मो भूत्वानुसंससर्पापाम् पतिर्वृषभ इष्टकानामित्यपां ह्येष पतिर्वृषभ इष्टकानाम् पुरीषं वसानः सुकृतस्य लोक इति पशवो वै पुरीषम् पशून्वसानः सुकृतस्य लोक इत्येतत्तत्र गच यत्र पूर्वे परेता इति तत्र गच यत्रैतेन पूर्वे कर्मणेयुरित्येतत्

athainamejayati | trīntsamudrāntsamasṛpatsvargānitīme vai trayaḥ samudrāḥ svargā lokāstāneṣa kūrmo bhūtvānusaṃsasarpāpām patirvṛṣabha iṣṭakānāmityapāṃ hyeṣa patirvṛṣabha iṣṭakānām purīṣaṃ vasānaḥ sukṛtasya loka iti paśavo vai purīṣam paśūnvasānaḥ sukṛtasya loka ityetattatra gaca yatra pūrve paretā iti tatra gaca yatraitena pūrve karmaṇeyurityetat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मही द्यौः पृथिवी च न इति । महती द्यौः पृथिवी च न इत्येतदिमं यज्ञम् मिमिक्षतामितीमं यज्ञमवतामित्येतत्पिपृतां नो भरीमभिरिति बिभृतां नो भरीमभिरित्येतद्द्यावापृथिव्ययोत्तमयोपदधाति द्यावापृथिव्यो हि कूर्मः

mahī dyauḥ pṛthivī ca na iti | mahatī dyauḥ pṛthivī ca na ityetadimaṃ yajñam mimikṣatāmitīmaṃ yajñamavatāmityetatpipṛtāṃ no bharīmabhiriti bibhṛtāṃ no bharīmabhirityetaddyāvāpṛthivyayottamayopadadhāti dyāvāpṛthivyo hi kūrmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिभिरुपदधाति । त्रय इमे लोका अथो त्रिवृदग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैनमेतदुपदधाति त्रिभिरभ्यनक्ति तत्षट्तस्योक्तो बन्धुरवका अधस्ताद्भवन्त्यवका उपरिष्टादापो वा अवका अपामेवैनमेतन्मध्यतो दधाति सादयित्वा सूददोहसाधिवदति तस्योक्तो बन्धुः

tribhirupadadhāti | traya ime lokā atho trivṛdagniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametadupadadhāti tribhirabhyanakti tatṣaṭtasyokto bandhuravakā adhastādbhavantyavakā upariṣṭādāpo vā avakā apāmevainametanmadhyato dadhāti sādayitvā sūdadohasādhivadati tasyokto bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोलूखलमुसले उपदधाति । विष्णुरकामयतान्नादः स्यामिति स एते इष्टके अपश्यदुलूखलमुसले ते उपाधत्त ते उपधायान्नादो ऽभवत्तथैवैतद्यजमानो यदुलूखलमुसले उपदधाति येन रूपेण यत्कर्म कृत्वा विष्णुरन्नादो ऽभवत्तेन रूपेण तत्कर्म कृत्वान्नादो ऽसानीति तदेतत्सर्वमन्नं यदुलूखलमुसले उलूखलमुसलाभ्यां ह्येवान्नं क्रियत उलूखलमुसलाभ्यामद्यते

atholūkhalamusale upadadhāti | viṣṇurakāmayatānnādaḥ syāmiti sa ete iṣṭake apaśyadulūkhalamusale te upādhatta te upadhāyānnādo 'bhavattathaivaitadyajamāno yadulūkhalamusale upadadhāti yena rūpeṇa yatkarma kṛtvā viṣṇurannādo 'bhavattena rūpeṇa tatkarma kṛtvānnādo 'sānīti tadetatsarvamannaṃ yadulūkhalamusale ulūkhalamusalābhyāṃ hyevānnaṃ kriyata ulūkhalamusalābhyāmadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते रेतःसिचोर्वेलयोपदधाति । पृष्टयो वै रेतःसिचौ मध्यमु पृष्टयो मध्यत एवास्मिन्नेतदन्नं दधात्युत्तरे उत्तरमेवास्मादेतदन्नं दधात्यरत्निमात्रे ऽरत्निमात्राद्ध्यन्नमद्यते

te retaḥsicorvelayopadadhāti | pṛṣṭayo vai retaḥsicau madhyamu pṛṣṭayo madhyata evāsminnetadannaṃ dadhātyuttare uttaramevāsmādetadannaṃ dadhātyaratnimātre 'ratnimātrāddhyannamadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रादेशमात्रे भवतः । प्रादेशमात्रो वै गर्भो विष्णुरन्नमेतदात्मसम्मितमेवास्मिन्नेतदन्नं दधाति यदु वा आत्मसम्मितमन्नं तदवति तन्न हिनस्ति यद्भूयो हिनस्ति तद्यत्कनीयो न तदवति

prādeśamātre bhavataḥ | prādeśamātro vai garbho viṣṇurannametadātmasammitamevāsminnetadannaṃ dadhāti yadu vā ātmasammitamannaṃ tadavati tanna hinasti yadbhūyo hinasti tadyatkanīyo na tadavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औदुम्बरे भवतः । ऊर्ग्वै रस उदुम्बर ऊर्जमेवास्मिन्नेतद्रसं दधात्यथो सर्व एते वनस्पतयो यदुदुम्बर एते उपदधत्सर्वान्वनस्पतीनुपदधाति रेतःसिचोर्वेलयेमे वै रेतःसिचावनयोस्तद्वनस्पतीन्दधाति तस्मादनयोर्वनस्पतयश्चतुःस्रक्ति भवति चतस्रो वै दिशः सर्वासु तद्दिक्षु वनस्पतीन्दधाति तस्मात्सर्वासु दिक्षु वनस्पतयो मध्ये संगृहीतम् भवत्युलूखलरूपतायै

audumbare bhavataḥ | ūrgvai rasa udumbara ūrjamevāsminnetadrasaṃ dadhātyatho sarva ete vanaspatayo yadudumbara ete upadadhatsarvānvanaspatīnupadadhāti retaḥsicorvelayeme vai retaḥsicāvanayostadvanaspatīndadhāti tasmādanayorvanaspatayaścatuḥsrakti bhavati catasro vai diśaḥ sarvāsu taddikṣu vanaspatīndadhāti tasmātsarvāsu dikṣu vanaspatayo madhye saṃgṛhītam bhavatyulūkhalarūpatāyai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेवोलूखलमुसले उपदधाति । प्रजापतेर्विस्रस्तात्प्राणो मध्यत उदचिक्रमिषत्तमन्नेनागृह्णात्तस्मात्प्राणो ऽन्नेन गृहीतो यो ह्येवान्नमत्ति स प्राणिति

yadvevolūkhalamusale upadadhāti | prajāpatervisrastātprāṇo madhyata udacikramiṣattamannenāgṛhṇāttasmātprāṇo 'nnena gṛhīto yo hyevānnamatti sa prāṇiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणे गृहीते ऽस्मादन्नमुदचिक्रमिषत्तत्प्राणेनागृह्णात्तस्मात्प्राणेनान्नं गृहीतं यो ह्येव प्राणिति सो ऽन्नमत्ति

prāṇe gṛhīte 'smādannamudacikramiṣattatprāṇenāgṛhṇāttasmātprāṇenānnaṃ gṛhītaṃ yo hyeva prāṇiti so 'nnamatti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतयोरुभयोर्गृहीतयोः । अस्मादूर्गुदचिक्रमिषत्तामेताभ्यामुभाभ्यामगृह्णात्तस्मादेताभ्यामुभाभ्या मूर् ग्गृहीता यो ह्येवान्नमत्ति स प्राणिति तमूर्जयति

etayorubhayorgṛhītayoḥ | asmādūrgudacikramiṣattāmetābhyāmubhābhyāmagṛhṇāttasmādetābhyāmubhābhyā mūr ggṛhītā yo hyevānnamatti sa prāṇiti tamūrjayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्जि गृहीतायाम् । अस्मादेते उभे उदचिक्रमिषतां ते ऊर्जागृह्णात्तस्मादेते उभे ऊर्जा यं ह्येवोर्जयति स प्राणिति सो ऽन्नमत्ति

ūrji gṛhītāyām | asmādete ubhe udacikramiṣatāṃ te ūrjāgṛhṇāttasmādete ubhe ūrjā yaṃ hyevorjayati sa prāṇiti so 'nnamatti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान्येतान्यन्यो ऽन्येन गृहीतानि । तान्यन्यो ऽन्येन गृहीत्वात्मन्प्रापादयत तदेतदन्नम् प्रपद्यमानं सर्वे देवा अनुप्रापद्यन्तान्नजीवनं हीदं सर्वम्

tānyetānyanyo 'nyena gṛhītāni | tānyanyo 'nyena gṛhītvātmanprāpādayata tadetadannam prapadyamānaṃ sarve devā anuprāpadyantānnajīvanaṃ hīdaṃ sarvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेष श्लोको ऽभ्युक्तः । तद्वै स प्राणो ऽभवदिति तद्धि स प्राणो ऽभवन्महा भूत्वा प्रजापतिरिति महान्हि स तदभवद्यदेनमेते देवाः प्रापद्यन्त भुजो भुजिष्या वित्त्वेति प्राणा वै भुजो ऽन्नम् भुजिष्या एतत्सर्वं वित्त्वेत्ये तद्यत्प्राणान्प्राणयत्पुरीत्यात्मा वै पूर्यद्वै प्राणान्प्राणयत्तस्मात्प्राणा देवा अथ यत्प्रजापतिः प्राणयत्तस्मादु प्रजापतिः प्राणो यो वै स प्राण एषा सा गायत्र्यथ यत्तदन्नमेष स विष्णुर्देवताथ या सो ऽर्गेष स उदुम्बरः

tadeṣa śloko 'bhyuktaḥ | tadvai sa prāṇo 'bhavaditi taddhi sa prāṇo 'bhavanmahā bhūtvā prajāpatiriti mahānhi sa tadabhavadyadenamete devāḥ prāpadyanta bhujo bhujiṣyā vittveti prāṇā vai bhujo 'nnam bhujiṣyā etatsarvaṃ vittvetye tadyatprāṇānprāṇayatpurītyātmā vai pūryadvai prāṇānprāṇayattasmātprāṇā devā atha yatprajāpatiḥ prāṇayattasmādu prajāpatiḥ prāṇo yo vai sa prāṇa eṣā sā gāyatryatha yattadannameṣa sa viṣṇurdevatātha yā so 'rgeṣa sa udumbaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽब्रवीत् । अयं वाव मा सर्वस्मात्पाप्मन उदभार्षीदिति यदब्रवीदुदभार्षीन्मेति तस्मादुपुम्भर उदुम्भरो ह वै तमुदुम्बर इत्याचक्षते परो ऽक्षम् परो ऽक्षकामा हि देवा उरु मे करदिति तस्मादुरुकरमुरुकरं ह वै तदुलूखलमित्याचक्षते परो ऽक्षम् परो ऽक्षकामा हि देवाः सैषा सर्वेषाम् प्राणानां योनिर्यदुलूखलं शिरो वै प्राणानां योनिः

so 'bravīt | ayaṃ vāva mā sarvasmātpāpmana udabhārṣīditi yadabravīdudabhārṣīnmeti tasmādupumbhara udumbharo ha vai tamudumbara ityācakṣate paro 'kṣam paro 'kṣakāmā hi devā uru me karaditi tasmādurukaramurukaraṃ ha vai tadulūkhalamityācakṣate paro 'kṣam paro 'kṣakāmā hi devāḥ saiṣā sarveṣām prāṇānāṃ yoniryadulūkhalaṃ śiro vai prāṇānāṃ yoniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्प्रादेशमात्रम् भवति । प्रादेशमात्रमिव हि शिरश्चतुःस्रक्ति भवति चतुःस्रक्तीव हि शिरो मध्ये संगृहीतम् भवति मध्ये संगृहीतमिव हि शिरः

tatprādeśamātram bhavati | prādeśamātramiva hi śiraścatuḥsrakti bhavati catuḥsraktīva hi śiro madhye saṃgṛhītam bhavati madhye saṃgṛhītamiva hi śiraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं यत्र देवाः समस्कुर्वन् । तदस्मिन्नेतत्सर्वम् मध्यतो ऽदधुः प्राणमन्नमूर्जं तथैवास्मिन्नयमेतद्दधाति रेतःसिचोर्वेलया पृष्टयो वै रेतःसिचौ मध्यमु पृष्टयो मध्यत एवास्मिन्नेतत्सर्वं दधाति

taṃ yatra devāḥ samaskurvan | tadasminnetatsarvam madhyato 'dadhuḥ prāṇamannamūrjaṃ tathaivāsminnayametaddadhāti retaḥsicorvelayā pṛṣṭayo vai retaḥsicau madhyamu pṛṣṭayo madhyata evāsminnetatsarvaṃ dadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्णोः कर्माणि पश्यतेति । वीर्यं वै कर्म विष्णोर्वीर्याणि पश्यतेत्येतद्यतो व्रतानि पस्पश इत्यन्नं वै व्रतं यतो ऽन्नं स्पाशयां चक्र इत्येतदिन्द्रस्य युज्यः सखेतीन्द्रस्य ह्येष युज्यः सखा द्विदेवत्ययोपदधाति द्वेह्युलूखलमुमले सकृत्सादयति समानं तत्करोति समानं ह्येतदन्नमेव सादयित्वा सूददोहसाधिवदति तस्योक्तो बन्धुः

viṣṇoḥ karmāṇi paśyateti | vīryaṃ vai karma viṣṇorvīryāṇi paśyatetyetadyato vratāni paspaśa ityannaṃ vai vrataṃ yato 'nnaṃ spāśayāṃ cakra ityetadindrasya yujyaḥ sakhetīndrasya hyeṣa yujyaḥ sakhā dvidevatyayopadadhāti dvehyulūkhalamumale sakṛtsādayati samānaṃ tatkaroti samānaṃ hyetadannameva sādayitvā sūdadohasādhivadati tasyokto bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोखामुपदधाति योनिर्वा उखा योनिमेवैतदुपदधाति तामुलूखल उपदधात्यन्तरिक्षं वा उलूखलं यद्वै किं चास्या ऊर्ध्वमन्तरिक्षमेव तन्मध्यं वा अन्तरिक्षम् मध्यतस्तद्योनिं दधाति तस्मात्सर्वेषाम् भूतानाम् मध्यतो योनिरपि वनस्पतीनाम्

athokhāmupadadhāti yonirvā ukhā yonimevaitadupadadhāti tāmulūkhala upadadhātyantarikṣaṃ vā ulūkhalaṃ yadvai kiṃ cāsyā ūrdhvamantarikṣameva tanmadhyaṃ vā antarikṣam madhyatastadyoniṃ dadhāti tasmātsarveṣām bhūtānām madhyato yonirapi vanaspatīnām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेवोखामुपदधाति । यो वै स प्रजापतिर्व्यस्रंससतैषा सोखेमे वै लोका उखेमे लोकाः प्रजापतिस्तामुलूखल उपदधाति तदेनमेतस्मिन्त्सर्वस्मिन्प्रतिष्ठापयति प्राणे ऽन्न ऊर्ज्यथो एतस्मादेवैनमेतत्सर्वस्मादनन्तर्हितं दधाति

yadvevokhāmupadadhāti | yo vai sa prajāpatirvyasraṃsasataiṣā sokheme vai lokā ukheme lokāḥ prajāpatistāmulūkhala upadadhāti tadenametasmintsarvasminpratiṣṭhāpayati prāṇe 'nna ūrjyatho etasmādevainametatsarvasmādanantarhitaṃ dadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोपशयाम् पिष्ट्वा । लोकभाजमुखां कृत्वा पुरस्तादुखाया उपनिवपत्येष हैतस्यै लोकस्तथो हास्यैषानन्तरिता भवति

athopaśayām piṣṭvā | lokabhājamukhāṃ kṛtvā purastādukhāyā upanivapatyeṣa haitasyai lokastatho hāsyaiṣānantaritā bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाहुः । कथमस्यैषा पक्वा शृतोपहिता भवतीतिं यदेव यजुष्कृता तेनाथो यद्वै किं चैतमग्निं वैश्वानरमुपनिगचति तत एव तत्पक्वं शृतमुपहितम् भवति

tadāhuḥ | kathamasyaiṣā pakvā śṛtopahitā bhavatītiṃ yadeva yajuṣkṛtā tenātho yadvai kiṃ caitamagniṃ vaiśvānaramupanigacati tata eva tatpakvaṃ śṛtamupahitam bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्रुवासि धरुणेति । तस्योक्तो बन्धुरितो जज्ञे प्रथममेभ्यो योनिभ्यो अधि जातवेदा इत्येतेभ्यो हि योनिभ्यः प्रथमं जातवेदा अजायत स गायत्र्या त्रिष्टुभानुष्टुभा च देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन्नित्येतैर्वा एष चन्दोभिर्देवेभ्यो हव्यं वहति प्रजानन्

dhruvāsi dharuṇeti | tasyokto bandhurito jajñe prathamamebhyo yonibhyo adhi jātavedā ityetebhyo hi yonibhyaḥ prathamaṃ jātavedā ajāyata sa gāyatryā triṣṭubhānuṣṭubhā ca devebhyo havyaṃ vahatu prajānannityetairvā eṣa candobhirdevebhyo havyaṃ vahati prajānan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इषे राये रमस्व । सहसे द्युम्न ऊर्जे अपत्यायेत्येतस्मै सर्वस्मै रमस्वेत्येतत्सम्राडसि स्वराडसीति सम्राट्च ह्येष स्वराट्च सारस्वतौ त्वोत्सौ प्रापवतामिति मनो वै सरस्वान्वाक्षरस्वत्येतौ सारस्वता उत्सौ तौ त्वा प्रावतामित्येतद्द्वाभ्यामुपदधाति तस्योक्तो बन्धुरथो द्वयं ह्येवैतद्रूपम् मृच्चा पश्च सादयित्वा सूददोहसाधिवदति तस्योक्तो बन्धुः

iṣe rāye ramasva | sahase dyumna ūrje apatyāyetyetasmai sarvasmai ramasvetyetatsamrāḍasi svarāḍasīti samrāṭca hyeṣa svarāṭca sārasvatau tvotsau prāpavatāmiti mano vai sarasvānvākṣarasvatyetau sārasvatā utsau tau tvā prāvatāmityetaddvābhyāmupadadhāti tasyokto bandhuratho dvayaṃ hyevaitadrūpam mṛccā paśca sādayitvā sūdadohasādhivadati tasyokto bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैनामभिजुहोति । एतद्वा अस्यामेतत्पूर्वं रेतः सिक्तम् भवति सिकतास्तदेतदभिकरोति तस्माद्योनौ रेतः सिक्तमभिक्रियत आज्येन जुहोति स्रुवेण स्वाहाकारेण द्वाभ्यामाग्नेयीभ्यां गायत्रीभ्यां तस्योक्तो बन्धुः

athaināmabhijuhoti | etadvā asyāmetatpūrvaṃ retaḥ siktam bhavati sikatāstadetadabhikaroti tasmādyonau retaḥ siktamabhikriyata ājyena juhoti sruveṇa svāhākāreṇa dvābhyāmāgneyībhyāṃ gāyatrībhyāṃ tasyokto bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्ने युक्ष्वा हि ये तव । युक्ष्वा हि देवहूतमानिति युक्तवतीभ्यामिदमेवैतद्योनौ रेतो युनक्ति तस्माद्योनौ रेतो युक्तं न निष्पद्यते

agne yukṣvā hi ye tava | yukṣvā hi devahūtamāniti yuktavatībhyāmidamevaitadyonau reto yunakti tasmādyonau reto yuktaṃ na niṣpadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यदि संवत्सरभृतः स्यात् । अथाभिजुहुयात्सर्वं वै त् अद्यत्संवत्सरभृतः सर्वं तद्यदभिजुहीत्यथ यद्यसंवत्सरभृतः स्यादुपैव तिष्ठेतासर्वं वै तद्यदसंवत्सरभृतो ऽसर्वं तद्यदुपतिष्ठते ऽभि त्वेव जुहुयात्

sa yadi saṃvatsarabhṛtaḥ syāt | athābhijuhuyātsarvaṃ vai t adyatsaṃvatsarabhṛtaḥ sarvaṃ tadyadabhijuhītyatha yadyasaṃvatsarabhṛtaḥ syādupaiva tiṣṭhetāsarvaṃ vai tadyadasaṃvatsarabhṛto 'sarvaṃ tadyadupatiṣṭhate 'bhi tveva juhuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पशुरेष यदग्निः । सो ऽत्रैव सर्वः कृत्स्नः संस्कृतस्तस्यावाङ् प्राणः स्वयमातृणा श्रोणी द्वियजुः पृष्टयो रेतःसिचौ कीकसा विश्वज्योतिः ककुदमृतव्ये ग्रीवा अषाढा शिरः कूर्मो ये कूर्मे प्राणा ये शीर्षन्प्राणास्ते ते

paśureṣa yadagniḥ | so 'traiva sarvaḥ kṛtsnaḥ saṃskṛtastasyāvāṅ prāṇaḥ svayamātṛṇā śroṇī dviyajuḥ pṛṣṭayo retaḥsicau kīkasā viśvajyotiḥ kakudamṛtavye grīvā aṣāḍhā śiraḥ kūrmo ye kūrme prāṇā ye śīrṣanprāṇāste te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं वा एतम् । इत ऊर्ध्वम् प्राञ्चं चिनोत्यसौ वा आदित्य एषो ऽग्निरमु तदादित्यमित ऊर्ध्वम् प्राञ्चं दधाति तस्मादसावादित्य इत ऊर्ध्वः प्राङ् धीयते

taṃ vā etam | ita ūrdhvam prāñcaṃ cinotyasau vā āditya eṣo 'gniramu tadādityamita ūrdhvam prāñcaṃ dadhāti tasmādasāvāditya ita ūrdhvaḥ prāṅ dhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैनम् प्रसलव्यावर्तयति । अमुं तदादित्य प्रसलव्यावर्तयति तस्मादसावादित्य इमांलोकान्प्रसलव्यनुपर्यैति

athainam prasalavyāvartayati | amuṃ tadāditya prasalavyāvartayati tasmādasāvāditya imāṃlokānprasalavyanuparyaiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदरमुखा । योनिरुलूखलमुत्तरोखा भवत्यधरमुलूखलमुत्तरं ह्युदरमधरा योनिः शिश्नम् मुसलं तद्वृत्तमिव भवति वृत्तमिव हि शिश्नं तद्दक्षिणत उपदधाति दक्षिणतो वै वृषा योषामुपशेते यदु पशोः संस्कृतस्यान्नं तद्दूर्वेष्टका तस्य वा एतस्योत्तरो ऽर्ध उदाहिततरो भवति पशुरेष यदग्निस्तस्मात्पशोः सुहितस्योत्तरः कुक्षिरुन्नततरो भवति

udaramukhā | yonirulūkhalamuttarokhā bhavatyadharamulūkhalamuttaraṃ hyudaramadharā yoniḥ śiśnam musalaṃ tadvṛttamiva bhavati vṛttamiva hi śiśnaṃ taddakṣiṇata upadadhāti dakṣiṇato vai vṛṣā yoṣāmupaśete yadu paśoḥ saṃskṛtasyānnaṃ taddūrveṣṭakā tasya vā etasyottaro 'rdha udāhitataro bhavati paśureṣa yadagnistasmātpaśoḥ suhitasyottaraḥ kukṣirunnatataro bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पशुशीर्षाण्युपदधाति । पशवो वै पशुशीर्षाणि पशूनेवैतदुपदधाति तान्युखायामुपदधातीमे वै लोका उखा पशवः पशुशीर्षाण्येषु तल्लोकेषु पशून्दधाति तस्मादिम एषु लोकेषु पशवः

paśuśīrṣāṇyupadadhāti | paśavo vai paśuśīrṣāṇi paśūnevaitadupadadhāti tānyukhāyāmupadadhātīme vai lokā ukhā paśavaḥ paśuśīrṣāṇyeṣu tallokeṣu paśūndadhāti tasmādima eṣu lokeṣu paśavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेवोखायाम् । योनिर्वा उखा पशवः पशुशीर्षाणि योनौ तत्पशून्प्रतिष्ठापयति तस्मादद्यमानाः पच्यमानाः पशवो न क्षीयन्ते योनौ ह्येनान्प्रतिष्ठापयति

yadvevokhāyām | yonirvā ukhā paśavaḥ paśuśīrṣāṇi yonau tatpaśūnpratiṣṭhāpayati tasmādadyamānāḥ pacyamānāḥ paśavo na kṣīyante yonau hyenānpratiṣṭhāpayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेव पशुशीर्षाण्युपदधाति । या वै ताः श्रिय एतानि तानि पशुशीर्षाण्यथ यानि तानि कुसिन्धान्येतास्ताः पञ्च चितयस्तद्यास्ताः पञ्च चितय इमे ते लोकास्तद्ये त इमे लोका एषा सोखा तद्यदुखायाम् पशुशीर्षाण्युपदधात्येतैरेव तचीर्षभिरेतानि कुसिन्धानि संदधाति

yadveva paśuśīrṣāṇyupadadhāti | yā vai tāḥ śriya etāni tāni paśuśīrṣāṇyatha yāni tāni kusindhānyetāstāḥ pañca citayastadyāstāḥ pañca citaya ime te lokāstadye ta ime lokā eṣā sokhā tadyadukhāyām paśuśīrṣāṇyupadadhātyetaireva tacīrṣabhiretāni kusindhāni saṃdadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान्पुरस्तात्प्रतीच उपदधाति । एतद्वै यत्रैतान्प्रजापतिः पशूनालिप्सत त आलिप्स्यमाना उदचिक्रमिषंस्तान्प्राणेषु समगृह्णात्तान्प्राणेषु संगृह्य पुरस्तात्प्रतीच आत्मन्नधत्त

tānpurastātpratīca upadadhāti | etadvai yatraitānprajāpatiḥ paśūnālipsata ta ālipsyamānā udacikramiṣaṃstānprāṇeṣu samagṛhṇāttānprāṇeṣu saṃgṛhya purastātpratīca ātmannadhatta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वा एतत्क्रियते । यद्देवा अकुर्वन्निदं न्वस्मात्ते पशवो नोच्चिक्रमिषन्ति यत्त्वेतत्करोति यद्देवा अकुर्वंस्तत्करवाणीत्यथो प्राणेष्वेवैनानेतत्संगृह्य पुरस्तात्प्रतीच आत्मन्धत्ते

tadvā etatkriyate | yaddevā akurvannidaṃ nvasmātte paśavo noccikramiṣanti yattvetatkaroti yaddevā akurvaṃstatkaravāṇītyatho prāṇeṣvevainānetatsaṃgṛhya purastātpratīca ātmandhatte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेव पशुशीर्षाण्युपदधाति । प्रजापतिर्वा इदमग्र आसीदेक एव सो ऽकामयतान्नं सृजेय प्रजायेयेति स प्राणेभ्य एवाधि पशून्निरमिमीत मनसः पुरुष चक्षुषो ऽश्वम् प्राणाद्गां श्रोत्रादविं वाचो ऽजं तद्यदेनान्प्राणेभ्यो ऽधि निरमिमीत तस्मादाहुः प्राणाः पशव इति मनो वै प्राणानाम् प्रथमं तद्यत्मनसः पुरुषं निरमिमीत तस्मादाहुः पुरुषः प्रथमः पशूनां वीर्यवत्तम इति मनो वै सर्वे घ्राणा मनसि हि सर्वे प्राणाः प्रतिष्ठितास्तद्यन्मनसः पुरुषं निरमिमीत तस्मादाहुः पुरुषः सर्वे पशव इति पुरुषस्य ह्येवैते सर्वे भवन्ति

yadveva paśuśīrṣāṇyupadadhāti | prajāpatirvā idamagra āsīdeka eva so 'kāmayatānnaṃ sṛjeya prajāyeyeti sa prāṇebhya evādhi paśūnniramimīta manasaḥ puruṣa cakṣuṣo 'śvam prāṇādgāṃ śrotrādaviṃ vāco 'jaṃ tadyadenānprāṇebhyo 'dhi niramimīta tasmādāhuḥ prāṇāḥ paśava iti mano vai prāṇānām prathamaṃ tadyatmanasaḥ puruṣaṃ niramimīta tasmādāhuḥ puruṣaḥ prathamaḥ paśūnāṃ vīryavattama iti mano vai sarve ghrāṇā manasi hi sarve prāṇāḥ pratiṣṭhitāstadyanmanasaḥ puruṣaṃ niramimīta tasmādāhuḥ puruṣaḥ sarve paśava iti puruṣasya hyevaite sarve bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेतदन्नं सृष्ट्वा । पुरस्तात्प्रत्यगात्मन्नधत्त तस्माद्यः कश्चान्नं सृजते पुरस्तादेवैनत्प्रत्यगात्मन्धत्ते तद्वा उखायामुदरं वा उखोदरे तदन्नं दधाति

tadetadannaṃ sṛṣṭvā | purastātpratyagātmannadhatta tasmādyaḥ kaścānnaṃ sṛjate purastādevainatpratyagātmandhatte tadvā ukhāyāmudaraṃ vā ukhodare tadannaṃ dadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैषु हिरण्यशकलान्प्रत्यस्यति । प्राणो वै हिरण्यमथ वा एतेभ्यः पशुभ्यः संज्ञप्यमानेभ्य एव प्राणा उत्कामन्ति तद्यद्धिरण्यशकलान्प्रत्यस्यति प्राणानेवैष्वेतद्दधाति

athaiṣu hiraṇyaśakalānpratyasyati | prāṇo vai hiraṇyamatha vā etebhyaḥ paśubhyaḥ saṃjñapyamānebhya eva prāṇā utkāmanti tadyaddhiraṇyaśakalānpratyasyati prāṇānevaiṣvetaddadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्त प्रत्यस्यति । सप्त वै शीर्षन्प्राणास्तानस्मिन्नेतद्दधात्यथ यदि पञ्च पशवः स्युः पञ्चैव कृत्वः सप्त-सप्त प्रत्यस्येत्पञ्च वा एतान्पशूनुपदधाति सप्त-सप्त वा एकैकस्मिन्पशौ प्राणास्तदेषु सर्वेषु प्राणान्दधाति

sapta pratyasyati | sapta vai śīrṣanprāṇāstānasminnetaddadhātyatha yadi pañca paśavaḥ syuḥ pañcaiva kṛtvaḥ sapta-sapta pratyasyetpañca vā etānpaśūnupadadhāti sapta-sapta vā ekaikasminpaśau prāṇāstadeṣu sarveṣu prāṇāndadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्धैके ऽपि । यद्येकः पशुर्भवति पञ्चैव कृत्वः सप्त-सप्त प्रत्यस्यन्ति पञ्च वा एतान्पशूनुपदधाति सप्त-सप्त वा एकैकस्मिन्पशौ प्राणास्तदेषु सर्वेषु प्राणान्दध्म इति न तथा कुर्यादेतस्मिन्वै पशौ सर्वेषाम् पशूनां रूपं तद्यदेतस्मिन्प्रत्यस्यति तदेवैषु सर्वेषु प्राणान्दधाति

taddhaike 'pi | yadyekaḥ paśurbhavati pañcaiva kṛtvaḥ sapta-sapta pratyasyanti pañca vā etānpaśūnupadadhāti sapta-sapta vā ekaikasminpaśau prāṇāstadeṣu sarveṣu prāṇāndadhma iti na tathā kuryādetasminvai paśau sarveṣām paśūnāṃ rūpaṃ tadyadetasminpratyasyati tadevaiṣu sarveṣu prāṇāndadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखे प्रथमम् प्रत्यस्यति । सम्यक्ष्रवन्ति सरितो न धेना इत्यन्नं वै धेनास्तदिदं सम्यङ्मुखमभिसंस्रवत्यन्तर्हृदा मनसा पूयमाना इत्यन्तर्वै हृदयेन मनसा सतान्नम् पूतं य ऋजुस्तस्य घृतस्य धारा अभिचाकशीमीति या एवैतस्मिन्नग्नावाहुतीर्होष्यन्भवति ता एतदाह हिरण्ययो वेतसो मध्ये अग्नेरिति य एवैष हिरण्मयः पुरुषस्तमेतदाह

mukhe prathamam pratyasyati | samyakṣravanti sarito na dhenā ityannaṃ vai dhenāstadidaṃ samyaṅmukhamabhisaṃsravatyantarhṛdā manasā pūyamānā ityantarvai hṛdayena manasā satānnam pūtaṃ ya ṛjustasya ghṛtasya dhārā abhicākaśīmīti yā evaitasminnagnāvāhutīrhoṣyanbhavati tā etadāha hiraṇyayo vetaso madhye agneriti ya evaiṣa hiraṇmayaḥ puruṣastametadāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋचे त्वेतीह । प्राणो वा ऋक्प्राणेन ह्यर्चति रुचे त्वेतीह प्राणो वै रुक्प्राणेन हि रोचते ऽथो प्राणाय हीदं सर्वं रोचते भासे त्वेतीह ज्योतिषे त्वेतीह भास्वती हीमे ज्योतिष्मती चक्षुषी अभूदिदं विश्वस्य भुवनस्य वाजिनमग्नेर्वैश्वानरस्य चेतीहाग्निर्ज्योतिषा ज्योतिष्मान्रुक्भो वर्चसा वर्चस्वानितीह विश्वावतीभ्यां विश्वं हि श्रोत्रम्

ṛce tvetīha | prāṇo vā ṛkprāṇena hyarcati ruce tvetīha prāṇo vai rukprāṇena hi rocate 'tho prāṇāya hīdaṃ sarvaṃ rocate bhāse tvetīha jyotiṣe tvetīha bhāsvatī hīme jyotiṣmatī cakṣuṣī abhūdidaṃ viśvasya bhuvanasya vājinamagnervaiśvānarasya cetīhāgnirjyotiṣā jyotiṣmānrukbho varcasā varcasvānitīha viśvāvatībhyāṃ viśvaṃ hi śrotram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ पुरुषशीर्षमुद्गृह्णाति । महयत्येवैनदेतत्सहस्रदा असि सहस्राय त्वेति सर्वं वै सहस्रं सर्वस्य दातासि सर्वस्मै त्वेत्येतत्

atha puruṣaśīrṣamudgṛhṇāti | mahayatyevainadetatsahasradā asi sahasrāya tveti sarvaṃ vai sahasraṃ sarvasya dātāsi sarvasmai tvetyetat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैनानुपदधाति । पुरुषम् प्रथमम् पुरुषं तद्वीर्येणाप्त्वा दधाति मध्ये पुरुषमभित इतरान्पशून्पुरुषं तत्पशूनाम् मध्यतो ऽत्तारं दधाति तस्मात्पुरुष एव पशूनाम् मध्यतो ऽत्ता

athainānupadadhāti | puruṣam prathamam puruṣaṃ tadvīryeṇāptvā dadhāti madhye puruṣamabhita itarānpaśūnpuruṣaṃ tatpaśūnām madhyato 'ttāraṃ dadhāti tasmātpuruṣa eva paśūnām madhyato 'ttā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्वं चाविं चोत्तरत । एतस्यां तद्दिश्येतौ पशू दधाति तस्मादेतस्यां दिश्येतौ पशू भूयिष्ठौ

aśvaṃ cāviṃ cottarata | etasyāṃ taddiśyetau paśū dadhāti tasmādetasyāṃ diśyetau paśū bhūyiṣṭhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गां चाजं च दक्षिणत । एतस्यां तद्दिश्येतौ पशू दधाति तस्मादेतस्यां दिश्येतौ पशू भूयिष्ठौ

gāṃ cājaṃ ca dakṣiṇata | etasyāṃ taddiśyetau paśū dadhāti tasmādetasyāṃ diśyetau paśū bhūyiṣṭhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पयसि पुरुषमुपदधाति । पशवो वै पयो यजमानं तत्पशुषु प्रतिष्ठापयत्यादित्यं गर्भम् पयसा समङ्ग्धीत्यादित्यो वा एष गर्भो यत्पुरुषस्तम् पयसा समङ्ग्धीत्येतत्सहस्रस्य प्रतिमां विश्वरूपमिति पुरुषो वै सहस्रस्य प्रतिमा पुरुषस्य ह्येव सहस्रम् भवति परिवृङ्ग्धि हरसा माभिमंस्था इति पर्येनं वृङ्ग्ध्यर्चिषा मैनं हिंसीरित्येतचतायुषं कृणुहि चीयमान इति पुरुषं तत्पशूनां शतायुं करोति तस्मात्पुरुष एव पशूनां शतायुः

payasi puruṣamupadadhāti | paśavo vai payo yajamānaṃ tatpaśuṣu pratiṣṭhāpayatyādityaṃ garbham payasā samaṅgdhītyādityo vā eṣa garbho yatpuruṣastam payasā samaṅgdhītyetatsahasrasya pratimāṃ viśvarūpamiti puruṣo vai sahasrasya pratimā puruṣasya hyeva sahasram bhavati parivṛṅgdhi harasā mābhimaṃsthā iti paryenaṃ vṛṅgdhyarciṣā mainaṃ hiṃsīrityetacatāyuṣaṃ kṛṇuhi cīyamāna iti puruṣaṃ tatpaśūnāṃ śatāyuṃ karoti tasmātpuruṣa eva paśūnāṃ śatāyuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोत्तरतो ऽश्वम् । वातस्य जूतिमिति वातस्य वा एष जूतिर्यदश्वो वरुणस्य नाभिमिति वारुणो ह्यश्वो ऽश्वं जज्ञानं सरिरस्य मध्य इत्यापो वै सरिरमप्सुजा उ वा अश्वः शिशुं नदीनां हरिमद्रिबुध्नमिति गिरिर्वा अद्रिर्गिरिबुध्ना उ वा आपो ऽग्ने मा हिंसीः परमे व्योमन्नितीमे वै लोकाः परमं व्योमैषु लोकेष्वेनम् मा हिंसीरित्येतत्

athottarato 'śvam | vātasya jūtimiti vātasya vā eṣa jūtiryadaśvo varuṇasya nābhimiti vāruṇo hyaśvo 'śvaṃ jajñānaṃ sarirasya madhya ityāpo vai sariramapsujā u vā aśvaḥ śiśuṃ nadīnāṃ harimadribudhnamiti girirvā adrirgiribudhnā u vā āpo 'gne mā hiṃsīḥ parame vyomannitīme vai lokāḥ paramaṃ vyomaiṣu lokeṣvenam mā hiṃsīrityetat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ दक्षिणतो गाम् । अजस्रमिन्दुमरुषमिति सोमो वा इन्दुः स हैष सोमो ऽजस्रो यद्गौर्भुरण्युमिति भर्तारमित्येतदग्निमीडे पूर्वचित्तिं नमोभिरित्याग्नेयो वै गौः पूर्वचित्तिमितिमिति प्राञ्चं ह्यग्निमुद्धरन्ति प्राञ्चमुपचरन्ति स पर्वभिरृतुशः कल्पमान इति यद्वा एष चीयते तदेष पर्वभिरृतुशः कल्पते गाम् मा हिंसीरदितिं विराजमिति विराड्वै गौरन्नं वै विराडन्नमु गौः

atha dakṣiṇato gām | ajasramindumaruṣamiti somo vā induḥ sa haiṣa somo 'jasro yadgaurbhuraṇyumiti bhartāramityetadagnimīḍe pūrvacittiṃ namobhirityāgneyo vai gauḥ pūrvacittimitimiti prāñcaṃ hyagnimuddharanti prāñcamupacaranti sa parvabhirṛtuśaḥ kalpamāna iti yadvā eṣa cīyate tadeṣa parvabhirṛtuśaḥ kalpate gām mā hiṃsīraditiṃ virājamiti virāḍvai gaurannaṃ vai virāḍannamu gauḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोत्तरतो ऽविम् । वरूत्रीं त्वष्टुर्वरुणस्य नाभिमिति वारुणी च हि त्वाष्ट्री चाविरविं जज्ञानां रजसः परस्मादिति श्रोत्रं वै परं रजो दिशो वै श्रोत्रम् परं रजो महीं साहस्रीमसुरस्य मायामिति महतीं साहस्रीमसुरस्य मायामित्येतदग्ने मा हिंसीः परमे व्योमन्नितीमे वै लोकाः परमं व्योमैषु लोकेष्वेनम् मा हिंसीरित्येतत्

athottarato 'vim | varūtrīṃ tvaṣṭurvaruṇasya nābhimiti vāruṇī ca hi tvāṣṭrī cāviraviṃ jajñānāṃ rajasaḥ parasmāditi śrotraṃ vai paraṃ rajo diśo vai śrotram paraṃ rajo mahīṃ sāhasrīmasurasya māyāmiti mahatīṃ sāhasrīmasurasya māyāmityetadagne mā hiṃsīḥ parame vyomannitīme vai lokāḥ paramaṃ vyomaiṣu lokeṣvenam mā hiṃsīrityetat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ दक्षिणतो ऽजम् । यो अग्निरग्नेरध्यजायतेत्यग्निर्वा एषो ऽग्नेरध्यजायत शोकात्पृथिव्या उ त वा दिवस्परीति यद्वै प्रजापतेः शोकादजायत तद्दिवश्च पृथिव्यै च शोकादजायत येन प्रजा विश्वकर्मा जजानेति वाग्वा अजो वाचो वै प्रजा विश्वकर्मा जजान तमग्ने हेडः परि ते वृणक्त्विति यथैव यजुस्तथा बन्धुः

atha dakṣiṇato 'jam | yo agniragneradhyajāyatetyagnirvā eṣo 'gneradhyajāyata śokātpṛthivyā u ta vā divasparīti yadvai prajāpateḥ śokādajāyata taddivaśca pṛthivyai ca śokādajāyata yena prajā viśvakarmā jajāneti vāgvā ajo vāco vai prajā viśvakarmā jajāna tamagne heḍaḥ pari te vṛṇaktviti yathaiva yajustathā bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त एते पशवः । तान्नानोपदधाति नाना सादयति नाना सूददोहसाधिवदति नाना ह्येते पशवः

ta ete paśavaḥ | tānnānopadadhāti nānā sādayati nānā sūdadohasādhivadati nānā hyete paśavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ पुरुषशीर्षमभिजुहोति । आहुतिर्वै यज्ञः पुरुषं तत्पशूनां यज्ञियं करोति तस्मात्पुरुष एव पशूनां यजते

atha puruṣaśīrṣamabhijuhoti | āhutirvai yajñaḥ puruṣaṃ tatpaśūnāṃ yajñiyaṃ karoti tasmātpuruṣa eva paśūnāṃ yajate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेवैनदभिजुहोति । शीर्षंस्तद्वीर्यं दधात्याज्येन जुहोति वज्रो वा आज्यं वीर्यं वै वज्रो वीर्यमेवास्मिन्नेतद्दधाति स्वाहाकारेण वृषा वै स्वाहाकारो वीर्यं वै वृषा वीर्यमेवास्मिन्नेतद्दधाति प्रिष्टुभा वज्रो वै त्रिष्टुब्वीर्यं वै वज्रो वीर्यं त्रिष्टुब्वीर्येणैवास्मिन्नेतद्वीर्यं दधाति

yadvevainadabhijuhoti | śīrṣaṃstadvīryaṃ dadhātyājyena juhoti vajro vā ājyaṃ vīryaṃ vai vajro vīryamevāsminnetaddadhāti svāhākāreṇa vṛṣā vai svāhākāro vīryaṃ vai vṛṣā vīryamevāsminnetaddadhāti priṣṭubhā vajro vai triṣṭubvīryaṃ vai vajro vīryaṃ triṣṭubvīryeṇaivāsminnetadvīryaṃ dadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वा अर्धर्चमनुद्रुत्य स्वाहाकरोति । अस्थि वा ऋगिदं तचीर्षकपालं विहाप्य यदिदमन्तरतः शीर्ष्णो वीर्यं तदस्मिन्दधाति

sa vā ardharcamanudrutya svāhākaroti | asthi vā ṛgidaṃ tacīrṣakapālaṃ vihāpya yadidamantarataḥ śīrṣṇo vīryaṃ tadasmindadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोत्तरमर्धर्चमनुद्रुत्य स्वाहाकरोति । इदं तचीर्षकपालं संधाय यदिदमुपरिष्टाचीर्ष्णो वीर्यं तदस्मिन्दधाति

athottaramardharcamanudrutya svāhākaroti | idaṃ tacīrṣakapālaṃ saṃdhāya yadidamupariṣṭācīrṣṇo vīryaṃ tadasmindadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्रं देवानामुदगादनीकमिति । असौ वा आदित्य एष पुरुषस्तदेतच्चित्रं देवानामुदेत्यनीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेरित्युभयेषां हैतद्देवमनुष्याणां चक्षुराप्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षमित्युद्यन्वा एष इमांलोकानापूरयति सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्चेत्येष ह्यस्य सर्वस्यात्मा यच्च जगद्यच्च तिष्ठति

citraṃ devānāmudagādanīkamiti | asau vā āditya eṣa puruṣastadetaccitraṃ devānāmudetyanīkaṃ cakṣurmitrasya varuṇasyāgnerityubhayeṣāṃ haitaddevamanuṣyāṇāṃ cakṣurāprā dyāvāpṛthivī antarikṣamityudyanvā eṣa imāṃlokānāpūrayati sūrya ātmā jagatastasthuṣaścetyeṣa hyasya sarvasyātmā yacca jagadyacca tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोत्सर्गैरुपतिष्ठत । एतद्वै यत्रैतान्प्रजापतिः पशूनालिप्सत त आलिप्स्यमाना अशोचंस्तेषामेतैरुत्सर्गैः शुचम् पाप्मानमपाहंस्तथैवैषामयमेतदेतैरुत्सर्गैः शुचम् पाप्मानमपहन्ति

athotsargairupatiṣṭhata | etadvai yatraitānprajāpatiḥ paśūnālipsata ta ālipsyamānā aśocaṃsteṣāmetairutsargaiḥ śucam pāpmānamapāhaṃstathaivaiṣāmayametadetairutsargaiḥ śucam pāpmānamapahanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्धैके । यं-यमेव पशुमुपदधति । तस्यातस्य शुचमुत्सृजन्ति नेचुचम् पाप्मानमभ्युपदधामहा इति ते ह ते शुचम् पाप्मानमभ्युपदधति यां हि पूर्वस्य शुचमुत्सृजन्ति तामुत्तरेण सहोपदधति

taddhaike | yaṃ-yameva paśumupadadhati | tasyātasya śucamutsṛjanti necucam pāpmānamabhyupadadhāmahā iti te ha te śucam pāpmānamabhyupadadhati yāṃ hi pūrvasya śucamutsṛjanti tāmuttareṇa sahopadadhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपरिक्राममु हैक उपतिष्ठन्ते । ऊर्ध्वां शुचमुत्सृजाम इति ते ह ते शुचम् पाप्मानमनूद्यन्त्यूर्ध्वो ह्येतेन कर्मणैत्यूर्ध्वामु शुचमुत्सृजन्ति

viparikrāmamu haika upatiṣṭhante | ūrdhvāṃ śucamutsṛjāma iti te ha te śucam pāpmānamanūdyantyūrdhvo hyetena karmaṇaityūrdhvāmu śucamutsṛjanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाह्येनैवाग्निमुत्सृजेत् । इमे वै लोका एषो ऽग्निरेभ्यस्तल्लोकेभ्यो बहिर्धा शुचं दधाति बहिर्वेदीयं वै वेदिरस्यै तद्बहिर्धा शुचं दधात्युदङ् तिष्ठन्नेतस्यां ह दिश्येते पशवस्तद्यत्रैते पशवस्तदेवैष्वेतचुचं दधाति

bāhyenaivāgnimutsṛjet | ime vai lokā eṣo 'gnirebhyastallokebhyo bahirdhā śucaṃ dadhāti bahirvedīyaṃ vai vedirasyai tadbahirdhā śucaṃ dadhātyudaṅ tiṣṭhannetasyāṃ ha diśyete paśavastadyatraite paśavastadevaiṣvetacucaṃ dadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषस्य प्रथममुत्सृजति । तं हि प्रथममुपदधातीमम् मा हिंसीर्द्विपादम् पशुमिति द्विपाद्वा एष पशुर्यत्पुरुषस्तम् मा हिंसीरित्येतत्सहस्राक्षो मेधाय चीयमान इति हिरण्यशकलैर्वा एष सहस्राक्षो मेधायेत्यन्नायेत्येतन्मयुम् पशुम् मेधमग्ने जुषस्वेति किम्पुरुषो वै मयुः किम्पुरुषमग्ने जुषस्वेत्येतत्तेन चिन्वानस्तन्वो निषीदेत्यात्मा वै तनूस्तेन चिन्वान आत्मानं संस्कुरुष्वेत्येतन्मयुं ते शुगृचतु यं द्विष्मस्तं ते शुगृचत्विति तन्मयौ च शुचं दधाति यं च द्वेष्टि तस्मिंश्च

puruṣasya prathamamutsṛjati | taṃ hi prathamamupadadhātīmam mā hiṃsīrdvipādam paśumiti dvipādvā eṣa paśuryatpuruṣastam mā hiṃsīrityetatsahasrākṣo medhāya cīyamāna iti hiraṇyaśakalairvā eṣa sahasrākṣo medhāyetyannāyetyetanmayum paśum medhamagne juṣasveti kimpuruṣo vai mayuḥ kimpuruṣamagne juṣasvetyetattena cinvānastanvo niṣīdetyātmā vai tanūstena cinvāna ātmānaṃ saṃskuruṣvetyetanmayuṃ te śugṛcatu yaṃ dviṣmastaṃ te śugṛcatviti tanmayau ca śucaṃ dadhāti yaṃ ca dveṣṭi tasmiṃśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाश्वस्य । इमम् मा हिंसीरेकशफम् पशुमित्येकशफो वा एष पशुर्यदश्वस्तम् मा हिंसीरित्येतत्कनिक्रदं वाजिनं वाजिनेष्विति कनिक्रदो वा एष वाज्यु वाजिनेषु गौरमारण्यमनु ते दिशामीति तदस्मै गौरमारण्यमनुदिशति तेन चिन्वानस्तन्वो निषीदेति तेन चिन्वान आत्मानं संस्कुरुष्वेत्येतद्गौरं ते शुगृचतु यं द्विषमस्तं ते शुगृचत्विति तद्गौरे च शुचं दधाति यं च द्वेष्टि तस्मिंश्च

athāśvasya | imam mā hiṃsīrekaśapham paśumityekaśapho vā eṣa paśuryadaśvastam mā hiṃsīrityetatkanikradaṃ vājinaṃ vājineṣviti kanikrado vā eṣa vājyu vājineṣu gauramāraṇyamanu te diśāmīti tadasmai gauramāraṇyamanudiśati tena cinvānastanvo niṣīdeti tena cinvāna ātmānaṃ saṃskuruṣvetyetadgauraṃ te śugṛcatu yaṃ dviṣamastaṃ te śugṛcatviti tadgaure ca śucaṃ dadhāti yaṃ ca dveṣṭi tasmiṃśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ गोः । इमं साहस्रं शतधारमुत्ममिति साहस्रो वा एष शतधार उत्सो यद्गौर्व्यच्यमानं सरिरस्य मध्य इतीमे वै लोकाः सरिरमुपजीव्यमानमेषु लोकेष्वित्येतद्वृतं दुहानामदितिं जनायेति घृतं वा एषादितिर्जनाय दुहे ऽग्ने मा हिंसीः परमे व्योमन्नितीमे वै लोकाः परमं व्योमैषु लोकेष्वेनम् मा हिंसीरित्येतद्गवयमारण्यमनु ते दिशामीति तदस्मै गवयमारण्यमनुदिशति तेन चिन्वानस्तन्वो निषीदेति तेन चिन्वान आत्मानं संस्कुरुष्वेत्येतद्गवयं ते शुगृचतु यं द्विषास्तं ते शुगृचत्विति तद्गवये च शुचं दधाति यं च द्वेष्टि तस्मिंश्च

atha goḥ | imaṃ sāhasraṃ śatadhāramutmamiti sāhasro vā eṣa śatadhāra utso yadgaurvyacyamānaṃ sarirasya madhya itīme vai lokāḥ sariramupajīvyamānameṣu lokeṣvityetadvṛtaṃ duhānāmaditiṃ janāyeti ghṛtaṃ vā eṣāditirjanāya duhe 'gne mā hiṃsīḥ parame vyomannitīme vai lokāḥ paramaṃ vyomaiṣu lokeṣvenam mā hiṃsīrityetadgavayamāraṇyamanu te diśāmīti tadasmai gavayamāraṇyamanudiśati tena cinvānastanvo niṣīdeti tena cinvāna ātmānaṃ saṃskuruṣvetyetadgavayaṃ te śugṛcatu yaṃ dviṣāstaṃ te śugṛcatviti tadgavaye ca śucaṃ dadhāti yaṃ ca dveṣṭi tasmiṃśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथावेः । इममूर्णायुमित्यूर्णावलिमित्येतद्वरुणस्य नाभिमिति वारुणो ह्यविस्त्वचम् पशूनां द्विपदां चतुष्पदामित्युभयेषां हैष पशूनां त्वग्द्विपदां च चतुष्पदां च त्वष्टुः प्रजानाम् प्रथमं जनित्रमित्येतद्ध त्वष्टा प्रथमं रूपं विचकाराग्ने मा हिंसीः परमे व्योमन्नितीमे वै लोकाः परमं व्योमैषु लोकेष्वेनम् मा हिंसीरित्येतदुष्ट्रमारण्यमनु ते दिशामीति तदस्मा उष्ट्रमारन्\यमनुदिशति तेन चिन्वानस्तन्वो निषीदेति तेन चिन्वान आत्मानं संस्कुरष्वेत्येतदुष्ट्रं ते शुगृचतु यं द्विष्मस्तं ते शुगृचत्विति तदुष्ट्रे च शुचं दधाति यं च द्वेष्टि तस्मिंश्च

athāveḥ | imamūrṇāyumityūrṇāvalimityetadvaruṇasya nābhimiti vāruṇo hyavistvacam paśūnāṃ dvipadāṃ catuṣpadāmityubhayeṣāṃ haiṣa paśūnāṃ tvagdvipadāṃ ca catuṣpadāṃ ca tvaṣṭuḥ prajānām prathamaṃ janitramityetaddha tvaṣṭā prathamaṃ rūpaṃ vicakārāgne mā hiṃsīḥ parame vyomannitīme vai lokāḥ paramaṃ vyomaiṣu lokeṣvenam mā hiṃsīrityetaduṣṭramāraṇyamanu te diśāmīti tadasmā uṣṭramāran\yamanudiśati tena cinvānastanvo niṣīdeti tena cinvāna ātmānaṃ saṃskuraṣvetyetaduṣṭraṃ te śugṛcatu yaṃ dviṣmastaṃ te śugṛcatviti taduṣṭre ca śucaṃ dadhāti yaṃ ca dveṣṭi tasmiṃśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाजस्य । अजो ह्यग्नेरजनिष्ट शो कादिति यद्वै प्रजापतेः शोकादजायत तदग्नेः शोकादजायत सो अपश्यज्जनितारमग्र इति प्रजापतिर्वै जनिता सो पश्यत्प्रजापतिमग्र इत्येतत्तेन देवा देवतामग्र आयन्निति वाग्वा अजो वाचो वै देवा देवतामग्रमायंस्तेन रोहमायन्नुप मेध्यास इति स्वर्गो वै लोको रोहस्तेन स्वर्गं लोकमायुन्नुप मेध्यास इत्येतचरभमारण्यमनु ते दिशामीति तदस्मै शरभमारण्यमनुदिशति तेन चिन्वानस्तन्वो निषीदेति तेन चिन्वान आत्मानं संस्कुरुष्वेत्येतचरभं ते शुगृचतु यं द्विष्मस्तं ते शुगृचत्विति तचरभे च शुचं दधाति यं च द्वेष्टि तस्मिंश्च

athājasya | ajo hyagnerajaniṣṭa śo kāditi yadvai prajāpateḥ śokādajāyata tadagneḥ śokādajāyata so apaśyajjanitāramagra iti prajāpatirvai janitā so paśyatprajāpatimagra ityetattena devā devatāmagra āyanniti vāgvā ajo vāco vai devā devatāmagramāyaṃstena rohamāyannupa medhyāsa iti svargo vai loko rohastena svargaṃ lokamāyunnupa medhyāsa ityetacarabhamāraṇyamanu te diśāmīti tadasmai śarabhamāraṇyamanudiśati tena cinvānastanvo niṣīdeti tena cinvāna ātmānaṃ saṃskuruṣvetyetacarabhaṃ te śugṛcatu yaṃ dviṣmastaṃ te śugṛcatviti tacarabhe ca śucaṃ dadhāti yaṃ ca dveṣṭi tasmiṃśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाहुः । यां वै तत्प्रजापतिरेतेषाम् पशूनां शुचम् पाप्मानमपाहंस्त एते पञ्च पशवो ऽभवंस्त एत उत्क्रान्तमेधा अमेध्या अयज्ञियास्तेषाम् ब्राह्मणो नाश्नीयात्तानेतस्यां दिशि दधाति तस्मादेतस्यां दिशि पर्जन्यो न वर्षुको यत्रैते भवन्ति

tadāhuḥ | yāṃ vai tatprajāpatireteṣām paśūnāṃ śucam pāpmānamapāhaṃsta ete pañca paśavo 'bhavaṃsta eta utkrāntamedhā amedhyā ayajñiyāsteṣām brāhmaṇo nāśnīyāttānetasyāṃ diśi dadhāti tasmādetasyāṃ diśi parjanyo na varṣuko yatraite bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्येत्याग्निमुपतिष्ठते । एतद्वा एतदयथायथं करोति यदग्नौ सामिचिते बहिर्वेद्येति तस्मा एवैतन्निह्नुते ऽहिंसाया आग्नेय्याग्नय एवैतन्निह्नुते गायत्र्या गायत्र्यो ऽग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवास्मा एतन्निह्नुते ऽनिरुक्तया सर्वं वा अनिरुक्तं सर्वेणैवास्मा एतन्निह्नुते यविष्टवत्यैतद्धास्य प्रियं धाम यद्यविष्ठ इति यद्वै जात इदं सर्वमयुवत तस्माद्यविष्ठः

pratyetyāgnimupatiṣṭhate | etadvā etadayathāyathaṃ karoti yadagnau sāmicite bahirvedyeti tasmā evaitannihnute 'hiṃsāyā āgneyyāgnaya evaitannihnute gāyatryā gāyatryo 'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivāsmā etannihnute 'niruktayā sarvaṃ vā aniruktaṃ sarveṇaivāsmā etannihnute yaviṣṭavatyaitaddhāsya priyaṃ dhāma yadyaviṣṭha iti yadvai jāta idaṃ sarvamayuvata tasmādyaviṣṭhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वं यविष्ठ दाशुष इति । यजमानो वै दाश्वान्नृः पाहीति मनुष्या वै नरः शृणुधी गिर इति शृणु न इमां स्तुतिमित्येतद्रक्षा तोकमुत त्मनेति प्रजा वै तोकं रक्ष प्रजां चात्मानं चेत्येतत्

tvaṃ yaviṣṭha dāśuṣa iti | yajamāno vai dāśvānnṛḥ pāhīti manuṣyā vai naraḥ śṛṇudhī gira iti śṛṇu na imāṃ stutimityetadrakṣā tokamuta tmaneti prajā vai tokaṃ rakṣa prajāṃ cātmānaṃ cetyetat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आरुह्याग्निं जघनेन स्वयमातृणाम् परीत्यापस्या उपदधाति । आप एता यदपस्या अथ वा एतेभ्यः पशुभ्य आप उत्क्रान्ता भवन्ति तद्यदपस्या उपदधात्येष्वेवैतत्पशुष्वपो दधात्यनन्तर्हिताः पशुभ्य उपदधात्यनन्तर्हितास्तत्पशुभ्यो ऽपो दधाति पञ्च-पञ्चोपदधाति पञ्च ह्येते पशवः सर्वत उपदधाति सर्वत एवैष्वेतदपो दधाति

āruhyāgniṃ jaghanena svayamātṛṇām parītyāpasyā upadadhāti | āpa etā yadapasyā atha vā etebhyaḥ paśubhya āpa utkrāntā bhavanti tadyadapasyā upadadhātyeṣvevaitatpaśuṣvapo dadhātyanantarhitāḥ paśubhya upadadhātyanantarhitāstatpaśubhyo 'po dadhāti pañca-pañcopadadhāti pañca hyete paśavaḥ sarvata upadadhāti sarvata evaiṣvetadapo dadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्याः पञ्चदश पूर्वाः । ता अपस्या वज्रो वा आपो वज्रः पञ्चदशस्तस्मांद्येनापो यन्त्यपैव तत्र पाप्मानं घ्नन्ति वज्रो हैव तस्यार्धस्य पाप्मानमपहन्ति तस्माद्वर्षत्यप्रावृतो व्रजेदयम् मे वज्रः पाप्मानमपहनदिति

tadyāḥ pañcadaśa pūrvāḥ | tā apasyā vajro vā āpo vajraḥ pañcadaśastasmāṃdyenāpo yantyapaiva tatra pāpmānaṃ ghnanti vajro haiva tasyārdhasya pāpmānamapahanti tasmādvarṣatyaprāvṛto vrajedayam me vajraḥ pāpmānamapahanaditi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ याः पञ्चोत्तराः । ताश्चन्दस्याः पशवो वै चन्दांस्यन्नम् पशवो ऽन्नमु पशोर्मांसमथ वा एतेभ्यः पशुभ्यो मांसान्युत्क्रान्तानि भवन्ति तद्यच्चन्दस्या उपदधात्येष्वेवैतत्पशुषु मांसानि दधात्यनन्तर्हिताः पशुभ्य उपदधात्यनन्तर्हितानि तत्पशुभ्यो मांसानि दधात्यन्तरा अपस्या भवन्ति बाह्याश्चन्दस्या अन्तरा ह्यापो बाह्यानि मांसानि

atha yāḥ pañcottarāḥ | tāścandasyāḥ paśavo vai candāṃsyannam paśavo 'nnamu paśormāṃsamatha vā etebhyaḥ paśubhyo māṃsānyutkrāntāni bhavanti tadyaccandasyā upadadhātyeṣvevaitatpaśuṣu māṃsāni dadhātyanantarhitāḥ paśubhya upadadhātyanantarhitāni tatpaśubhyo māṃsāni dadhātyantarā apasyā bhavanti bāhyāścandasyā antarā hyāpo bāhyāni māṃsāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाहुः । यदिमा आप एतानि मांसान्यथ क्व त्वक्व्व लोमेत्यन्नं वाव पशोस्त्वगन्नं लोम तद्यच्चन्दस्या उपदधाति सैव पशोस्त्वक्तल्लोमाथो यान्यमून्युखायामजलोमानि तानि लोमानि बाह्योखा भवत्यन्तराणि पशुशीर्षाणि बाह्यानि हि लोमान्यन्तर आत्मा यदीतरेण यदीतरेणेति ह स्माह शाण्डिल्यः सर्वानेव वयं कृत्स्नान्पशून्त्संस्कुर्म इति

tadāhuḥ | yadimā āpa etāni māṃsānyatha kva tvakvva lometyannaṃ vāva paśostvagannaṃ loma tadyaccandasyā upadadhāti saiva paśostvaktallomātho yānyamūnyukhāyāmajalomāni tāni lomāni bāhyokhā bhavatyantarāṇi paśuśīrṣāṇi bāhyāni hi lomānyantara ātmā yadītareṇa yadītareṇeti ha smāha śāṇḍilyaḥ sarvāneva vayaṃ kṛtsnānpaśūntsaṃskurma iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेवापस्या अपदधाति । प्रजापतेर्विस्रस्तादाप आयंस्तास्वितास्वविशद्यदविशत्तस्माद्विंशतिस्ता अस्याङ्गुलिभ्यो ऽध्यस्रवन्नन्तो वा अङ्गुलयो ऽन्तत एवास्मात्ता आप आयन्

yadvevāpasyā apadadhāti | prajāpatervisrastādāpa āyaṃstāsvitāsvaviśadyadaviśattasmādviṃśatistā asyāṅgulibhyo 'dhyasravannanto vā aṅgulayo 'ntata evāsmāttā āpa āyan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यः स प्रजापतिर्व्यस्रंसत । अयमेव स यो ऽयमग्निश्चीयते ऽथ या अस्मात्ता आप आयन्नेतास्ता अपस्यास्तद्यदेता उपदधाति या एवास्मात्ता आप आयंस्ता अस्मिन्नेतत्प्रतिदधाति तस्मादेता अत्रोपदधाति

sa yaḥ sa prajāpatirvyasraṃsata | ayameva sa yo 'yamagniścīyate 'tha yā asmāttā āpa āyannetāstā apasyāstadyadetā upadadhāti yā evāsmāttā āpa āyaṃstā asminnetatpratidadhāti tasmādetā atropadadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपां त्वेमन्त्सादयामीति । वायुर्वा अपामेम यदा ह्येवैष इतश्चेतश्च वात्यथापो यन्ति वायौ तां सादयति

apāṃ tvemantsādayāmīti | vāyurvā apāmema yadā hyevaiṣa itaścetaśca vātyathāpo yanti vāyau tāṃ sādayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपां त्वोद्मन्त्सादयामीति । ओषधयो वा अपामोद्म यत्र ह्याप उन्दन्त्यस्तिष्ठन्ति तदोषधयो जायन्त ओषधिषु तां सादयति

apāṃ tvodmantsādayāmīti | oṣadhayo vā apāmodma yatra hyāpa undantyastiṣṭhanti tadoṣadhayo jāyanta oṣadhiṣu tāṃ sādayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपां त्वा भस्मन्त्सादयामीति । अभ्रं वा अपाम् भस्माभ्रे तां सादयति

apāṃ tvā bhasmantsādayāmīti | abhraṃ vā apām bhasmābhre tāṃ sādayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपां त्वा ज्योतिषि सादयामीति । विद्युद्वा अपां ज्योतिर्विद्युति तां सादयति

apāṃ tvā jyotiṣi sādayāmīti | vidyudvā apāṃ jyotirvidyuti tāṃ sādayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपां त्वायने सादयामीति । इयं वा अपामयनमस्यां ह्यापो यन्त्यस्यां तां सादयति तद्या अस्यैतेभ्यो रूपेभ्य आप आयंस्ता अस्मिन्नेतत्प्रतिदधात्यथो एतान्येवास्मिन्नेतद्रूपाणि दधाति

apāṃ tvāyane sādayāmīti | iyaṃ vā apāmayanamasyāṃ hyāpo yantyasyāṃ tāṃ sādayati tadyā asyaitebhyo rūpebhya āpa āyaṃstā asminnetatpratidadhātyatho etānyevāsminnetadrūpāṇi dadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्णवे त्वा सदने सादयामीति । प्राणो वा अर्णवः प्राणे तां सादयति

arṇave tvā sadane sādayāmīti | prāṇo vā arṇavaḥ prāṇe tāṃ sādayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुद्रे त्वा सदने सादयामीति । मनो वै समुद्रा मनसो वै समुद्राद्वाचाभ्र्या देवास्त्रियीं विद्यां निरखनंस्तदेष श्लोको ऽभ्युक्तो ये समुद्रान्निरखनन्देवास्तीक्ष्णाभिरभ्रिभिः सुदेवो अद्य तद्विद्याद्यत्र निर्वपणं दधुरिति मनः समुद्रो वाक्तीक्ष्णाभ्रिस्त्रयी विद्या निर्वपणमेतदेष श्लोको ऽभ्युक्तो मनसि तां सादयति

samudre tvā sadane sādayāmīti | mano vai samudrā manaso vai samudrādvācābhryā devāstriyīṃ vidyāṃ nirakhanaṃstadeṣa śloko 'bhyukto ye samudrānnirakhanandevāstīkṣṇābhirabhribhiḥ sudevo adya tadvidyādyatra nirvapaṇaṃ dadhuriti manaḥ samudro vāktīkṣṇābhristrayī vidyā nirvapaṇametadeṣa śloko 'bhyukto manasi tāṃ sādayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सरिरे त्वा सदने सादयामीति । वाग्वै सरिरं वाचि तां सादयति

sarire tvā sadane sādayāmīti | vāgvai sariraṃ vāci tāṃ sādayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपां त्वा क्षये सादयामीति । चक्षुर्वा अपां क्षयस्तत्र हि सर्वदैवापः क्षियन्ति चक्षुषि तां सादयति

apāṃ tvā kṣaye sādayāmīti | cakṣurvā apāṃ kṣayastatra hi sarvadaivāpaḥ kṣiyanti cakṣuṣi tāṃ sādayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपां त्वा सधिषि सादयामीति । ओत्रं वा अपां सधिः श्रोत्रे तां सादयति तद्या अस्यैतेभ्यो रूपेभ्यो आप आयंस्ता अस्मिन्नेतत्प्रतिदधात्यथो एतान्येवास्मिन्नेतद्रूपाणि दधाति

apāṃ tvā sadhiṣi sādayāmīti | otraṃ vā apāṃ sadhiḥ śrotre tāṃ sādayati tadyā asyaitebhyo rūpebhyo āpa āyaṃstā asminnetatpratidadhātyatho etānyevāsminnetadrūpāṇi dadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपां त्वा सदने सादयामीति । द्यौर्वा अपां सदनं दिवि ह्यापः सन्ना दिवि तां सादयति

apāṃ tvā sadane sādayāmīti | dyaurvā apāṃ sadanaṃ divi hyāpaḥ sannā divi tāṃ sādayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपां त्वा सधस्थे सादयामीति अन्तरिक्षं वा अपां सधस्थमन्तरिक्षे तां सादयति

apāṃ tvā sadhasthe sādayāmīti antarikṣaṃ vā apāṃ sadhasthamantarikṣe tāṃ sādayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपां त्वा योनौ सादयामीति । समुद्रो वा अपां योनिः समुद्रे तां सादयति

apāṃ tvā yonau sādayāmīti | samudro vā apāṃ yoniḥ samudre tāṃ sādayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपां त्वा पुरीषे सादयामीति । सिकता वा अपाम् पुरीषं सिकतासु तां सादयति

apāṃ tvā purīṣe sādayāmīti | sikatā vā apām purīṣaṃ sikatāsu tāṃ sādayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपां त्वा पाथसि सादयामीति । अन्नं वा अपाम् पाथो ऽन्ने तां सादयति तद्या अस्यैतेभ्यो रूपेभ्य आप आयंस्ता अस्मिन्नेतत्प्रतिदधात्यथो एतान्येवास्मिन्नेतद्रूपाणि दधाति

apāṃ tvā pāthasi sādayāmīti | annaṃ vā apām pātho 'nne tāṃ sādayati tadyā asyaitebhyo rūpebhya āpa āyaṃstā asminnetatpratidadhātyatho etānyevāsminnetadrūpāṇi dadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गायत्रेण त्वा चन्दसा सादयामि । त्रैष्टुभेन त्वा चन्दसा सादयामि जागतेन त्वा चन्दसा सादयाम्यानुष्टुभेन त्वा चन्दसा सादयामि पाङ्क्तेन त्वा चन्दमा सादयामीति तद्या अस्यैतेभ्यश्चन्दोभ्य आप आयंस्ता अस्मिन्नेतत्प्रतिदधात्यथो एतान्येवास्मिन्नेतच्चन्दांसि दधाति

gāyatreṇa tvā candasā sādayāmi | traiṣṭubhena tvā candasā sādayāmi jāgatena tvā candasā sādayāmyānuṣṭubhena tvā candasā sādayāmi pāṅktena tvā candamā sādayāmīti tadyā asyaitebhyaścandobhya āpa āyaṃstā asminnetatpratidadhātyatho etānyevāsminnetaccandāṃsi dadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता एता अङ्गुलयः । ताः । सर्वत उपदधाति सर्वतो हीमा अङ्गुलयो ऽन्तेषूपदधात्यन्तेषु हीमा अङ्गुलयश्चतुर्धोपदधाति चतुर्धा हीमा अङ्गुलयः पञ्च-पञ्चोपदधाति पञ्च-पञ्च हीमा अङ्गुलयो नानोपदधाति नाना हीमा अङ्गुलयः सकृत्सकृत्सादयति समानं तत्करोति तस्मात्समानसम्बन्धनाः

tā etā aṅgulayaḥ | tāḥ | sarvata upadadhāti sarvato hīmā aṅgulayo 'nteṣūpadadhātyanteṣu hīmā aṅgulayaścaturdhopadadhāti caturdhā hīmā aṅgulayaḥ pañca-pañcopadadhāti pañca-pañca hīmā aṅgulayo nānopadadhāti nānā hīmā aṅgulayaḥ sakṛtsakṛtsādayati samānaṃ tatkaroti tasmātsamānasambandhanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.