Śatapatha Brāhmaṇa (Mādhyandina) 8.1

प्राणभृत उपदधाति । प्राणा वै प्राणभृतः प्राणानेवैतदुपदधाति ताः प्रथमायां चिता उपदधाति पूर्वार्ध एषो ऽग्नेर्यत्प्रथमा चितिः पुरस्तात्तत्प्राणान्दधाति तस्मादिमे पुरस्तात्प्राणाः

prāṇabhṛta upadadhāti | prāṇā vai prāṇabhṛtaḥ prāṇānevaitadupadadhāti tāḥ prathamāyāṃ citā upadadhāti pūrvārdha eṣo 'gneryatprathamā citiḥ purastāttatprāṇāndadhāti tasmādime purastātprāṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता दश-दशोपदधाति । दश वै प्राणा यदु वा अपि बहु कृत्वो दश-दश दशैव तृत्पञ्च कृत्वो दश-दशोपदधाति पञ्च वा एतान्पशूनुपदधाति दश-दश वा एकैकस्मिन्पशौ प्राणास्तदेषु सर्वेषु प्राणान्दधात्यनन्तर्हिताः पशुभ्य उपदधात्यनन्तर्हितांस्तत्पशुभ्यः प्राणान्दधाति सर्वत उपदधाति सर्वत एवैष्वेतत्प्राणान्दधाति

tā daśa-daśopadadhāti | daśa vai prāṇā yadu vā api bahu kṛtvo daśa-daśa daśaiva tṛtpañca kṛtvo daśa-daśopadadhāti pañca vā etānpaśūnupadadhāti daśa-daśa vā ekaikasminpaśau prāṇāstadeṣu sarveṣu prāṇāndadhātyanantarhitāḥ paśubhya upadadhātyanantarhitāṃstatpaśubhyaḥ prāṇāndadhāti sarvata upadadhāti sarvata evaiṣvetatprāṇāndadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेव प्राणभृत उपदधाति । प्रजापतेर्विस्रस्तात्प्राणा उदक्रामन्देवता भूत्वा तानब्रवीदुप मेत प्रति म एतद्धत्त येन मे यूयमुदक्रमिष्टेति स वै तदन्नं सृजस्व यत्ते वयम् पश्यन्त उपवसामेति ते वा उभये सृजामहा इति तथेति ते प्राणाश्च प्रजापतिश्चैतदन्नमसृजन्तैताः प्राणभृतः

yadveva prāṇabhṛta upadadhāti | prajāpatervisrastātprāṇā udakrāmandevatā bhūtvā tānabravīdupa meta prati ma etaddhatta yena me yūyamudakramiṣṭeti sa vai tadannaṃ sṛjasva yatte vayam paśyanta upavasāmeti te vā ubhaye sṛjāmahā iti tatheti te prāṇāśca prajāpatiścaitadannamasṛjantaitāḥ prāṇabhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स पुरस्तादुपदधाति । अयम् पुरो भुव इत्यग्निर्वै पुरस्तद्यत्तमाह पुर इति प्राञ्चं ह्यग्निमुद्धरन्ति प्राञ्चमुपचरन्त्यथ यद्भुव इत्याहाग्निर्वै भुवो ऽग्नेर्हीदं सर्वम् भवति प्राणो हाग्निर्भूत्वा पुरस्तात्तस्थौ तदेव तद्रूपमुपदधाति

sa purastādupadadhāti | ayam puro bhuva ityagnirvai purastadyattamāha pura iti prāñcaṃ hyagnimuddharanti prāñcamupacarantyatha yadbhuva ityāhāgnirvai bhuvo 'gnerhīdaṃ sarvam bhavati prāṇo hāgnirbhūtvā purastāttasthau tadeva tadrūpamupadadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य प्राणो भौवायन इति । प्राणं तस्माद्रूपादग्नेर्निरमिमीत वसन्तः प्राणायन इति वसन्तमृतुम् प्राणान्निरमिमीत गायत्री वासन्तीति गायत्रीं चन्दो वसन्तादृतोर्निरमिमीत गायत्र्यै गायत्रमिति गायत्र्यै चन्दसो गायत्रं साम निरमिमीत गायत्रादुपांशुरिति गायत्रात्साम्न उपांशुं ग्रहं निरमिमीतोपांशोस्त्रिवृदित्युपांशोर्ग्रहात्त्रिवृतं स्तोमं निरमिमीत त्रिवृतो रथन्तरमिति त्रिवृत स्तोमाद्रथन्तरम् पृष्ठं निरमिमीत

tasya prāṇo bhauvāyana iti | prāṇaṃ tasmādrūpādagnerniramimīta vasantaḥ prāṇāyana iti vasantamṛtum prāṇānniramimīta gāyatrī vāsantīti gāyatrīṃ cando vasantādṛtorniramimīta gāyatryai gāyatramiti gāyatryai candaso gāyatraṃ sāma niramimīta gāyatrādupāṃśuriti gāyatrātsāmna upāṃśuṃ grahaṃ niramimītopāṃśostrivṛdityupāṃśorgrahāttrivṛtaṃ stomaṃ niramimīta trivṛto rathantaramiti trivṛta stomādrathantaram pṛṣṭhaṃ niramimīta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसिष्ठ ऋषिरिति । प्राणो वै वसिष्ठ ऋषिर्यद्वै नु श्रेष्ठस्तेन वसिष्ठो ऽथो यद्वस्तृतमो वसति तेनो एव वसिष्ठः प्रजापतिगृहीतया त्वयेति प्रजापतिसृष्टया त्वयेत्येतत्प्राणं गृह्णामि प्रजाभ्य इति प्राणम् पुरस्तात्प्रापादयत नानोपदधाति ये नानाकामाः प्राणे तांस्तद्दधाति सकृत्सादयत्येकं तत्प्राणं करोत्यथ यन्नाना सादयेत्प्राणं ह विचिन्द्यात्सैषा त्रिवृदिष्टका यजुः सादनं सूददोहास्तत्त्रिवृत्त्रिवृदग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावत्तत्कृत्वोपदधाति

vasiṣṭha ṛṣiriti | prāṇo vai vasiṣṭha ṛṣiryadvai nu śreṣṭhastena vasiṣṭho 'tho yadvastṛtamo vasati teno eva vasiṣṭhaḥ prajāpatigṛhītayā tvayeti prajāpatisṛṣṭayā tvayetyetatprāṇaṃ gṛhṇāmi prajābhya iti prāṇam purastātprāpādayata nānopadadhāti ye nānākāmāḥ prāṇe tāṃstaddadhāti sakṛtsādayatyekaṃ tatprāṇaṃ karotyatha yannānā sādayetprāṇaṃ ha vicindyātsaiṣā trivṛdiṣṭakā yajuḥ sādanaṃ sūdadohāstattrivṛttrivṛdagniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvattatkṛtvopadadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ दक्षिणतः । अयं दक्षिणा विश्वकर्मेत्ययं वै वायुर्विश्वकर्मा यो ऽयम् पवत एष हीदं सर्वं करोति तद्यत्तमाह दक्षिणेति तस्मादेष दक्षिणैव भूयिष्ठं वाति मनो ह वायुर्भूत्वा दक्षिणतस्तस्थौ तदेव तद्रूपमुपदधाति

atha dakṣiṇataḥ | ayaṃ dakṣiṇā viśvakarmetyayaṃ vai vāyurviśvakarmā yo 'yam pavata eṣa hīdaṃ sarvaṃ karoti tadyattamāha dakṣiṇeti tasmādeṣa dakṣiṇaiva bhūyiṣṭhaṃ vāti mano ha vāyurbhūtvā dakṣiṇatastasthau tadeva tadrūpamupadadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य मनो वैश्वकर्मणमिति । मनस्तस्माद्रूपाद्वायोर्निरमिमीत ग्रीष्मो मानस इति ग्रीष्ममृतुम् मनसो निरमिमीत त्रिष्टुब्ग्रैष्मीति त्रिष्टुभं चन्दो ग्रीष्मादृतोर्निरमिमीत त्रिष्टुभः स्वारमिति त्रिष्टुभश्चन्दसः स्वारं साम निरमिमीत स्वारादन्तर्याम इति स्वारात्साम्नो ऽन्तर्यामं ग्रहं निरमिमीतान्तर्यामात्पञ्चदश इत्यन्तर्यामाद्ग्रहात्पञ्चदशं स्तोमं निरमिमीत पञ्चदशाद्बृहदिति पञ्चदशात्स्तोमाद्बृहत्पृष्ठं निरमिमीत

tasya mano vaiśvakarmaṇamiti | manastasmādrūpādvāyorniramimīta grīṣmo mānasa iti grīṣmamṛtum manaso niramimīta triṣṭubgraiṣmīti triṣṭubhaṃ cando grīṣmādṛtorniramimīta triṣṭubhaḥ svāramiti triṣṭubhaścandasaḥ svāraṃ sāma niramimīta svārādantaryāma iti svārātsāmno 'ntaryāmaṃ grahaṃ niramimītāntaryāmātpañcadaśa ityantaryāmādgrahātpañcadaśaṃ stomaṃ niramimīta pañcadaśādbṛhaditi pañcadaśātstomādbṛhatpṛṣṭhaṃ niramimīta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भरद्वाज ऋषिरिति । मनो वै भरद्वाज ऋषिरन्नं वाजो यो वै मनो बिभर्ति सो ऽन्नं वाजम् भरति तस्मान्मनो भरद्वाज ऋषिः प्रजापतिगृहीतया त्वयेति प्रजापतिसृष्टया त्वयेत्येतन्मनो गृह्णामि प्रजाभ्य इति मनो दक्षिणतः प्रापादयत नानोपदधाति ये नानाकामा मनसि तांस्तद्दधाति सकृत्सादयत्येकं तन्मनः करोत्यथ यन्नाना सादयेन्मनो ह विचिन्द्यात्सैषा त्रिवृदिष्टका तस्योक्तो बन्धुः

bharadvāja ṛṣiriti | mano vai bharadvāja ṛṣirannaṃ vājo yo vai mano bibharti so 'nnaṃ vājam bharati tasmānmano bharadvāja ṛṣiḥ prajāpatigṛhītayā tvayeti prajāpatisṛṣṭayā tvayetyetanmano gṛhṇāmi prajābhya iti mano dakṣiṇataḥ prāpādayata nānopadadhāti ye nānākāmā manasi tāṃstaddadhāti sakṛtsādayatyekaṃ tanmanaḥ karotyatha yannānā sādayenmano ha vicindyātsaiṣā trivṛdiṣṭakā tasyokto bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ पश्चात् । अयम् पश्चाद्विश्वव्यचा इत्यसौ वा आदित्यो विश्वव्यचा यदा ह्येवैष उदेत्यथेदं सर्वं व्यचो भवति तद्यत्तमाह पश्चादिति तस्मादेतम् प्रत्यञ्चमेव यन्तम् पश्यन्ति चक्षुर्हादित्यो भूत्वा पश्चात्तस्थौ तदेव तद्रूपमुपदधाति

atha paścāt | ayam paścādviśvavyacā ityasau vā ādityo viśvavyacā yadā hyevaiṣa udetyathedaṃ sarvaṃ vyaco bhavati tadyattamāha paścāditi tasmādetam pratyañcameva yantam paśyanti cakṣurhādityo bhūtvā paścāttasthau tadeva tadrūpamupadadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य चक्षुर्वैश्वव्यचसमिति । चक्षुस्तस्माद्रूपादादित्यान्निरमिमीत वर्षाश्चाक्षुष्य इति वर्षा ऋतुं चक्षुषो निरमिमीत जगती वार्षीति जगतीं चन्दो वर्षाभ्य ऋतोर्निरमिमीत जगत्या ऋक्षममिति जगत्यै चन्दस ऋक्षमं साम निरमिमीत ऽर्क्षमाचुक्र इत्यृक्षमात्साम्नः शुक्रं ग्रहं निरमिमीत शुक्रात्सप्तदश इति शुक्राद्ग्रहात्सप्तदशं स्तोमं निरमिमीत सप्तदशाद्वैरूपमिति सप्तदशात्स्तोमाद्वैरूपम् पृष्ठं निरमिमीत

tasya cakṣurvaiśvavyacasamiti | cakṣustasmādrūpādādityānniramimīta varṣāścākṣuṣya iti varṣā ṛtuṃ cakṣuṣo niramimīta jagatī vārṣīti jagatīṃ cando varṣābhya ṛtorniramimīta jagatyā ṛkṣamamiti jagatyai candasa ṛkṣamaṃ sāma niramimīta 'rkṣamācukra ityṛkṣamātsāmnaḥ śukraṃ grahaṃ niramimīta śukrātsaptadaśa iti śukrādgrahātsaptadaśaṃ stomaṃ niramimīta saptadaśādvairūpamiti saptadaśātstomādvairūpam pṛṣṭhaṃ niramimīta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जमदग्निरृषिरिति । चक्षुर्वै जमदग्निरृषिर्यदेनेन जगत्पश्यत्यथो मनुते तस्माच्चक्षुर्जमदग्निरृषिः प्रजापतिगृहीतया त्वयेति प्रजापतिसृष्टया त्वयेत्येतच्चक्षुर्गृह्णामि प्रजाभ्य इति चक्षुः पश्चात्प्रापादयत नानोपदधाति ये नानाकामाश्चक्षुषि तांस्तद्दधाति सकृत्सादयत्येकं तच्चक्षुः करोत्यथ यन्नाना सादयेच्चक्षुर्ह विचिन्द्यात्सैषा त्रिवृदिष्टका तस्योक्तो बन्धुः

jamadagnirṛṣiriti | cakṣurvai jamadagnirṛṣiryadenena jagatpaśyatyatho manute tasmāccakṣurjamadagnirṛṣiḥ prajāpatigṛhītayā tvayeti prajāpatisṛṣṭayā tvayetyetaccakṣurgṛhṇāmi prajābhya iti cakṣuḥ paścātprāpādayata nānopadadhāti ye nānākāmāścakṣuṣi tāṃstaddadhāti sakṛtsādayatyekaṃ taccakṣuḥ karotyatha yannānā sādayeccakṣurha vicindyātsaiṣā trivṛdiṣṭakā tasyokto bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोत्तरतः । इदमुत्तरात्स्वरिति दिशो वा उत्तरात्तद्यत्ता आहोत्तरादित्युत्तरा ह्यस्मात्सर्वस्माद्दिशो ऽथ यत्स्वरित्याह स्वर्गो हि लोको दिशः श्रोत्रं ह दिशो भूत्वोत्तरतस्तस्थौ तदेव तद्रूपमुपदधाति

athottarataḥ | idamuttarātsvariti diśo vā uttarāttadyattā āhottarādityuttarā hyasmātsarvasmāddiśo 'tha yatsvarityāha svargo hi loko diśaḥ śrotraṃ ha diśo bhūtvottaratastasthau tadeva tadrūpamupadadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य श्रोत्रं सौवमिति । श्रोत्रं तस्माद्रूपाद्दिग्भ्यो निरमिमीत शरच्रौत्रीति शरदमृतुं श्रोत्रान्निरमिमीतानुष्टुप्शारदीत्यनुष्टुभं चन्दः शरद ऋतोर्निरमिमीतानुष्टुभ ऐडमित्यनुष्टुभश्चन्दस ऐडं साम निरमिमीतैडान्मन्थीत्यैडात्साम्नो मन्थिनं ग्रहं निरमिमीत मन्थिन एकविंश इति मन्थिनो ग्रहादेकविंशं स्तोमं निरमिमीतैकविंशाद्वैराजमित्येकविंशात्स्तोमाद्वैराजम् पृष्ठं निरमिमीत

tasya śrotraṃ sauvamiti | śrotraṃ tasmādrūpāddigbhyo niramimīta śaracrautrīti śaradamṛtuṃ śrotrānniramimītānuṣṭupśāradītyanuṣṭubhaṃ candaḥ śarada ṛtorniramimītānuṣṭubha aiḍamityanuṣṭubhaścandasa aiḍaṃ sāma niramimītaiḍānmanthītyaiḍātsāmno manthinaṃ grahaṃ niramimīta manthina ekaviṃśa iti manthino grahādekaviṃśaṃ stomaṃ niramimītaikaviṃśādvairājamityekaviṃśātstomādvairājam pṛṣṭhaṃ niramimīta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वामित्र ऋषिरिति । श्रोत्रं वै विश्वामित्र ऋषिर्यदेनेन सर्वतः शृणोत्यथो यदस्मै सर्वतो मित्रम् भवति तस्माच्रोत्रं विश्वामित्र ऋषिः प्रजापतिगृहीतया त्वयेति प्रजापतिसृष्टया त्वयेत्येतच्रोत्रं गृह्णामि प्रजाभ्य इति श्रोत्रमुत्तरतः प्रापादयत नानोपदधाति ये नानाकामाः श्रोत्रे तांस्तद्दधाति सकृत्सादयत्येकं तच्रोत्रं करोत्यथ यन्नाना सादयेच्रोत्रं ह विचिन्द्यात्सैषा त्रिवृदिष्टका तस्योक्तो बन्धुः

viśvāmitra ṛṣiriti | śrotraṃ vai viśvāmitra ṛṣiryadenena sarvataḥ śṛṇotyatho yadasmai sarvato mitram bhavati tasmācrotraṃ viśvāmitra ṛṣiḥ prajāpatigṛhītayā tvayeti prajāpatisṛṣṭayā tvayetyetacrotraṃ gṛhṇāmi prajābhya iti śrotramuttarataḥ prāpādayata nānopadadhāti ye nānākāmāḥ śrotre tāṃstaddadhāti sakṛtsādayatyekaṃ tacrotraṃ karotyatha yannānā sādayecrotraṃ ha vicindyātsaiṣā trivṛdiṣṭakā tasyokto bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मध्ये । इयमुपरि मतिरिति चन्द्रमा वा उपरि तद्यत्तमाहोपरोत्युपरि हि चन्द्रमा अथ यन्मतिरित्याह वाग्वै मतिर्वाचा हीदं सर्वम् मनुते वाग्घ चन्द्रमा भूत्वोपरिष्टात्तस्थौ तदेव तद्रूपमुपदधाति

atha madhye | iyamupari matiriti candramā vā upari tadyattamāhoparotyupari hi candramā atha yanmatirityāha vāgvai matirvācā hīdaṃ sarvam manute vāggha candramā bhūtvopariṣṭāttasthau tadeva tadrūpamupadadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यै वाङ्नात्येति । वाचं तस्माद्रूपाच्चन्द्रमसो निरमिमीत हेमन्तो वाच्य इति हेमन्तमृतुं वाचो निरमिमीत पङ्क्तिर्हैमन्तीति पङ्क्तिं चन्दो हेमन्तादृतोर्निरमिमीत पङ्क्त्यै निधनवदिति पङ्क्त्यै चन्दसो निधनवत्साम निरमिमीत निधनवत आग्रयण इति निधनवतः साम्न आग्रयणं ग्रहं निरमिमीताग्रयणात्त्रिणवत्रयस्त्रिंशावित्याग्रयणाद्ग्रहात्त्रिणवत्रयस्त्रिंशौ स्तोमौ निरमिमीत त्रिणवत्रयस्त्रिंशाभ्यां शाक्वररैवते इति त्रिणवत्रयस्त्रिंशाभ्यां स्तोमाभ्यां शाक्वररैवते पृष्ठे निरमिमीत

tasyai vāṅnātyeti | vācaṃ tasmādrūpāccandramaso niramimīta hemanto vācya iti hemantamṛtuṃ vāco niramimīta paṅktirhaimantīti paṅktiṃ cando hemantādṛtorniramimīta paṅktyai nidhanavaditi paṅktyai candaso nidhanavatsāma niramimīta nidhanavata āgrayaṇa iti nidhanavataḥ sāmna āgrayaṇaṃ grahaṃ niramimītāgrayaṇāttriṇavatrayastriṃśāvityāgrayaṇādgrahāttriṇavatrayastriṃśau stomau niramimīta triṇavatrayastriṃśābhyāṃ śākvararaivate iti triṇavatrayastriṃśābhyāṃ stomābhyāṃ śākvararaivate pṛṣṭhe niramimīta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वकर्म ऋषिरिति । वाग्वै विश्वकर्म ऽर्षिर्वाचा हीदं सर्वं कृतं तस्माद्वाग्विश्वकर्म ऽर्षिः प्रजापतिगृहीतया त्वयेति प्रजापतिसृष्टया त्वयेत्येतद्वाचं गृह्णामि प्रजाभ्य इति वाचमुपरिष्टात्प्रापादयत नानोपदधाति ये नानाकामा वाचि तांस्तद्दधाति सकृत्सादयत्येकां तद्वाचं करोत्यथ यन्नाना सादयेद्वाचं ह विचिन्द्यात्सैषा त्रिवृदिष्टका तस्योक्तो बन्धुः

viśvakarma ṛṣiriti | vāgvai viśvakarma 'rṣirvācā hīdaṃ sarvaṃ kṛtaṃ tasmādvāgviśvakarma 'rṣiḥ prajāpatigṛhītayā tvayeti prajāpatisṛṣṭayā tvayetyetadvācaṃ gṛhṇāmi prajābhya iti vācamupariṣṭātprāpādayata nānopadadhāti ye nānākāmā vāci tāṃstaddadhāti sakṛtsādayatyekāṃ tadvācaṃ karotyatha yannānā sādayedvācaṃ ha vicindyātsaiṣā trivṛdiṣṭakā tasyokto bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद्वै तदन्नम् । यत्तत्प्राणाश्च प्रजापतिश्चासृजन्तैतावान्वै सर्वो यज्ञो यज्ञ उ देवानामन्नम्

etadvai tadannam | yattatprāṇāśca prajāpatiścāsṛjantaitāvānvai sarvo yajño yajña u devānāmannam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता दश-द्शोपदधाति । दशाक्षरा विराड्विराडु कृत्स्नमन्नं सर्वमेवास्मिन्नेतत्कृत्स्नमन्नं दधाति सर्वत उपदधाति सर्वत एवास्मिन्नेतत्कृत्स्नमन्नं दधाति ता हैता विराज एतान्प्राणान्बिभ्रति यत्प्राणान्बिभ्रति तस्मात्प्राणभृतः

tā daśa-dśopadadhāti | daśākṣarā virāḍvirāḍu kṛtsnamannaṃ sarvamevāsminnetatkṛtsnamannaṃ dadhāti sarvata upadadhāti sarvata evāsminnetatkṛtsnamannaṃ dadhāti tā haitā virāja etānprāṇānbibhrati yatprāṇānbibhrati tasmātprāṇabhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाहुः । किम् प्राणाः किम् प्राणभृत इति प्राणा एव प्राणा अङ्गानि प्राणभृन्त्यङ्गानि हि प्राणान्बिभ्रति प्राणास्त्वेव प्राणा अन्नम् प्राणभृदन्नं हि प्राणान्बिभर्ति

tadāhuḥ | kim prāṇāḥ kim prāṇabhṛta iti prāṇā eva prāṇā aṅgāni prāṇabhṛntyaṅgāni hi prāṇānbibhrati prāṇāstveva prāṇā annam prāṇabhṛdannaṃ hi prāṇānbibharti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाहुः । कथमस्यैताः सर्वाः प्राजापत्या भवन्तीति यदेव सर्वास्वाह प्रजापतिगृहीतया त्वयेत्येवमु हास्यैताः सर्वाः प्राजापत्या भवन्ति

tadāhuḥ | kathamasyaitāḥ sarvāḥ prājāpatyā bhavantīti yadeva sarvāsvāha prajāpatigṛhītayā tvayetyevamu hāsyaitāḥ sarvāḥ prājāpatyā bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाहुः । यद्ग्रहाय गृहीताय स्तुवते ऽथ शंसत्यथ कस्मात्पुरस्ताद्ग्रहाणामृचश्च सामानि चोपदधातीति संस्था वै कर्मणो ऽन्वीक्षितव्य ऽर्चा वै प्रतिपदा ग्रहो गृह्यत ऋचि साम गीयते तदस्यैतद्यत्पुरस्ताद्ग्रहाणामृचश्च सामानि चोपदधात्यथ यदुपरिष्टाद्ग्रहाणां स्तुतशस्त्रे भवतस्तद्वस्यैतद्यदुपरिष्टाद्ग्रहाणां स्तोमांश्च पृष्ठानि चोपदधाति

tadāhuḥ | yadgrahāya gṛhītāya stuvate 'tha śaṃsatyatha kasmātpurastādgrahāṇāmṛcaśca sāmāni copadadhātīti saṃsthā vai karmaṇo 'nvīkṣitavya 'rcā vai pratipadā graho gṛhyata ṛci sāma gīyate tadasyaitadyatpurastādgrahāṇāmṛcaśca sāmāni copadadhātyatha yadupariṣṭādgrahāṇāṃ stutaśastre bhavatastadvasyaitadyadupariṣṭādgrahāṇāṃ stomāṃśca pṛṣṭhāni copadadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाहुः । यदेतत्त्रयं सह क्रियते ग्रह स्तोत्रं शस्त्रमथात्र ग्रहं चैव स्तोत्रं चोपदधाति कथमस्यात्रापि शस्रमुपहितं यद्वाव स्तोत्रं तचस्त्रं यासु ह्येव स्तुवते ता उ एवानुशंसत्येवमु हास्यात्रापि शस्त्रमुपहितम् भवति

tadāhuḥ | yadetattrayaṃ saha kriyate graha stotraṃ śastramathātra grahaṃ caiva stotraṃ copadadhāti kathamasyātrāpi śasramupahitaṃ yadvāva stotraṃ tacastraṃ yāsu hyeva stuvate tā u evānuśaṃsatyevamu hāsyātrāpi śastramupahitam bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाहुः । यद्यथा पितुः पुत्रमेवं त्रीणि प्रथमान्याहाथ कस्मादृक्षामयोः संक्रामतीति साम वा ऋचः पतिस्तद्यत्तत्रापि यथा पितुः पुत्रमेवम् ब्रूयाद्यथा पतिं सन्तम् पुत्रम् ब्रूयात्तादृक्तत्तस्मादृक्षामयोः संक्रामति कस्मादु त्रिः संतनोतीति पितरम् पुत्रम् पौत्रं तांस्तत्संतनोति तस्मादु तेभ्य एक एव ददाति

tadāhuḥ | yadyathā pituḥ putramevaṃ trīṇi prathamānyāhātha kasmādṛkṣāmayoḥ saṃkrāmatīti sāma vā ṛcaḥ patistadyattatrāpi yathā pituḥ putramevam brūyādyathā patiṃ santam putram brūyāttādṛktattasmādṛkṣāmayoḥ saṃkrāmati kasmādu triḥ saṃtanotīti pitaram putram pautraṃ tāṃstatsaṃtanoti tasmādu tebhya eka eva dadāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्याः पुरस्तादुपदधाति । ताः प्राणभृतो ऽथ याः पश्चात्ताश्चक्षुर्भृतस्ता अपानभृतो ऽथ या दक्षिणतस्ता मनोभृतस्ता उ व्यानभृतो ऽथ या उत्तरतस्ताः श्रोत्रभृतस्ता उदानभृतो ऽथ या मध्ये ता वाग्भृतस्ता उ समानभृतः

tadyāḥ purastādupadadhāti | tāḥ prāṇabhṛto 'tha yāḥ paścāttāścakṣurbhṛtastā apānabhṛto 'tha yā dakṣiṇatastā manobhṛtastā u vyānabhṛto 'tha yā uttaratastāḥ śrotrabhṛtastā udānabhṛto 'tha yā madhye tā vāgbhṛtastā u samānabhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदु ह चरकाध्वर्यवः । अन्या एवापानभृतो व्यानभृत उदानभृतः समानभृतश्चक्षुर्भृतो मनोभृतः श्रोत्रभृतो वाग्भृत इत्युपदधति न तथा कुर्यादत्यहैव रोचयन्त्यत्रो एवैतानि सर्वाणि रूपाण्युपधीयन्ते

tadu ha carakādhvaryavaḥ | anyā evāpānabhṛto vyānabhṛta udānabhṛtaḥ samānabhṛtaścakṣurbhṛto manobhṛtaḥ śrotrabhṛto vāgbhṛta ityupadadhati na tathā kuryādatyahaiva rocayantyatro evaitāni sarvāṇi rūpāṇyupadhīyante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वै पुरस्तादुपधाय पश्चादुपदधाति । प्राणो हापानो भूत्वाङ्गुल्यग्रेभ्य इति संचरत्यपान उ ह प्राणो भूत्वाङ्गुल्यग्रेभ्य इति संचरति तद्यत्पुरस्तादुपधाय पश्चादुपदधात्येनावेवैतत्प्राणौ संतनोति संदधाति तस्मादेतौ प्राणौ संततौ संहितौ

sa vai purastādupadhāya paścādupadadhāti | prāṇo hāpāno bhūtvāṅgulyagrebhya iti saṃcaratyapāna u ha prāṇo bhūtvāṅgulyagrebhya iti saṃcarati tadyatpurastādupadhāya paścādupadadhātyenāvevaitatprāṇau saṃtanoti saṃdadhāti tasmādetau prāṇau saṃtatau saṃhitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ दक्षिणत उपधायोत्तरत उपदधाति । व्यानो होदानो भूत्वाङ्गुल्यग्रेभ्य इति संचरत्युदान उ ह व्यानो भूत्वाङ्गुल्यग्रेभ्य इति संचरति तद्यद्दक्षिणत उपधायोत्तरत उपदधात्येतावेवैतत्प्राणौ संतनोति संदधाति तस्मादेतौ प्राणौ संततौ संहितौ

atha dakṣiṇata upadhāyottarata upadadhāti | vyāno hodāno bhūtvāṅgulyagrebhya iti saṃcaratyudāna u ha vyāno bhūtvāṅgulyagrebhya iti saṃcarati tadyaddakṣiṇata upadhāyottarata upadadhātyetāvevaitatprāṇau saṃtanoti saṃdadhāti tasmādetau prāṇau saṃtatau saṃhitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ या मध्य उपदधाति । स प्राणस्ता रेतःसिचोर्वेलयोपदधाति पृष्टयो वै रेतःसिचौ मध्यमु पृष्टयो मध्यत एवास्मिन्नेतत्प्राणं दधाति सर्वत उपदधाति सर्वत एवास्मिन्नेतत्प्राणं दधात्यथो एवं हैष गुदः प्राणः समन्तं नाभिम् पर्यक्नो नूचीश्च तिरश्चीश्चोपदधाति तस्मादिमे ऽन्वञ्चश्च तिर्यञ्चश्चात्मन्प्राणाः संस्पृष्टा उपदधाति प्राणानेवैतत्संतनोति संदधाति तस्मादिमे प्राणाः संतताः संहिताः

atha yā madhya upadadhāti | sa prāṇastā retaḥsicorvelayopadadhāti pṛṣṭayo vai retaḥsicau madhyamu pṛṣṭayo madhyata evāsminnetatprāṇaṃ dadhāti sarvata upadadhāti sarvata evāsminnetatprāṇaṃ dadhātyatho evaṃ haiṣa gudaḥ prāṇaḥ samantaṃ nābhim paryakno nūcīśca tiraścīścopadadhāti tasmādime 'nvañcaśca tiryañcaścātmanprāṇāḥ saṃspṛṣṭā upadadhāti prāṇānevaitatsaṃtanoti saṃdadhāti tasmādime prāṇāḥ saṃtatāḥ saṃhitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता हैके पुरुषमुपार्प्योपदधति । एष वै प्राणस्तमेता बिभ्रति यत्प्राणम् बिभ्रति तस्मात्प्राणभृत इति न तथा कुर्यादेषो ऽहैव प्राणो य एष हिरण्मयः पुरुषस्तस्य त्वयमात्मा यावदिदमभ्ययमग्निर्विहितस्तद्यद्धास्यैता अङ्ग नाभिप्राप्नुयुः प्राणो हास्य तदङ्गं नाभिप्राप्नुयाद्यदु वै प्राणो ऽङ्गं नाभिप्राप्नोति शुष्यति वा वै तन्म्लायति वा तस्मादेनाः परिश्रित्स्वेवोपार्प्योपदध्यादथ या मध्य उपदधाति ताभिरस्यैष आत्मा पूर्णस्ता उ एवैतस्मादनन्तर्हिताः

tā haike puruṣamupārpyopadadhati | eṣa vai prāṇastametā bibhrati yatprāṇam bibhrati tasmātprāṇabhṛta iti na tathā kuryādeṣo 'haiva prāṇo ya eṣa hiraṇmayaḥ puruṣastasya tvayamātmā yāvadidamabhyayamagnirvihitastadyaddhāsyaitā aṅga nābhiprāpnuyuḥ prāṇo hāsya tadaṅgaṃ nābhiprāpnuyādyadu vai prāṇo 'ṅgaṃ nābhiprāpnoti śuṣyati vā vai tanmlāyati vā tasmādenāḥ pariśritsvevopārpyopadadhyādatha yā madhya upadadhāti tābhirasyaiṣa ātmā pūrṇastā u evaitasmādanantarhitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाहुः । यदयम् पुरो भुवो ऽयं दक्षिणा विश्वकर्मायम् पश्चाद्विश्वव्यचा इदमुत्तरात्स्वरियमुपरि मतिरिति सम्प्रति दिशो ऽभ्यनूच्यन्ते ऽथ कस्मादेना अक्ष्णयादेशेषूपदधातीति प्राणा वै प्राणभृतस्ता यत्सम्प्रति दिश उपदध्यात्प्रागपं हैवायम् प्राणः संचरेदथ यदेना एवमभ्यनूक्ताः सतीरक्ष्णयादेशेषूपदधाति तस्मादयम् प्रागपम् प्राणः सन्नक्ष्णया सर्वाण्यङ्गानि सर्वमात्मानमनुसंचरति

tadāhuḥ | yadayam puro bhuvo 'yaṃ dakṣiṇā viśvakarmāyam paścādviśvavyacā idamuttarātsvariyamupari matiriti samprati diśo 'bhyanūcyante 'tha kasmādenā akṣṇayādeśeṣūpadadhātīti prāṇā vai prāṇabhṛtastā yatsamprati diśa upadadhyātprāgapaṃ haivāyam prāṇaḥ saṃcaredatha yadenā evamabhyanūktāḥ satīrakṣṇayādeśeṣūpadadhāti tasmādayam prāgapam prāṇaḥ sannakṣṇayā sarvāṇyaṅgāni sarvamātmānamanusaṃcarati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एष पशुर्यदग्निः । सो ऽत्रैव सर्वः कृत्स्नः संस्कृतस्तस्य याः पुरस्तादुपदधाति तौ बाहू अथ याः पश्चात्ते सक्थ्यावथ या मध्य उपदधाति स आत्मा ता रेतःसिचोर्वेलयोपदधाति पृष्टयो वै रेतःसिचौ मध्यमु पृष्टयो मध्यतो ह्ययमात्मा सर्वत उपदधाति सर्वतो ह्ययमात्मा

sa eṣa paśuryadagniḥ | so 'traiva sarvaḥ kṛtsnaḥ saṃskṛtastasya yāḥ purastādupadadhāti tau bāhū atha yāḥ paścātte sakthyāvatha yā madhya upadadhāti sa ātmā tā retaḥsicorvelayopadadhāti pṛṣṭayo vai retaḥsicau madhyamu pṛṣṭayo madhyato hyayamātmā sarvata upadadhāti sarvato hyayamātmā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाहुः । यत्पूर्वेषु गणेष्वेकैकं स्तोममेकैकम् पृष्ठमुपदधात्यथ कस्मादत्र द्वौ स्तोमौ द्वे पृष्ठे उपदधातीत्यात्मा वा अस्यैष आत्मानं तदङ्गानां ज्येष्ठं वरिष्ठं वीर्यवत्तमं करोति तस्मादयमात्माङ्गानां ज्येष्ठो वरिष्ठो वीर्यवत्तमः

tadāhuḥ | yatpūrveṣu gaṇeṣvekaikaṃ stomamekaikam pṛṣṭhamupadadhātyatha kasmādatra dvau stomau dve pṛṣṭhe upadadhātītyātmā vā asyaiṣa ātmānaṃ tadaṅgānāṃ jyeṣṭhaṃ variṣṭhaṃ vīryavattamaṃ karoti tasmādayamātmāṅgānāṃ jyeṣṭho variṣṭho vīryavattamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाहुः । कथमस्यैषो ऽग्निः सर्वः कृत्स्न इष्टकायामिष्टकायां संस्कृतो भवतीति मज्जा यजुरस्थीष्टका मांसं सादनं त्वक्षूददोहा लोम पुरीषस्य यजुरन्नम् पुरीषमेवमु हास्यैषो ऽग्निः सर्वः कृत्स्न इष्टकायामिष्टकायां संस्कृतो भवति

tadāhuḥ | kathamasyaiṣo 'gniḥ sarvaḥ kṛtsna iṣṭakāyāmiṣṭakāyāṃ saṃskṛto bhavatīti majjā yajurasthīṣṭakā māṃsaṃ sādanaṃ tvakṣūdadohā loma purīṣasya yajurannam purīṣamevamu hāsyaiṣo 'gniḥ sarvaḥ kṛtsna iṣṭakāyāmiṣṭakāyāṃ saṃskṛto bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एष सार्वायुषो ऽग्निः । स यो हैतमेवं सार्वायुषमग्निं वेद सर्वं हैवायुरेति

sa eṣa sārvāyuṣo 'gniḥ | sa yo haitamevaṃ sārvāyuṣamagniṃ veda sarvaṃ haivāyureti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथातः समञ्चनप्रसारणस्यैव । संचितं हैके समञ्चनप्रसारणेनेत्यभिमृशन्ति पशुरेष यदग्निर्यदा वै पशुरङ्गानि सं चाञ्चति प्र च सारयत्यथ स तैर्वीर्यं करोति

athātaḥ samañcanaprasāraṇasyaiva | saṃcitaṃ haike samañcanaprasāraṇenetyabhimṛśanti paśureṣa yadagniryadā vai paśuraṅgāni saṃ cāñcati pra ca sārayatyatha sa tairvīryaṃ karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संवत्सरो ऽसि परिवत्सरो ऽसि । इदावत्सरो ऽसीद्वत्सरो ऽसि वत्सरो ऽसि उषसस्ते कल्पन्तामहोरात्रास्ते कल्पन्तामर्धमासास्ते कल्पन्ताम् मासास्ते कल्पन्तामृतवस्ते कल्पन्तां संवत्सरस्ते कल्पताम् प्रेत्या एत्यै सं चाञ्च प्र च सारय सुपर्णाचिदसि तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवः सीदेति

saṃvatsaro 'si parivatsaro 'si | idāvatsaro 'sīdvatsaro 'si vatsaro 'si uṣasaste kalpantāmahorātrāste kalpantāmardhamāsāste kalpantām māsāste kalpantāmṛtavaste kalpantāṃ saṃvatsaraste kalpatām pretyā etyai saṃ cāñca pra ca sāraya suparṇācidasi tayā devatayāṅgirasvaddhruvaḥ sīdeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि ह स्माह शाट्यायनिः । स्फोटतोर्हैकः पक्षयोरुपशुश्रावैतेनाभिमृष्टस्य तस्मादेनमेतेनाभ्येव मृशेदिति

api ha smāha śāṭyāyaniḥ | sphoṭatorhaikaḥ pakṣayorupaśuśrāvaitenābhimṛṣṭasya tasmādenametenābhyeva mṛśediti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ ह स्माह स्वर्हिन्नाग्नजितः । नग्नजिद्वा गान्धारः प्राणो वै समञ्चनप्रसारणं यस्मिन्वा अङ्गे प्राणो भवति तत्सं चाञ्चति प्र च सारयति संचितमेवैनम् बहिष्टादभ्यन्यात्तदस्मिन्प्राणं समञ्चनप्रसारणं दधाति तथा सं चाञ्चति प्र च सारयतीति तदहैव समञ्चनप्रसारणं यत्स तदुवाच राजन्यबन्धुरिव त्वेव तदुवाच यन्नु शतं कृत्वो ऽथो सहस्रम् बहिष्टादभ्यन्युर्न वै तस्मिंस्ते प्राणं दध्युर्यो वा आत्मन्प्राणः स एव प्राणस्तद्यत्प्राणभृत उपदधाति तदस्मिन्प्राणं समञ्चनप्रसारणं दधाति तथा सं चाञ्चति प्र च सारयत्यथ लोकम्पृणे उपदधात्यस्यां स्रक्त्यां तयोरुपरि बन्धुः पुरीषं निवपति तस्योपरि बन्धुः

atha ha smāha svarhinnāgnajitaḥ | nagnajidvā gāndhāraḥ prāṇo vai samañcanaprasāraṇaṃ yasminvā aṅge prāṇo bhavati tatsaṃ cāñcati pra ca sārayati saṃcitamevainam bahiṣṭādabhyanyāttadasminprāṇaṃ samañcanaprasāraṇaṃ dadhāti tathā saṃ cāñcati pra ca sārayatīti tadahaiva samañcanaprasāraṇaṃ yatsa taduvāca rājanyabandhuriva tveva taduvāca yannu śataṃ kṛtvo 'tho sahasram bahiṣṭādabhyanyurna vai tasmiṃste prāṇaṃ dadhyuryo vā ātmanprāṇaḥ sa eva prāṇastadyatprāṇabhṛta upadadhāti tadasminprāṇaṃ samañcanaprasāraṇaṃ dadhāti tathā saṃ cāñcati pra ca sārayatyatha lokampṛṇe upadadhātyasyāṃ sraktyāṃ tayorupari bandhuḥ purīṣaṃ nivapati tasyopari bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.