Library·Śatapatha Brāhmaṇa (Mādhyandina)·8·8.3
तृतीयां चितिमुपदधाति । एतद्वै देवा द्वितीयां चितिं चित्वा समारोहन्यदूर्ध्वम् पृथिव्या अर्वाचीनमन्तरिक्षात्तदेव तत्संस्कृत्य समारोहन्
tṛtīyāṃ citimupadadhāti | etadvai devā dvitīyāṃ citiṃ citvā samārohanyadūrdhvam pṛthivyā arvācīnamantarikṣāttadeva tatsaṃskṛtya samārohan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते ऽब्रुवन् । चेतयध्वमिति चितिमिचतेति वाव तदब्रुवन्नित ऊर्ध्वमिचतेति ते चेतयमाना अन्तरिक्षमेव बृहतीं तृतीयां चितिमपश्यंस्तेभ्य एष लोको ऽचन्दयत्
te 'bruvan | cetayadhvamiti citimicateti vāva tadabruvannita ūrdhvamicateti te cetayamānā antarikṣameva bṛhatīṃ tṛtīyāṃ citimapaśyaṃstebhya eṣa loko 'candayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त इन्द्राग्नी अब्रुवन् । युवं न इमां तृतीयां चितिमुपधत्तमिति किं नौ ततो भविष्यतीति युवमेव नः श्रेष्ठौ भविष्यथ इति तथेति तेभ्य एतामिन्द्राग्नी तृतीयां चितिमुपाधत्तां तस्मादाहुरिन्द्राग्नी एव देवानां श्रेष्ठाविति
ta indrāgnī abruvan | yuvaṃ na imāṃ tṛtīyāṃ citimupadhattamiti kiṃ nau tato bhaviṣyatīti yuvameva naḥ śreṣṭhau bhaviṣyatha iti tatheti tebhya etāmindrāgnī tṛtīyāṃ citimupādhattāṃ tasmādāhurindrāgnī eva devānāṃ śreṣṭhāviti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स वा इन्द्राग्निभ्यामुपदधाति । विश्वकर्मणा सादयतीन्द्राग्नी च वै विश्वकर्मा चैतां तृतीयां चितिमपश्यंस्तस्मादिन्द्राग्निभ्यामुपदधाति विश्वकर्मणा सादयति
sa vā indrāgnibhyāmupadadhāti | viśvakarmaṇā sādayatīndrāgnī ca vai viśvakarmā caitāṃ tṛtīyāṃ citimapaśyaṃstasmādindrāgnibhyāmupadadhāti viśvakarmaṇā sādayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेवेन्द्राग्निभ्यामुपदधाति । विश्वकर्मणा सादयति प्रजापतिं विस्रस्तं देवता आदाय व्युदक्रामंस्तस्येन्द्राग्नी च विश्वकर्मा च मध्यमादायोत्कम्यातिष्ठन्
yadvevendrāgnibhyāmupadadhāti | viśvakarmaṇā sādayati prajāpatiṃ visrastaṃ devatā ādāya vyudakrāmaṃstasyendrāgnī ca viśvakarmā ca madhyamādāyotkamyātiṣṭhan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तानब्रवीत् । उप मेत प्रति म एतद्धत्त येन मे यूयमुदक्रमिष्टेति किं नस्ततो भविष्यतीति युष्मद्देवत्यमेव म एतदात्मनो भविष्यतीति तथेति तदस्मिन्नेतदिन्द्राग्नी च विश्वकर्मा च प्रत्यदधुः
tānabravīt | upa meta prati ma etaddhatta yena me yūyamudakramiṣṭeti kiṃ nastato bhaviṣyatīti yuṣmaddevatyameva ma etadātmano bhaviṣyatīti tatheti tadasminnetadindrāgnī ca viśvakarmā ca pratyadadhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्यैषा मध्यमा स्वयमातृणा । एतदस्य तदात्मनस्तद्यदेतामत्रोपदधाति यदेवास्यैषात्मनस्तदस्मिन्नेतत्प्रतिदधाति तस्मादेतामत्रोपदधाति
tadyaiṣā madhyamā svayamātṛṇā | etadasya tadātmanastadyadetāmatropadadhāti yadevāsyaiṣātmanastadasminnetatpratidadhāti tasmādetāmatropadadhāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्राग्नी अव्यथमानाम् । इष्टकां दृंहतं युवमिति यथैव यजुस्तथा बन्धुः पृष्ठेन द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं च विबाधस इति पृष्ठेन ह्येषा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं च विबाधते
indrāgnī avyathamānām | iṣṭakāṃ dṛṃhataṃ yuvamiti yathaiva yajustathā bandhuḥ pṛṣṭhena dyāvāpṛthivī antarikṣaṃ ca vibādhasa iti pṛṣṭhena hyeṣā dyāvāpṛthivī antarikṣaṃ ca vibādhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विश्वकर्मा त्वा सादयत्विति । विश्वकर्मा ह्येतां तृतीयां चितिमपश्यदन्तरिक्षस्य पृष्ठे व्यचस्वतीम् प्रथस्व तीमित्यन्तरिक्षस्य ह्येतत्पृष्ठं व्यचस्वत्प्रथस्वदन्तरिक्षं यचान्तरिक्षं दृंहान्तरिक्षम् मा हिंसीरित्यात्मानं यचात्मानं दृंहात्मानम् मा हिंसीरित्येतत्
viśvakarmā tvā sādayatviti | viśvakarmā hyetāṃ tṛtīyāṃ citimapaśyadantarikṣasya pṛṣṭhe vyacasvatīm prathasva tīmityantarikṣasya hyetatpṛṣṭhaṃ vyacasvatprathasvadantarikṣaṃ yacāntarikṣaṃ dṛṃhāntarikṣam mā hiṃsīrityātmānaṃ yacātmānaṃ dṛṃhātmānam mā hiṃsīrityetat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विश्वस्मै प्राणायापानाय । व्यानायोदानायेति प्राणो वै स्वयमातृणा सर्वस्मा उ वा एतस्मै प्राणः प्रतिष्ठायै चरित्रायेतीमे वै लोकाः स्वयमातृणा इम उ लोकाः प्रतिष्ठा चरित्रं वायुष्ट्वाभिपात्विति वायुष्ट्वाभिगोपायत्वित्येतन्मह्या स्वस्त्येति महत्या स्वस्त्येत्येतच्चर्दिषा शंतमेनेति यच्चर्दिः शंतमं तेनेत्येतत्सादयित्वा सूददोहसाधिवदति तस्योक्तो बन्धुरथ साम गायति तस्योपरि बन्धुः
viśvasmai prāṇāyāpānāya | vyānāyodānāyeti prāṇo vai svayamātṛṇā sarvasmā u vā etasmai prāṇaḥ pratiṣṭhāyai caritrāyetīme vai lokāḥ svayamātṛṇā ima u lokāḥ pratiṣṭhā caritraṃ vāyuṣṭvābhipātviti vāyuṣṭvābhigopāyatvityetanmahyā svastyeti mahatyā svastyetyetaccardiṣā śaṃtameneti yaccardiḥ śaṃtamaṃ tenetyetatsādayitvā sūdadohasādhivadati tasyokto bandhuratha sāma gāyati tasyopari bandhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ दिश्या उपदधाति । दिशो वै दिश्या दिश एवैतदुपदधाति तद्याभिरदो वायुर्दिग्भिरनन्तर्हिताभिरुपैत्ता एतास्ता एवैतदुपदधाति ता उ एवामूः पुरस्ताद्दर्भस्तम्बं च लोगेष्टकाश्चोपदधात्यसौ वा आदित्य एता अमुं तदादित्यं दिक्ष्वध्यूहति दिक्षु चिनोति ता यत्तत्रैव स्युर्बहिर्धा तत्स्युर्बहिर्धो वा एतद्योनेरग्निकर्म यत्पुरा पुष्करपर्णात्ता यदिहाहृत्योपदधाति तदेना योनौ पुष्करपर्णे प्रतिष्ठापयति तथो हैता अबहिर्धा भवन्ति ता अनन्तर्हिताः स्वयमातृणाया उपदधात्यन्तरिक्षं वै मध्यमा स्वयमातृणानन्तर्हितास्तदन्तरिक्षाद्दिशो दधात्युत्तरा उत्तरास्तदन्तरिक्षाद्दिशो दधाति रेतःसिचोर्वेलयेमे वै रेतःसिचावनयोस्तद्दिशो दधाति तस्मादनयोर्दिशः सर्वत उपदधाति सर्वतस्तद्दिशो दधाति तस्मात्सर्वतो दिशः समीचीः सर्वतस्तत्समीचीर्दिशो दधाति तस्मात्सर्वतः समीच्यो दिशः
atha diśyā upadadhāti | diśo vai diśyā diśa evaitadupadadhāti tadyābhirado vāyurdigbhiranantarhitābhirupaittā etāstā evaitadupadadhāti tā u evāmūḥ purastāddarbhastambaṃ ca logeṣṭakāścopadadhātyasau vā āditya etā amuṃ tadādityaṃ dikṣvadhyūhati dikṣu cinoti tā yattatraiva syurbahirdhā tatsyurbahirdho vā etadyoneragnikarma yatpurā puṣkaraparṇāttā yadihāhṛtyopadadhāti tadenā yonau puṣkaraparṇe pratiṣṭhāpayati tatho haitā abahirdhā bhavanti tā anantarhitāḥ svayamātṛṇāyā upadadhātyantarikṣaṃ vai madhyamā svayamātṛṇānantarhitāstadantarikṣāddiśo dadhātyuttarā uttarāstadantarikṣāddiśo dadhāti retaḥsicorvelayeme vai retaḥsicāvanayostaddiśo dadhāti tasmādanayordiśaḥ sarvata upadadhāti sarvatastaddiśo dadhāti tasmātsarvato diśaḥ samīcīḥ sarvatastatsamīcīrdiśo dadhāti tasmātsarvataḥ samīcyo diśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेव दिश्या उपदधाति । चन्दांसि वै दिशो गायत्री वै प्राची दिक्त्रष्टुब्दक्षिणा जगती प्रतीच्यनुष्टुबुदीची पङ्क्तिरूर्ध्वा पशवो वै चन्दांस्यन्तरिक्षम् मध्यमा चितिरन्तरिक्षे तत्पशून्दधाति तस्मादन्तरिक्षायतनाः पशवः
yadveva diśyā upadadhāti | candāṃsi vai diśo gāyatrī vai prācī diktraṣṭubdakṣiṇā jagatī pratīcyanuṣṭubudīcī paṅktirūrdhvā paśavo vai candāṃsyantarikṣam madhyamā citirantarikṣe tatpaśūndadhāti tasmādantarikṣāyatanāḥ paśavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेव दिश्या उपदधाति । चन्दांसि वै दिशः पशवो वै चन्दांस्यन्नम् पशवो मध्यम् मध्यमा चितिर्मध्यतस्तदन्नं दधाति ता अनन्तर्हिताः स्वयमातृणाया उपदधाति प्राणो वै स्वयमातृणानन्तर्हितं तत्प्राणादन्नं दधात्युत्तरा उत्तरं तत्प्राणादन्नं दधाति रेतःसिचोर्वेलया पृष्टयो वै रेतःसिचौ मध्यमु पृष्टयो मध्यत एवास्मिन्नेतदन्नं दधाति सर्वत उपदधाति सर्वत एवास्मिन्नतदन्नं दधाति
yadveva diśyā upadadhāti | candāṃsi vai diśaḥ paśavo vai candāṃsyannam paśavo madhyam madhyamā citirmadhyatastadannaṃ dadhāti tā anantarhitāḥ svayamātṛṇāyā upadadhāti prāṇo vai svayamātṛṇānantarhitaṃ tatprāṇādannaṃ dadhātyuttarā uttaraṃ tatprāṇādannaṃ dadhāti retaḥsicorvelayā pṛṣṭayo vai retaḥsicau madhyamu pṛṣṭayo madhyata evāsminnetadannaṃ dadhāti sarvata upadadhāti sarvata evāsminnatadannaṃ dadhāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राञ्यसि प्राची दिक् । विराडसि दक्षिणा दिक्षम्राडसि प्रतीची दिक्ष्वराडस्युदीची दिगधिपत्न्यसि बृहती दिगिति नामान्यासामेतानि नामग्राहमेवैना एतदुपदधाति ता नानोपदधाति नाना सादयति नाना सूददोहसाधिवदति नाना हि दिशः
rāñyasi prācī dik | virāḍasi dakṣiṇā dikṣamrāḍasi pratīcī dikṣvarāḍasyudīcī digadhipatnyasi bṛhatī digiti nāmānyāsāmetāni nāmagrāhamevainā etadupadadhāti tā nānopadadhāti nānā sādayati nānā sūdadohasādhivadati nānā hi diśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ विश्वज्योतिषमुपदधाति । वायुर्वै मध्यमा विश्वज्योतिर्वायुर्ह्येवान्तरिक्षलोके विश्वं ज्योतिर्वायुमेवैतदुपदधाति तामनन्तर्हितां दिश्याभ्य उपदधाति दिक्षु तद्वायुं दधाति तस्मात्सर्वासु दिक्षु वायुः
atha viśvajyotiṣamupadadhāti | vāyurvai madhyamā viśvajyotirvāyurhyevāntarikṣaloke viśvaṃ jyotirvāyumevaitadupadadhāti tāmanantarhitāṃ diśyābhya upadadhāti dikṣu tadvāyuṃ dadhāti tasmātsarvāsu dikṣu vāyuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेव विश्वज्योतिषमुपदधाति । प्रजा वै विश्वज्योतिः प्रजा ह्येव विश्वं ज्योतिः प्रजननमेवैतदुपदधाति तामनन्तर्हितां दिश्याभ्या उपदधाति दिक्षु तत्प्रजा दधाति तस्मात्सर्वासु दिक्षु प्रजाः
yadveva viśvajyotiṣamupadadhāti | prajā vai viśvajyotiḥ prajā hyeva viśvaṃ jyotiḥ prajananamevaitadupadadhāti tāmanantarhitāṃ diśyābhyā upadadhāti dikṣu tatprajā dadhāti tasmātsarvāsu dikṣu prajāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विश्वकर्मा त्वा सादयत्विति । विश्वकर्मा ह्येतां तृतीयां चितिमपश्यदन्तरिक्षस्य पृष्ठे ज्योतिष्मतीमित्यन्तरिक्षस्य ह्ययम् पृष्ठे ज्योतिष्मान्वायुः
viśvakarmā tvā sādayatviti | viśvakarmā hyetāṃ tṛtīyāṃ citimapaśyadantarikṣasya pṛṣṭhe jyotiṣmatīmityantarikṣasya hyayam pṛṣṭhe jyotiṣmānvāyuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विश्वस्मै प्राणायापानाय । व्यानायेति प्राणो वै विश्वज्योतिः सर्वस्मा उ वा एतस्मै प्राणो विश्वं ज्योतिर्यचेति सर्वं ज्योतिर्यचेत्येतद्वायुष्टे ऽधिपतिरिति वायुमवास्या अधिपतिं करोति सादयित्वा सूददोहसाधिवदति तस्योक्तो बन्धुः
viśvasmai prāṇāyāpānāya | vyānāyeti prāṇo vai viśvajyotiḥ sarvasmā u vā etasmai prāṇo viśvaṃ jyotiryaceti sarvaṃ jyotiryacetyetadvāyuṣṭe 'dhipatiriti vāyumavāsyā adhipatiṃ karoti sādayitvā sūdadohasādhivadati tasyokto bandhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ ऽर्तव्या उपदधाति । ऋतव एते यदृतव्या ऋतूनेवैतदुपदधाति नभश्च नभस्यश्च वार्षिकावृतू इति नामनी एनयोरेते नामभ्यामेवैने एतदुपदधाति द्वे इष्टके भवतो द्वौ हि मासावृतुः सकृत्सादयत्येकं तदृतुं करोत्यवकासूपदधात्यवकाभिः प्रचादयत्यापो वा अवका अपस्तदेतस्मिन्नृतौ दधाति तस्मादेतस्मिन्नृतौ भूयिष्ठं वर्षति
atha 'rtavyā upadadhāti | ṛtava ete yadṛtavyā ṛtūnevaitadupadadhāti nabhaśca nabhasyaśca vārṣikāvṛtū iti nāmanī enayorete nāmabhyāmevaine etadupadadhāti dve iṣṭake bhavato dvau hi māsāvṛtuḥ sakṛtsādayatyekaṃ tadṛtuṃ karotyavakāsūpadadhātyavakābhiḥ pracādayatyāpo vā avakā apastadetasminnṛtau dadhāti tasmādetasminnṛtau bhūyiṣṭhaṃ varṣati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथोत्तरे । इषश्चोर्जश्च शारदावृतू इति नामनी एनयोरेते नामभ्यामेवैने एतदुपदधाति द्वे इष्टके भवतो द्वौ हि मासावृतुः सकृत्सादयत्येकं तदृतुं करोत्यवकासूपदधात्यापो वा अवका अपस्तदेतस्य ऽर्तोः पुरस्ताद्दधाति तस्मादेतस्य ऽर्तोः पुरस्ताद्वर्षति नोपरिष्टात्प्रचादयति तस्मान्न तथेवोपरिष्टाद्वर्षति
athottare | iṣaścorjaśca śāradāvṛtū iti nāmanī enayorete nāmabhyāmevaine etadupadadhāti dve iṣṭake bhavato dvau hi māsāvṛtuḥ sakṛtsādayatyekaṃ tadṛtuṃ karotyavakāsūpadadhātyāpo vā avakā apastadetasya 'rtoḥ purastāddadhāti tasmādetasya 'rtoḥ purastādvarṣati nopariṣṭātpracādayati tasmānna tathevopariṣṭādvarṣati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्यदेता । अत्रोपदधाति संवत्सर एषो ऽग्निरिम उ लोकाः संवत्सरस्तस्यान्तरिक्षमेव मध्यमा चितिरन्तरिक्षमस्य वर्षाशरदावृत् तद्यदेता अत्रोपदधाति यदेवास्यैता आत्मनस्तदस्मिन्नेतत्प्रतिदधाति तस्मादेता अत्रोपदधाति
tadyadetā | atropadadhāti saṃvatsara eṣo 'gnirima u lokāḥ saṃvatsarastasyāntarikṣameva madhyamā citirantarikṣamasya varṣāśaradāvṛt tadyadetā atropadadhāti yadevāsyaitā ātmanastadasminnetatpratidadhāti tasmādetā atropadadhāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेवैता अत्रोपदधाति । प्रजापतिरेषो ऽग्निः संवत्सर उ प्रजापतिस्तस्य मध्यमेव मध्यमा चितिर्मध्यमस्य वर्षाशरदावृतू तद्यदेता अत्रोपदधाति यदेवास्यैता आत्मनस्तदस्मिन्नेतत्प्रतिदधाति तस्मादेता अत्रोपदधाति
yadvevaitā atropadadhāti | prajāpatireṣo 'gniḥ saṃvatsara u prajāpatistasya madhyameva madhyamā citirmadhyamasya varṣāśaradāvṛtū tadyadetā atropadadhāti yadevāsyaitā ātmanastadasminnetatpratidadhāti tasmādetā atropadadhāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ता वा एताः । चतस्र ऋतव्या मध्यमायां चिता उपदधाति द्वे-द्वे इतरासु चितिषु चतुष्पादा वै पशवो ऽन्तरिक्षम् मध्यमा चितिरन्तरिक्षे तत्पशून्दधाति तस्मादन्तरिक्षायतनाः पशवः
tā vā etāḥ | catasra ṛtavyā madhyamāyāṃ citā upadadhāti dve-dve itarāsu citiṣu catuṣpādā vai paśavo 'ntarikṣam madhyamā citirantarikṣe tatpaśūndadhāti tasmādantarikṣāyatanāḥ paśavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेव चतस्रः चतुष्पादा वै पशवो ऽन्नम् पशवो मध्यम् मध्यमा चितिर्मध्यतस्तदन्नं दधाति
yadveva catasraḥ catuṣpādā vai paśavo 'nnam paśavo madhyam madhyamā citirmadhyatastadannaṃ dadhāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेव चतस्रः । चतुरक्षरं वा अन्तरिक्षं द्व्यक्षरा इतराश्चितयस्तद्यावदन्तरिक्षं तावत्तत्कृत्वोपदधाति
yadveva catasraḥ | caturakṣaraṃ vā antarikṣaṃ dvyakṣarā itarāścitayastadyāvadantarikṣaṃ tāvattatkṛtvopadadhāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेव चतस्रः । पशुरेष यदग्निर्मध्यं तत्प्रति पशुं वरिष्ठं करोति तस्मान्मध्यम् प्रति पशुर्वरिष्ठः
yadveva catasraḥ | paśureṣa yadagnirmadhyaṃ tatprati paśuṃ variṣṭhaṃ karoti tasmānmadhyam prati paśurvariṣṭhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ता वा एताः । चतस्र ऋतव्यास्तासां विश्वज्योतिः पञ्चमी पञ्च दिश्यास्तद्दश दशाक्षरा विराडन्नं विराण्मध्यम् मध्यमा चितिर्मध्यतस्तदन्नं दधाति ता अनन्तर्हिताः स्वयमातृणाया उपदधाति प्राणो वै स्वयमातृणानन्तर्हितं तत्प्राणादन्नं दधात्युत्तरा उत्तरं तत्प्राणादन्नं दधाति
tā vā etāḥ | catasra ṛtavyāstāsāṃ viśvajyotiḥ pañcamī pañca diśyāstaddaśa daśākṣarā virāḍannaṃ virāṇmadhyam madhyamā citirmadhyatastadannaṃ dadhāti tā anantarhitāḥ svayamātṛṇāyā upadadhāti prāṇo vai svayamātṛṇānantarhitaṃ tatprāṇādannaṃ dadhātyuttarā uttaraṃ tatprāṇādannaṃ dadhāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ प्राणभृत उपदधाति । प्राणा वै प्राणभृतः प्राणानेवैतदुपदधाति ता दश भवन्ति दश वै प्राणाः पूर्वार्ध उपदधाति पुरस्ताद्धीमे प्राणा आयुर्मे पाहि ज्योतिर्मे यचेति प्राणो वै ज्योतिः प्राणम् मे यचेत्येवैतदाह ता अनन्तर्हिता ऋतव्याभ्य उपदधाति प्राणो वै वायुरृतुषु तद्वायुम् प्रतिष्ठापयति
atha prāṇabhṛta upadadhāti | prāṇā vai prāṇabhṛtaḥ prāṇānevaitadupadadhāti tā daśa bhavanti daśa vai prāṇāḥ pūrvārdha upadadhāti purastāddhīme prāṇā āyurme pāhi jyotirme yaceti prāṇo vai jyotiḥ prāṇam me yacetyevaitadāha tā anantarhitā ṛtavyābhya upadadhāti prāṇo vai vāyurṛtuṣu tadvāyum pratiṣṭhāpayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ चन्दस्या उपदधाति । पशवो वै चन्दांस्यन्तरिक्षम् मध्यमा चितिरन्तरिक्षे तत्पशुं दधाति तस्मादन्तरिक्षायतनाः पशवः
atha candasyā upadadhāti | paśavo vai candāṃsyantarikṣam madhyamā citirantarikṣe tatpaśuṃ dadhāti tasmādantarikṣāyatanāḥ paśavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेव चन्दस्या उपदधाति । पशवो वै चन्दांस्यन्न्म् पशवो मध्यम् मध्यमा चितिर्मध्यतस्तदन्नं दधाति
yadveva candasyā upadadhāti | paśavo vai candāṃsyannm paśavo madhyam madhyamā citirmadhyatastadannaṃ dadhāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ता द्वादश-द्वादशोपदधाति । द्वादशाक्षरा वै जगती पशवो जगत्यन्तरिक्षम् मध्यमा चितिरन्तरिक्षे तत्पशून्दधाति तस्मादन्तरिक्षायतनाः पशवः
tā dvādaśa-dvādaśopadadhāti | dvādaśākṣarā vai jagatī paśavo jagatyantarikṣam madhyamā citirantarikṣe tatpaśūndadhāti tasmādantarikṣāyatanāḥ paśavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेव द्वादश-द्वादश । द्वादशाक्षरा वै जगती पशवो वै जगत्यन्नम् पशवो मध्यम् मध्यमा चितिर्मध्यतस्तदन्न दधाति ता अनन्तर्हिताः प्राणभृद्भ्य उपदधात्यनन्तर्हितं तत्प्राणेभ्यो ऽन्नं दधात्युत्तरा उत्तरं तत्प्राणेभ्यो ऽन्नं दधाति
yadveva dvādaśa-dvādaśa | dvādaśākṣarā vai jagatī paśavo vai jagatyannam paśavo madhyam madhyamā citirmadhyatastadanna dadhāti tā anantarhitāḥ prāṇabhṛdbhya upadadhātyanantarhitaṃ tatprāṇebhyo 'nnaṃ dadhātyuttarā uttaraṃ tatprāṇebhyo 'nnaṃ dadhāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मा चन्द इति । अयं वै लोको मायं हि लोको मित इव प्रमा चन्द इत्यन्तरिक्षलोको वै प्रमान्तरिक्षलोको ह्यस्माल्लोकात्प्रमित इव प्रतिमा चन्द इत्यसौ वै लोकः प्रतिमैष ह्यन्तरिक्षलोके प्रतिमित इवास्रीवयश्चन्द इत्यन्नमस्रीवयस्तद्यदेषु लोकेष्वन्नं तदस्रीवयो ऽथो यदेभ्यो लोकेभ्यो ऽन्नं स्रवति तदस्रीवयो ऽथातो निरुक्तान्येव चन्दांस्युपदधाति
mā canda iti | ayaṃ vai loko māyaṃ hi loko mita iva pramā canda ityantarikṣaloko vai pramāntarikṣaloko hyasmāllokātpramita iva pratimā canda ityasau vai lokaḥ pratimaiṣa hyantarikṣaloke pratimita ivāsrīvayaścanda ityannamasrīvayastadyadeṣu lokeṣvannaṃ tadasrīvayo 'tho yadebhyo lokebhyo 'nnaṃ sravati tadasrīvayo 'thāto niruktānyeva candāṃsyupadadhāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पङ्क्तिश्चन्दः । उष्णिक्चन्दो बृहती चन्दो ऽनुष्टुप्चन्दो विराट् चन्दो गायत्री चन्दस्त्रिष्टुप्चन्दो जगती चन्द इत्येतानि निरुक्तानि विराडष्टमानि चन्दांस्युपदधाति पृथिवी चन्दो ऽन्तरिक्षं चन्द इति यान्येतद्देवत्यानि चन्दांसि तान्येवैतदुपदधात्यग्निर्देवता वातो देवतेत्येता वै देवताश्चन्दांसि तान्येवैतदुपदधाति
paṅktiścandaḥ | uṣṇikcando bṛhatī cando 'nuṣṭupcando virāṭ cando gāyatrī candastriṣṭupcando jagatī canda ityetāni niruktāni virāḍaṣṭamāni candāṃsyupadadhāti pṛthivī cando 'ntarikṣaṃ canda iti yānyetaddevatyāni candāṃsi tānyevaitadupadadhātyagnirdevatā vāto devatetyetā vai devatāścandāṃsi tānyevaitadupadadhāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स वै निरुक्तानि चानिरुक्तानि चोपदधाति । स यत्सर्वाणि निरुक्तान्युपाधास्यदन्तवद्धान्नमभविष्यदक्षेष्यत हाथ यत्सर्वाण्यनिरुक्तानि परो ऽक्षं हान्नमभविष्यन्न हैनदद्रक्ष्यंश्चन निरुक्तानि चानिरुक्तानि चोपदधाति तस्मान्निरुक्तमन्नमद्यमानं न क्षीयते
sa vai niruktāni cāniruktāni copadadhāti | sa yatsarvāṇi niruktānyupādhāsyadantavaddhānnamabhaviṣyadakṣeṣyata hātha yatsarvāṇyaniruktāni paro 'kṣaṃ hānnamabhaviṣyanna hainadadrakṣyaṃścana niruktāni cāniruktāni copadadhāti tasmānniruktamannamadyamānaṃ na kṣīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तानि वा एतानि । त्रीणि द्वादशान्युपदधाति तत्षट्त्रिंशत्षट्त्रिंशदक्षरा बृहत्येषा वै सा बृहती यां तद्देवा अन्तरिक्षम् बृहतीं तृतीयां चितिमपश्यंस्तस्या एतस्यै देवा उत्तमाः
tāni vā etāni | trīṇi dvādaśānyupadadhāti tatṣaṭtriṃśatṣaṭtriṃśadakṣarā bṛhatyeṣā vai sā bṛhatī yāṃ taddevā antarikṣam bṛhatīṃ tṛtīyāṃ citimapaśyaṃstasyā etasyai devā uttamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेवैता इष्टका उपदधाति । प्रजापतेर्विस्रस्तात्सर्वाणि भूतानि सर्वा दिशो ऽनु व्युदक्रामन्
yadvevaitā iṣṭakā upadadhāti | prajāpatervisrastātsarvāṇi bhūtāni sarvā diśo 'nu vyudakrāman
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स यः स प्रजापतिर्व्यस्रंसत । अयमेव स यो ऽयमग्निश्चीयते ऽथ यान्यस्मात्तानि भूतानि व्युदक्रामन्नेतास्ता इष्टकास्तद्यदेता उपदधाति यान्येवास्मात्तानि भूतानि व्युदक्रामंस्तान्यस्मिन्नेतत्प्रतिदधाति
sa yaḥ sa prajāpatirvyasraṃsata | ayameva sa yo 'yamagniścīyate 'tha yānyasmāttāni bhūtāni vyudakrāmannetāstā iṣṭakāstadyadetā upadadhāti yānyevāsmāttāni bhūtāni vyudakrāmaṃstānyasminnetatpratidadhāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्या दश प्रथमा उपदधाति । स चन्द्रमास्ता दश भवन्ति दशाक्षरा विराडन्नं विराडन्नमु चन्द्रमा अथ या उत्तराः षट्त्रिंशदर्धमासाश्च ते मासाश्च चतुर्विंशतिरर्धमासा द्वादश मासाश्चन्द्रमा वै संवत्सरः सर्वाणि भूतानि
tadyā daśa prathamā upadadhāti | sa candramāstā daśa bhavanti daśākṣarā virāḍannaṃ virāḍannamu candramā atha yā uttarāḥ ṣaṭtriṃśadardhamāsāśca te māsāśca caturviṃśatirardhamāsā dvādaśa māsāścandramā vai saṃvatsaraḥ sarvāṇi bhūtāni
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं यत्र देवाः समस्कुर्वन् । तदस्मिन्नेतानि सर्वाणि भूतानि मध्यतो ऽदधुस्तथैवास्मिन्नयमेतद्दधाति ता अनन्तर्हिता ऋतव्याभ्य उपदधात्यृतुषु तत्सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठापयति
taṃ yatra devāḥ samaskurvan | tadasminnetāni sarvāṇi bhūtāni madhyato 'dadhustathaivāsminnayametaddadhāti tā anantarhitā ṛtavyābhya upadadhātyṛtuṣu tatsarvāṇi bhūtāni pratiṣṭhāpayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ वालखिल्या उपदधाति । प्राणा वै वालखिल्याः प्राणानेवैतदुपदधाति ता यद्वालखिल्या नाम यद्वा उर्वरयोरसम्भिन्नम् भवति खिल इति वै तदाचक्षते वालमात्रादु हेमे प्राणा असम्भिन्नास्ते यद्वालसात्रादसम्भिन्नास्तस्माद्वालखिल्याः
atha vālakhilyā upadadhāti | prāṇā vai vālakhilyāḥ prāṇānevaitadupadadhāti tā yadvālakhilyā nāma yadvā urvarayorasambhinnam bhavati khila iti vai tadācakṣate vālamātrādu heme prāṇā asambhinnāste yadvālasātrādasambhinnāstasmādvālakhilyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स वै सप्त पुरस्तादुपदधाति । सप्त पश्चात्तद्याः सप्त पुरस्तादुपदधाति य एवेमे सप्त पुरस्तात्प्राणास्तानस्मिन्नेतद्दधाति
sa vai sapta purastādupadadhāti | sapta paścāttadyāḥ sapta purastādupadadhāti ya eveme sapta purastātprāṇāstānasminnetaddadhāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ याः सप्त पश्चात् । एषामेवैतत्प्राणानामेतान्प्राणान्प्रतीन्करोति तस्माद्यदेभिरन्नमत्ति तदेतैरत्येति
atha yāḥ sapta paścāt | eṣāmevaitatprāṇānāmetānprāṇānpratīnkaroti tasmādyadebhirannamatti tadetairatyeti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेव सप्त पुरस्तादुपदधाति । सप्त वा इमे पुरस्तात्प्राणाश्चत्वारि दोर्बाहवाणि शिरो ग्रीवा यदूर्ध्वं नाभेस्तत्सप्तममङ्गे ऽङ्गे हि प्राण एते वै सप्त पुरस्तात्प्राणास्तानस्मिन्नेतद्दधाति
yadveva sapta purastādupadadhāti | sapta vā ime purastātprāṇāścatvāri dorbāhavāṇi śiro grīvā yadūrdhvaṃ nābhestatsaptamamaṅge 'ṅge hi prāṇa ete vai sapta purastātprāṇāstānasminnetaddadhāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ याः सप्त पश्चात् । सप्त वा इमे पश्चात्प्राणाश्चत्वार्यूर्वष्ठीवानि द्वै प्रतिष्ठे यदवाङ्नाभेस्तत्सप्तममङ्गे ऽङ्गे हि प्राण एते वै सप्त पश्चात्प्राणास्तानस्मिन्नेतद्दधाति
atha yāḥ sapta paścāt | sapta vā ime paścātprāṇāścatvāryūrvaṣṭhīvāni dvai pratiṣṭhe yadavāṅnābhestatsaptamamaṅge 'ṅge hi prāṇa ete vai sapta paścātprāṇāstānasminnetaddadhāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूर्धासि राट् । ध्रुवासि धरुणा धर्त्र्यसि धरणी यन्त्री राड्यन्त्र्यसि यमनी ध्रुवासि धरित्रीत्येतानेवास्मिन्नेतद्ध्रुवान्प्राणान्यचति
mūrdhāsi rāṭ | dhruvāsi dharuṇā dhartryasi dharaṇī yantrī rāḍyantryasi yamanī dhruvāsi dharitrītyetānevāsminnetaddhruvānprāṇānyacati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वेव वालखिल्या उपदधाति । एतद्वै देवा वालखिल्याभिरेवेमांलोकान्त्समयुरितश्चोर्ध्वानमुतश्चार्वाचस्तथैवैतद्यजमानो वालखिल्याभिरेवेमांलोकान्त्संयातीतश्चोर्ध्वानमुतश्चार्वाचः
yadveva vālakhilyā upadadhāti | etadvai devā vālakhilyābhirevemāṃlokāntsamayuritaścordhvānamutaścārvācastathaivaitadyajamāno vālakhilyābhirevemāṃlokāntsaṃyātītaścordhvānamutaścārvācaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूर्धासि राडितीमं लोकमरोहन् । ध्रुवासि धरुणेत्यन्तरिक्षलोकं धर्त्र्यसि धरणीत्यमुं धरणीत्यमुं लोकमायुषे त्वा वर्चसे त्वा कृष्यै त्वा क्षेमाय त्वेति चत्वारश्चतुष्पादाः पशवो ऽन्नम् पशवस्त एतैश्चतुर्भिश्चतुष्पादैः पशुभिरेतेनान्नेनामुष्मिंलोके प्रत्यतिष्ठंस्तथैवैतद्यजमान एतैश्चतुर्भिश्चतुष्पादैः पशुभिरेतेनान्नेनामुष्मिंलोके प्रतितिष्ठति
mūrdhāsi rāḍitīmaṃ lokamarohan | dhruvāsi dharuṇetyantarikṣalokaṃ dhartryasi dharaṇītyamuṃ dharaṇītyamuṃ lokamāyuṣe tvā varcase tvā kṛṣyai tvā kṣemāya tveti catvāraścatuṣpādāḥ paśavo 'nnam paśavasta etaiścaturbhiścatuṣpādaiḥ paśubhiretenānnenāmuṣmiṃloke pratyatiṣṭhaṃstathaivaitadyajamāna etaiścaturbhiścatuṣpādaiḥ paśubhiretenānnenāmuṣmiṃloke pratitiṣṭhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स स पराङिव रोहः । इयमु वै प्रतिष्ठा ते देवा इमाम् प्रतिष्ठामभिप्रत्यायंस्तथैवैतद्यजमान इमाम् प्रति षामभिप्रत्यैति
sa sa parāṅiva rohaḥ | iyamu vai pratiṣṭhā te devā imām pratiṣṭhāmabhipratyāyaṃstathaivaitadyajamāna imām prati ṣāmabhipratyaiti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यन्त्रि राडित्यमुं लोकमरोहन् । यन्त्र्यसि यमनीत्यन्तरिक्षलोकं ध्रुवासि धरित्रीतीमं लोकमिषे त्वोर्जे त्वा रय्यै त्वा पोषाय त्वेति चत्वारश्चतुष्पादाः पशवो ऽन्नम् पशवस्त एतैश्चतुर्भिश्चतुष्पादैः पशुभिरेतेनान्नेनास्मिंलोके प्रत्यतिष्ठंस्तथैवैतद्यजमान एतैश्चतुर्भिश्चतुष्पादैः पशुभिरेतेनान्नेनास्मिंलोके प्रतितिष्ठति
yantri rāḍityamuṃ lokamarohan | yantryasi yamanītyantarikṣalokaṃ dhruvāsi dharitrītīmaṃ lokamiṣe tvorje tvā rayyai tvā poṣāya tveti catvāraścatuṣpādāḥ paśavo 'nnam paśavasta etaiścaturbhiścatuṣpādaiḥ paśubhiretenānnenāsmiṃloke pratyatiṣṭhaṃstathaivaitadyajamāna etaiścaturbhiścatuṣpādaiḥ paśubhiretenānnenāsmiṃloke pratitiṣṭhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथातः संस्कृतिरेव । या अमूरेकादशेष्टका उपदधाति यो ऽसौ प्रथमो ऽनुवाकस्तदन्तरिक्षं स आत्मा तद्यत्ता एकादश भवन्त्येकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप्त्रैष्टुभमन्तरिक्षमथ या उत्तराः षष्टिः स वायुः स प्रजापतिः सो ऽग्निः स यजमानः
athātaḥ saṃskṛtireva | yā amūrekādaśeṣṭakā upadadhāti yo 'sau prathamo 'nuvākastadantarikṣaṃ sa ātmā tadyattā ekādaśa bhavantyekādaśākṣarā vai triṣṭuptraiṣṭubhamantarikṣamatha yā uttarāḥ ṣaṣṭiḥ sa vāyuḥ sa prajāpatiḥ so 'gniḥ sa yajamānaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्याः पुरस्तादुपदधाति । शिरो ऽस्य तास्ता दश भवन्ति दश वै प्राणाः प्राणा उ वै शिरः पूर्वार्ध उपदधाति पुरस्ताद्धीदं शिरः
tadyāḥ purastādupadadhāti | śiro 'sya tāstā daśa bhavanti daśa vai prāṇāḥ prāṇā u vai śiraḥ pūrvārdha upadadhāti purastāddhīdaṃ śiraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ या दक्षिणतः । यदूर्ध्वम् मध्यादवाचीनं शीर्ष्णस्तदस्य ता अथ याः पश्चाद्यदूर्ध्वम् प्रतिष्ठाया अवाचीनम् मध्यात्तदस्य ताः प्रतिष्ठैवोत्तरतः
atha yā dakṣiṇataḥ | yadūrdhvam madhyādavācīnaṃ śīrṣṇastadasya tā atha yāḥ paścādyadūrdhvam pratiṣṭhāyā avācīnam madhyāttadasya tāḥ pratiṣṭhaivottarataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्याः सप्त पुरस्ताद्वालखिल्या उपदधाति । य एवेमे सप्त पुरस्तात्प्राणास्तानस्मिन्नेतद्दधाति ता अनन्तर्हिता एताभ्यो दशभ्य उपदधात्यनन्तर्हितांस्तचीर्ष्णः प्राणान्दधाति
tadyāḥ sapta purastādvālakhilyā upadadhāti | ya eveme sapta purastātprāṇāstānasminnetaddadhāti tā anantarhitā etābhyo daśabhya upadadhātyanantarhitāṃstacīrṣṇaḥ prāṇāndadhāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ याः सप्त पश्चात् । य एवेमे सप्त पश्चात्प्राणास्तानस्मिन्नेतद्दधाति ता अनन्तर्हिता एताभ्यो द्वादशभ्य उपदधात्यनन्तर्हितांस्तदात्मनः प्राणान्दधाति स एष वायुः प्रजापतिरस्मिंस्त्रैष्टुभे ऽन्तरिक्षे समन्तम् पर्यक्नस्तद्यत्तृतीयां चितिमुपदधाति वायुं चैव तदन्तरिक्षं च संक्कृत्योपधत्ते ऽथ लोकम्पृणे उपदधात्यस्यां स्रक्त्यां तयोरुपरि बन्धुः पुरीषं निवपति तस्योपरि बन्धुः
atha yāḥ sapta paścāt | ya eveme sapta paścātprāṇāstānasminnetaddadhāti tā anantarhitā etābhyo dvādaśabhya upadadhātyanantarhitāṃstadātmanaḥ prāṇāndadhāti sa eṣa vāyuḥ prajāpatirasmiṃstraiṣṭubhe 'ntarikṣe samantam paryaknastadyattṛtīyāṃ citimupadadhāti vāyuṃ caiva tadantarikṣaṃ ca saṃkkṛtyopadhatte 'tha lokampṛṇe upadadhātyasyāṃ sraktyāṃ tayorupari bandhuḥ purīṣaṃ nivapati tasyopari bandhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.