Śatapatha Brāhmaṇa (Mādhyandina) 8.7

ऋतव्या उपदधाति । ऋतव एते यदृतव्या ऋतूनेवैतदुपदधाति तदेतत्सर्वं यदृतव्याः संवत्सरो वा ऋतव्याः संवत्सर इदं सर्वमिदमेवैतत्सर्वमुपदधात्यथो प्रजननमेतत्संवत्सरो वा ऋतव्याः संवत्सरः प्रजननम् प्रजननमेवैतदुपदधाति

ṛtavyā upadadhāti | ṛtava ete yadṛtavyā ṛtūnevaitadupadadhāti tadetatsarvaṃ yadṛtavyāḥ saṃvatsaro vā ṛtavyāḥ saṃvatsara idaṃ sarvamidamevaitatsarvamupadadhātyatho prajananametatsaṃvatsaro vā ṛtavyāḥ saṃvatsaraḥ prajananam prajananamevaitadupadadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेव ऽर्तव्या उपदधाति । क्षत्र वा ऋतव्या विश इमा इतरा इष्टकाः क्षत्रं तद्विश्यत्तारं दधाति ताः सर्वासु चितिषूपदधाति सर्वस्यां तद्विशि क्षत्रमत्तारं दधाति

yadveva 'rtavyā upadadhāti | kṣatra vā ṛtavyā viśa imā itarā iṣṭakāḥ kṣatraṃ tadviśyattāraṃ dadhāti tāḥ sarvāsu citiṣūpadadhāti sarvasyāṃ tadviśi kṣatramattāraṃ dadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेव ऽर्तव्या उपदधाति । संवत्सर एषो ऽग्निः स ऋतव्याभिः संहितः संवत्सरमेवैतदृतुभिः संतनोति संदधाति ता वै नानाप्रभृतयः समानोदर्का ऋतवो वा असृज्यन्त ते सृष्टा नानैवासन्

yadveva 'rtavyā upadadhāti | saṃvatsara eṣo 'gniḥ sa ṛtavyābhiḥ saṃhitaḥ saṃvatsaramevaitadṛtubhiḥ saṃtanoti saṃdadhāti tā vai nānāprabhṛtayaḥ samānodarkā ṛtavo vā asṛjyanta te sṛṣṭā nānaivāsan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते ऽब्रुवन् । न वा इत्थं सन्तः शक्ष्यामः प्रजनयितुं रूपैः समायामेति त एकैकमृतुं रूपैः समायंस्तस्मादेकैकस्मिन्नृतौ सर्वेषामृतूनां रूपं ता यन्नानाप्रभृतयो नाना ह्यसृज्यन्ताथ यत्समानोदर्का रूपैर्हि समायन्

te 'bruvan | na vā itthaṃ santaḥ śakṣyāmaḥ prajanayituṃ rūpaiḥ samāyāmeti ta ekaikamṛtuṃ rūpaiḥ samāyaṃstasmādekaikasminnṛtau sarveṣāmṛtūnāṃ rūpaṃ tā yannānāprabhṛtayo nānā hyasṛjyantātha yatsamānodarkā rūpairhi samāyan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स उपदधाति । तपश्च तपस्यश्च शैशिरावृतू इति नामनी एनयोरेते नामभ्यामेवैने एतदुपदधात्यसौ वा आदित्यस्तपस्तस्मादेतावृतू अनन्तर्हितौ तद्यदेतस्मादेतावृतू अनन्तर्हितौ तस्मादेतौ तपश्च तपस्यश्च

sa upadadhāti | tapaśca tapasyaśca śaiśirāvṛtū iti nāmanī enayorete nāmabhyāmevaine etadupadadhātyasau vā ādityastapastasmādetāvṛtū anantarhitau tadyadetasmādetāvṛtū anantarhitau tasmādetau tapaśca tapasyaśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्नेरन्तःश्लेषो ऽसीति । संवत्सर एषो ऽग्निः स ऋतव्याभिः संहितः संवत्सरमेवैतदृतुभिः संतनोति संदधाति कल्पेतां द्यावापृथिवी कल्पन्तामाप ओषधय इतीदमेवैतत्सर्वमृतुभिः कल्पयति कल्पन्तामग्नयः पृथङ्नम ज्यैष्ठ्याय सव्रता इत्यग्नयो हैते पृथग्यदेता इष्टकास्ते यथानयोरृत्वोर्ज्यैष्ठ्याय कल्पेरन्नेवमेतदाह ये अग्नयः समनसो ऽन्तरा द्यावापृथिवी इमे इति यथैव यजुस्तथा बन्धुः शैशिरावृतू अभिकल्पमाना इन्द्रमिव देवा अभिसंविशन्त्विति यथेन्द्रं देवा अभिसंविष्टा एवमिमावृतू ज्यैष्ठ्यायाभिसंविशन्त्वित्येतद्द्वे इष्टके भवतो द्वौ हि मासावृतुः सकृत्सादयत्येकं तदृतुं करोति

agnerantaḥśleṣo 'sīti | saṃvatsara eṣo 'gniḥ sa ṛtavyābhiḥ saṃhitaḥ saṃvatsaramevaitadṛtubhiḥ saṃtanoti saṃdadhāti kalpetāṃ dyāvāpṛthivī kalpantāmāpa oṣadhaya itīdamevaitatsarvamṛtubhiḥ kalpayati kalpantāmagnayaḥ pṛthaṅnama jyaiṣṭhyāya savratā ityagnayo haite pṛthagyadetā iṣṭakāste yathānayorṛtvorjyaiṣṭhyāya kalperannevametadāha ye agnayaḥ samanaso 'ntarā dyāvāpṛthivī ime iti yathaiva yajustathā bandhuḥ śaiśirāvṛtū abhikalpamānā indramiva devā abhisaṃviśantviti yathendraṃ devā abhisaṃviṣṭā evamimāvṛtū jyaiṣṭhyāyābhisaṃviśantvityetaddve iṣṭake bhavato dvau hi māsāvṛtuḥ sakṛtsādayatyekaṃ tadṛtuṃ karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्यदेते अत्रोपदधाति । संवत्सर एषो ऽग्निरिम उ लोकाः संवत्सरस्तस्य द्यौरेव पञ्चमी चितिर्द्यौरस्य शिशिर ऋतुस्तद्यदेते अत्रोपदधाति यदेवास्यैते आत्मनस्तदस्मिन्नेतत्प्रतिदधाति तस्मादेते अत्रोपदधाति

tadyadete atropadadhāti | saṃvatsara eṣo 'gnirima u lokāḥ saṃvatsarastasya dyaureva pañcamī citirdyaurasya śiśira ṛtustadyadete atropadadhāti yadevāsyaite ātmanastadasminnetatpratidadhāti tasmādete atropadadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेवैते अत्रोपदधाति । प्रजापतिरेषो ऽग्निः संवत्सर उ प्रजापतिस्तस्य शिर एव पञ्चमी चितिः शिरो ऽस्य शिशिर ऋतुस्तद्यदेते अत्रोपदधाति यदेवास्यैते आत्मनस्तदस्मिन्नेतत्प्रतिदधाति तस्मादेते अत्रोपदधाति

yadvevaite atropadadhāti | prajāpatireṣo 'gniḥ saṃvatsara u prajāpatistasya śira eva pañcamī citiḥ śiro 'sya śiśira ṛtustadyadete atropadadhāti yadevāsyaite ātmanastadasminnetatpratidadhāti tasmādete atropadadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स पुरस्तात्स्वयमातृणायै च विश्वज्योतिषश्च ऽर्तव्ये उपदधाति । द्यौर्वा उत्तमा स्वयमातृणादित्य उत्तमा विश्वज्योतिरर्वाचीनं तद्दिवश्चादित्याच्च ऽर्तून्दधाति तस्मादर्वाचीनमेवात ऋतवो ऽथो प्रजननमेतदर्वाचीनं तद्दिवश्चादित्याश्च प्रजननं दधाति तस्मादर्वाचीनमेवातः प्रजायते स्थितं हैवातः पराक्प्रजननं यावन्तो ह्येव सनाग्रे देवास्तावन्तो देवाः

sa purastātsvayamātṛṇāyai ca viśvajyotiṣaśca 'rtavye upadadhāti | dyaurvā uttamā svayamātṛṇāditya uttamā viśvajyotirarvācīnaṃ taddivaścādityācca 'rtūndadhāti tasmādarvācīnamevāta ṛtavo 'tho prajananametadarvācīnaṃ taddivaścādityāśca prajananaṃ dadhāti tasmādarvācīnamevātaḥ prajāyate sthitaṃ haivātaḥ parākprajananaṃ yāvanto hyeva sanāgre devāstāvanto devāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ प्रथमायै स्वयमातृणायै प्रथमायै च विश्वज्योतिष उपरिष्टादृतव्ये उपदधाति । इयं वै प्रथमा स्वयमातृणाग्निः प्रथमा विश्वज्योतिस्तदूर्ध्वानृतून्दधाति तस्मादित ऊर्ध्वा ऋतवो ऽथो प्रजननमेतदितस्तदूर्ध्वम् प्रजननं दधाति तस्मादित ऊर्ध्वमेव प्रजायते

atha prathamāyai svayamātṛṇāyai prathamāyai ca viśvajyotiṣa upariṣṭādṛtavye upadadhāti | iyaṃ vai prathamā svayamātṛṇāgniḥ prathamā viśvajyotistadūrdhvānṛtūndadhāti tasmādita ūrdhvā ṛtavo 'tho prajananametaditastadūrdhvam prajananaṃ dadhāti tasmādita ūrdhvameva prajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता न व्यूहेत् । नेदृतून्व्यूहानीति यो वै म्रियत ऋतवो ह तस्मै व्युह्यन्ते तस्माद्यत्रैव प्रथमे उपदधाति तत्सर्वा उपदध्यात्

tā na vyūhet | nedṛtūnvyūhānīti yo vai mriyata ṛtavo ha tasmai vyuhyante tasmādyatraiva prathame upadadhāti tatsarvā upadadhyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथो इमे वै लोका ऋतव्याः । इमांस्तल्लोकानूर्ध्वांश्चितिभिश्चिनोत्यथो क्षत्रं वा ऋतव्याः क्षत्रं तदूर्ध्वं चितिभिश्चिनोत्यथो संवत्सरो वा ऋतव्याः संवत्सरं तदूर्ध्वं चितिभिश्चिनोति ता नान्यया यजुष्मत्येष्टकयोपरिष्टादभ्युपदध्यान्नेत्क्षत्रं विशाभ्युपदधानीति

atho ime vai lokā ṛtavyāḥ | imāṃstallokānūrdhvāṃścitibhiścinotyatho kṣatraṃ vā ṛtavyāḥ kṣatraṃ tadūrdhvaṃ citibhiścinotyatho saṃvatsaro vā ṛtavyāḥ saṃvatsaraṃ tadūrdhvaṃ citibhiścinoti tā nānyayā yajuṣmatyeṣṭakayopariṣṭādabhyupadadhyānnetkṣatraṃ viśābhyupadadhānīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता हैता एव संयान्यः । एतद्वै देवा ऋतव्याभिरेवेमांलोकान्त्समयुरितश्चोर्ध्वानमुतश्चार्वाचस्तथैवैतद्यजमान ऋतव्याभिरेवेमांलोकान्त्संयातीतश्चोर्ध्वानमुतश्चार्वाचः

tā haitā eva saṃyānyaḥ | etadvai devā ṛtavyābhirevemāṃlokāntsamayuritaścordhvānamutaścārvācastathaivaitadyajamāna ṛtavyābhirevemāṃlokāntsaṃyātītaścordhvānamutaścārvācaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदु ह चरकाध्वर्यवः । अन्या एव संयानीरित्युपदधति न तथा कुर्यादत्यहैव रेचयन्त्येता उ एव संयान्यः

tadu ha carakādhvaryavaḥ | anyā eva saṃyānīrityupadadhati na tathā kuryādatyahaiva recayantyetā u eva saṃyānyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ विश्वज्योतिषमुपदधाति । आदित्यो वा उत्तमा विश्वज्योतिरादित्यो ह्येवामुष्मिंलोके विश्वज्योतिरादित्यमेवैतदुपदधाति

atha viśvajyotiṣamupadadhāti | ādityo vā uttamā viśvajyotirādityo hyevāmuṣmiṃloke viśvajyotirādityamevaitadupadadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेव विश्वज्योतिषमुपदधाति । प्रजा वै विश्वज्योतिः प्रजा ह्येव विश्वं ज्योतिः प्रजननमेवैतदुपदधाति

yadveva viśvajyotiṣamupadadhāti | prajā vai viśvajyotiḥ prajā hyeva viśvaṃ jyotiḥ prajananamevaitadupadadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स पुरस्तात्स्वयमातृणायै विश्वज्योतिषमुपदधाति । द्यौर्वा उत्तमा स्वयमातृणादित्य उत्तमा विश्वज्योतिरर्वाचीनं तद्दिव आदित्यं दधाति तस्मादेषो ऽर्वाचीनमेवातस्तप त्यथो प्रजननमेतदर्वाचीनं तद्दिवः प्रजननं दधाति तस्मादर्वाचीनमेवातः प्रजायते

sa purastātsvayamātṛṇāyai viśvajyotiṣamupadadhāti | dyaurvā uttamā svayamātṛṇāditya uttamā viśvajyotirarvācīnaṃ taddiva ādityaṃ dadhāti tasmādeṣo 'rvācīnamevātastapa tyatho prajananametadarvācīnaṃ taddivaḥ prajananaṃ dadhāti tasmādarvācīnamevātaḥ prajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ प्रथमायै स्वयमातृणायै । उपरिष्टाद्विश्वज्योतिषमुपदधातीयं वै प्रथमा स्वयमातृणाग्निः प्रथमा विश्वज्योतिरितस्तदूर्ध्वमग्निं दधाति तस्मादित ऊर्ध्वो ऽग्निर्दीप्यते ऽथो प्रजननमेतदितस्तदूर्ध्वम् प्रजननं दधाति तस्मादित ऊर्ध्वमेव प्रजायते

atha prathamāyai svayamātṛṇāyai | upariṣṭādviśvajyotiṣamupadadhātīyaṃ vai prathamā svayamātṛṇāgniḥ prathamā viśvajyotiritastadūrdhvamagniṃ dadhāti tasmādita ūrdhvo 'gnirdīpyate 'tho prajananametaditastadūrdhvam prajananaṃ dadhāti tasmādita ūrdhvameva prajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मध्यमायै स्वयमातृणायै । उपरिष्टाद्विश्वज्योतिषमुपदधात्यन्तरिक्षं वै मध्यमा स्वयमातृणा वायुर्मध्यमा विश्वज्योतिरन्तरिक्षे तद्वायुं दधाति तस्मादयमन्तरिक्षे वायुः

atha madhyamāyai svayamātṛṇāyai | upariṣṭādviśvajyotiṣamupadadhātyantarikṣaṃ vai madhyamā svayamātṛṇā vāyurmadhyamā viśvajyotirantarikṣe tadvāyuṃ dadhāti tasmādayamantarikṣe vāyuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान्येतानि ज्योतींषि । तद्यदेता एवमुपदधात्येतान्येवैतज्ज्योतींषि सम्यञ्चि दधाति तस्मादित ऊर्ध्वो ऽग्निर्दीप्यते ऽर्वाङ्सावादित्यस्तपत्यन्तरिक्षे ऽयं तिर्यङ् वायुः पवते

tānyetāni jyotīṃṣi | tadyadetā evamupadadhātyetānyevaitajjyotīṃṣi samyañci dadhāti tasmādita ūrdhvo 'gnirdīpyate 'rvāṅsāvādityastapatyantarikṣe 'yaṃ tiryaṅ vāyuḥ pavate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परमेष्ठी त्वा सादयत्विति । परमेष्ठी ह्येताम् पञ्चमीं चितिमपश्यद्दिवस्पृष्ठे ज्योतिष्मतीमिति दिवो ह्यसौ पृष्ठे ज्योतिष्मानादित्यः

parameṣṭhī tvā sādayatviti | parameṣṭhī hyetām pañcamīṃ citimapaśyaddivaspṛṣṭhe jyotiṣmatīmiti divo hyasau pṛṣṭhe jyotiṣmānādityaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वस्मै प्राणायापानाय । व्यानायेति प्राणो वै विश्वज्योतिः सर्वस्मा उ वा एतस्मै प्राणो विश्वं ज्योतिर्यचेति सर्वं ज्योतिर्यचेत्येतत्सूर्यस्ते ऽधिपतिरिति सूर्यमेवास्या अधिपतिं करोति सादयित्वा सूददोहसाधिवदति तस्योक्तो बन्धुः

viśvasmai prāṇāyāpānāya | vyānāyeti prāṇo vai viśvajyotiḥ sarvasmā u vā etasmai prāṇo viśvaṃ jyotiryaceti sarvaṃ jyotiryacetyetatsūryaste 'dhipatiriti sūryamevāsyā adhipatiṃ karoti sādayitvā sūdadohasādhivadati tasyokto bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता हैता एव संयान्यः । एतद्वै देवा विश्वज्योतिर्भिरेवेमांलोकान्त्समयुरितश्चोर्ध्वानमुतश्चार्वाचस्तथैवैतद्यजमानो विश्वज्योतिर्भिरेवेमांलोकान्त्संयातीतश्चोर्ध्वानमुतुश्चार्वाचः

tā haitā eva saṃyānyaḥ | etadvai devā viśvajyotirbhirevemāṃlokāntsamayuritaścordhvānamutaścārvācastathaivaitadyajamāno viśvajyotirbhirevemāṃlokāntsaṃyātītaścordhvānamutuścārvācaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदु ह चरकाध्वर्यवो । ऽन्या एव संयानीरित्युपदधति न तथा कुर्यादत्यहैव रेचयन्त्येता उ एव संयान्यः

tadu ha carakādhvaryavo | 'nyā eva saṃyānīrityupadadhati na tathā kuryādatyahaiva recayantyetā u eva saṃyānyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ लोकम्पृणामुपदधाति । असौ वा आदित्यो लोकम्पृणैष हीमांलोकान्पूरयत्यमुमेवैतदादित्यमुपदधाति तां सर्वासु चितिषूपदधातीमे वै लोका एताश्चितयो ऽमुं तदादित्यमेषु लोकेषु दधाति तस्मादेष सर्वेभ्य एवैभ्यो लोकेभ्यस्तपति

atha lokampṛṇāmupadadhāti | asau vā ādityo lokampṛṇaiṣa hīmāṃlokānpūrayatyamumevaitadādityamupadadhāti tāṃ sarvāsu citiṣūpadadhātīme vai lokā etāścitayo 'muṃ tadādityameṣu lokeṣu dadhāti tasmādeṣa sarvebhya evaibhyo lokebhyastapati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेव लोकम्पृणामुपदधाति । क्षत्रं वै लोकम्पृणा विश इमा इतरा इष्टकाः क्षत्रं तद्विश्यत्तारं दधाति तां सर्वासु चितिषूपदधाति सर्वस्यां तद्विशि क्षत्रमत्तारं दधाति

yadveva lokampṛṇāmupadadhāti | kṣatraṃ vai lokampṛṇā viśa imā itarā iṣṭakāḥ kṣatraṃ tadviśyattāraṃ dadhāti tāṃ sarvāsu citiṣūpadadhāti sarvasyāṃ tadviśi kṣatramattāraṃ dadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सैषैकैव भवति । एकस्थं तत्क्षत्रमेकस्थां श्रियं करोत्यथ या द्वितीया मिथुनं तदर्धमु हैतदात्मनो यन्मिथुनं यदा वै सह मिथुनेनाथ सर्वो ऽथ कृत्स्नः कृत्स्नताया एकेन यजुषा बह्वीरिष्टका उपदधाति क्षत्रं तद्वीर्येणात्यादधाति क्षत्रं विशो वीर्यवत्तरं करोत्यथेतराः पृथङ्नाना यजुर्भिरुपदधाति विशं तत्क्षत्रादवीर्यतरां करोति पृथग्वादिनीं नानाचेतसम्

saiṣaikaiva bhavati | ekasthaṃ tatkṣatramekasthāṃ śriyaṃ karotyatha yā dvitīyā mithunaṃ tadardhamu haitadātmano yanmithunaṃ yadā vai saha mithunenātha sarvo 'tha kṛtsnaḥ kṛtsnatāyā ekena yajuṣā bahvīriṣṭakā upadadhāti kṣatraṃ tadvīryeṇātyādadhāti kṣatraṃ viśo vīryavattaraṃ karotyathetarāḥ pṛthaṅnānā yajurbhirupadadhāti viśaṃ tatkṣatrādavīryatarāṃ karoti pṛthagvādinīṃ nānācetasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वा अस्यां स्रक्त्याम् प्रथमे उपदधाति । अमुं तदादित्यमेतस्यां दिशि पधात्यथेतस्तस्मादतो ऽनुपर्यैत्यथेतस्तस्मादतो ऽनुपर्यैत्यथेतस्तस्मादतो ऽनुपर्यैत्यथातस्तस्मादतो ऽनुपर्यैति

sa vā asyāṃ sraktyām prathame upadadhāti | amuṃ tadādityametasyāṃ diśi padhātyathetastasmādato 'nuparyaityathetastasmādato 'nuparyaityathetastasmādato 'nuparyaityathātastasmādato 'nuparyaiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यद्यत्रैव प्रथमे उपदधाति । तदुत्तमे अनूपदध्यात्सकृद्धैवासावादित्य इमांलोकान्पर्येत्य नातिप्रच्यवेतातिहृत्य पूर्वे उत्तमे अनूपदधात्यमुं तदादित्यमिमांलोकानतिप्रच्यावयति तस्मादसावादित्य इमांलोकानसंस्थितो दक्षिणावृत्पुनः पुनरनुपर्यैति

sa yadyatraiva prathame upadadhāti | taduttame anūpadadhyātsakṛddhaivāsāvāditya imāṃlokānparyetya nātipracyavetātihṛtya pūrve uttame anūpadadhātyamuṃ tadādityamimāṃlokānatipracyāvayati tasmādasāvāditya imāṃlokānasaṃsthito dakṣiṇāvṛtpunaḥ punaranuparyaiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकम् पृण चिद्रम् पृणेति । लोकं च पूरय चिद्रं च पूरयेत्येतदथो सीद ध्रुवा त्वमित्यथो सीद स्थिरा त्वम् प्रतिष्ठितेत्येतदिन्द्राग्नी त्वा बृहस्पतिरस्मिन्योनावसीषदन्नितीन्द्राग्नी च त्वा बृहस्पतिश्चास्मिन्योनौ प्रत्यतिष्ठिपन्नित्येतदनुष्टुभा वाग्वा अनुष्टुब्वागिन्द्र इन्द्रो लोकम्पृणा न सादयत्यसन्नो ह्येष सूददोहसा वदति प्राणो वै सूददोहाः प्राणेनैवैनमेतत्संतनोति संदधाति

lokam pṛṇa cidram pṛṇeti | lokaṃ ca pūraya cidraṃ ca pūrayetyetadatho sīda dhruvā tvamityatho sīda sthirā tvam pratiṣṭhitetyetadindrāgnī tvā bṛhaspatirasminyonāvasīṣadannitīndrāgnī ca tvā bṛhaspatiścāsminyonau pratyatiṣṭhipannityetadanuṣṭubhā vāgvā anuṣṭubvāgindra indro lokampṛṇā na sādayatyasanno hyeṣa sūdadohasā vadati prāṇo vai sūdadohāḥ prāṇenaivainametatsaṃtanoti saṃdadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाहुः । कथमेषा लोकम्पृणायातयाम्नी भवतीत्यसौ वा आदित्यो लोकम्पृणायातयामा वा एषो ऽथो वाग्वै लोकम्पृणायातयाम्न्यु वै वाक्

tadāhuḥ | kathameṣā lokampṛṇāyātayāmnī bhavatītyasau vā ādityo lokampṛṇāyātayāmā vā eṣo 'tho vāgvai lokampṛṇāyātayāmnyu vai vāk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वै यजुष्मतीरुपधाय । लोकम्पृणया प्रचादयत्यन्नं वै यजुष्मत्य इष्टका आत्मा लोकम्पृणान्नं तदात्मना परिदधाति तस्मादन्नमात्मना परिहितमात्मैव भवति

sa vai yajuṣmatīrupadhāya | lokampṛṇayā pracādayatyannaṃ vai yajuṣmatya iṣṭakā ātmā lokampṛṇānnaṃ tadātmanā paridadhāti tasmādannamātmanā parihitamātmaiva bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वा आत्मन्नेव । यजुष्मतीरुपदधाति न पक्षपुचेष्वात्मंस्तदन्नं दधाति यदु वा आत्मन्नन्नं धीयते तदात्मानमवति तत्पक्षपुचान्यथ यत्पक्षपुचेषु नैव तदात्मानमवति न पक्षपुचानि

sa vā ātmanneva | yajuṣmatīrupadadhāti na pakṣapuceṣvātmaṃstadannaṃ dadhāti yadu vā ātmannannaṃ dhīyate tadātmānamavati tatpakṣapucānyatha yatpakṣapuceṣu naiva tadātmānamavati na pakṣapucāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभयीर्यजुष्मतीश्च लोकम्पृणाश्चात्मन्नुपदधाति । तस्मादयमात्मा द्विगुणो बहुलतर इव लोकम्पृणा एव पक्षपुचेषु तस्मात्पक्षपुचानि तनीयांसीवानूचीश्च तिरश्चीत्मन्नुपदधात्यस्थीनि वा इष्टकास्तस्मादिमान्यन्वञ्चि च तिर्यञ्चि चात्मन्नस्थीनि पराचीरेव पक्षपुचेषु न हि किं चन पक्षपुचेषु तिर्यगस्थ्यस्ति तद्धैतदेव चितस्य चाचितस्य च विज्ञानमेवमेव चित इतरथाचितः

ubhayīryajuṣmatīśca lokampṛṇāścātmannupadadhāti | tasmādayamātmā dviguṇo bahulatara iva lokampṛṇā eva pakṣapuceṣu tasmātpakṣapucāni tanīyāṃsīvānūcīśca tiraścītmannupadadhātyasthīni vā iṣṭakāstasmādimānyanvañci ca tiryañci cātmannasthīni parācīreva pakṣapuceṣu na hi kiṃ cana pakṣapuceṣu tiryagasthyasti taddhaitadeva citasya cācitasya ca vijñānamevameva cita itarathācitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वै स्वयमातृणां लोकम्पृणया प्रचादयति । प्राणो वै स्वयमातृणादित्यो लोकम्पृणा प्राणं तदादित्येन समिन्द्धे तस्मादयमुष्णः प्राणस्तया सर्वमात्मानम् प्रचादयति सर्वं तदात्मानमादित्येन समिन्द्धे तस्मादयं सर्व एवात्मोष्णस्तद्धैतदेव जीविष्यतश्च मरिष्यतश्च विज्ञानमुष्ण एव जीविष्यञ्चीतो मरिष्यन्

sa vai svayamātṛṇāṃ lokampṛṇayā pracādayati | prāṇo vai svayamātṛṇādityo lokampṛṇā prāṇaṃ tadādityena saminddhe tasmādayamuṣṇaḥ prāṇastayā sarvamātmānam pracādayati sarvaṃ tadātmānamādityena saminddhe tasmādayaṃ sarva evātmoṣṇastaddhaitadeva jīviṣyataśca mariṣyataśca vijñānamuṣṇa eva jīviṣyañcīto mariṣyan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यस्यां स्रक्त्याम् प्रथमे उपदधाति । ततो दशभिर्दशभिः संचादयन्नेत्या स्वयमातृणायै स तेनैव दक्षिणावृज्जघनेन स्वयमातृणां संचादयन्नेत्यानूक्याया अथ पुनरेत्य तमवधिं संचादयति

sa yasyāṃ sraktyām prathame upadadhāti | tato daśabhirdaśabhiḥ saṃcādayannetyā svayamātṛṇāyai sa tenaiva dakṣiṇāvṛjjaghanena svayamātṛṇāṃ saṃcādayannetyānūkyāyā atha punaretya tamavadhiṃ saṃcādayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मानमग्रे संचादयति । आत्मा ह्येवाग्रे सम्भवतः सम्भवत्यथ दक्षिणम् पक्षमथ पुचमथोत्तरं तद्दक्षिणावृत्तद्धि देवत्राथो एवं वा असावादित्य इमांलोकान्दक्षिणावृदनुपर्यैति

ātmānamagre saṃcādayati | ātmā hyevāgre sambhavataḥ sambhavatyatha dakṣiṇam pakṣamatha pucamathottaraṃ taddakṣiṇāvṛttaddhi devatrātho evaṃ vā asāvāditya imāṃlokāndakṣiṇāvṛdanuparyaiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एष प्राण एव यल्लोकम्पृणा । तया सर्वमात्मानम् प्रचादयति सर्वस्मिस्तदात्मन्प्राणं दधाति तद्यद्धास्यैषाङ्गं नाभिप्राप्नुयात्प्राणो हास्य तदङ्गं नाभिप्राप्नुयाद्यदु वै प्राणो ऽङ्गं नाभिप्राप्नोति शुष्यति वा वै तन्म्लायति वा तस्मादेनं सर्वमेवैतया प्रचादयेत्

sa eṣa prāṇa eva yallokampṛṇā | tayā sarvamātmānam pracādayati sarvasmistadātmanprāṇaṃ dadhāti tadyaddhāsyaiṣāṅgaṃ nābhiprāpnuyātprāṇo hāsya tadaṅgaṃ nābhiprāpnuyādyadu vai prāṇo 'ṅgaṃ nābhiprāpnoti śuṣyati vā vai tanmlāyati vā tasmādenaṃ sarvamevaitayā pracādayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वा आत्मन एवाधि पक्षपुचानि चिनोति । आत्मनो ह्येवाध्यङ्गानि प्ररोहन्त्यथ यत्पुरस्तादर्वाचीरुपदध्याद्यथान्यत आहृत्याङ्गम् प्रतिदध्यात्तादृक्तत्

sa vā ātmana evādhi pakṣapucāni cinoti | ātmano hyevādhyaṅgāni prarohantyatha yatpurastādarvācīrupadadhyādyathānyata āhṛtyāṅgam pratidadhyāttādṛktat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न भिन्नां न कृष्णामुपदध्यात् । आर्चति वा एषा या भिद्यत आर्तम्वेतद्रूपं यत्कृष्णं नेदार्तमात्मानमभिसंस्करवा इति नाभिन्नाम् परास्येन्नेदनार्तमात्मनो बहिर्धा करवाणीति धिष्ण्येभ्यः प्रतिसंख्याय या विराजमतिरिच्येरन्नोत्तरामुद्भवेयुस्तद्वै खलु ता आर्चन्ति ता भित्त्वोत्कर उत्किरेदुत्करो वा अतिरिक्तस्य प्रतिष्ठा तद्यत्रातिरिक्तस्य प्रतिष्ठा तदेवैना एतत्प्रतिष्ठापयति

na bhinnāṃ na kṛṣṇāmupadadhyāt | ārcati vā eṣā yā bhidyata ārtamvetadrūpaṃ yatkṛṣṇaṃ nedārtamātmānamabhisaṃskaravā iti nābhinnām parāsyennedanārtamātmano bahirdhā karavāṇīti dhiṣṇyebhyaḥ pratisaṃkhyāya yā virājamatiricyerannottarāmudbhaveyustadvai khalu tā ārcanti tā bhittvotkara utkiredutkaro vā atiriktasya pratiṣṭhā tadyatrātiriktasya pratiṣṭhā tadevainā etatpratiṣṭhāpayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथात इष्टकामात्राणामेव । पादमात्रीः प्रथमायां चोत्तमायां च चित्योरुपदध्यात्प्रतिष्ठा वै पादो यो वै पादः स हस्त ऊर्वस्थमात्र्यो वर्षिष्ठाः स्युर्न ह्यूर्वस्थात्किं चन वर्षीयो ऽस्थ्यस्ति त्र्यालिखितवत्यस्तिस्रश्चितयः स्युस्त्रिवृतो हीमे लोका अपरिमितालिखिते द्वे रसो हैते चिती अपरिमित उ वै रसः सर्वास्त्वेव त्र्यालिखितवत्यः स्युः सर्वे ह्येवेमे लोकास्त्रिवृतः

athāta iṣṭakāmātrāṇāmeva | pādamātrīḥ prathamāyāṃ cottamāyāṃ ca cityorupadadhyātpratiṣṭhā vai pādo yo vai pādaḥ sa hasta ūrvasthamātryo varṣiṣṭhāḥ syurna hyūrvasthātkiṃ cana varṣīyo 'sthyasti tryālikhitavatyastisraścitayaḥ syustrivṛto hīme lokā aparimitālikhite dve raso haite citī aparimita u vai rasaḥ sarvāstveva tryālikhitavatyaḥ syuḥ sarve hyeveme lokāstrivṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथात इष्टकानामेवावपनस्य । यां कां च यजुष्मतीमिष्टकां विद्यात्ताम् मध्यमायां चिता उपदध्यादन्तरिक्षं वै मध्यमा चितिरन्तरिक्षमु वै सर्वेषाम् भूतानामावपनमथो अन्नं वै यजुष्मत्य इष्टका उदरम् मध्यमा चितिरुदरे तदन्नं दधाति

athāta iṣṭakānāmevāvapanasya | yāṃ kāṃ ca yajuṣmatīmiṣṭakāṃ vidyāttām madhyamāyāṃ citā upadadhyādantarikṣaṃ vai madhyamā citirantarikṣamu vai sarveṣām bhūtānāmāvapanamatho annaṃ vai yajuṣmatya iṣṭakā udaram madhyamā citirudare tadannaṃ dadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाहुः । नोपदध्यान्नेदतिरेचयानीति स वा उपैव दध्यात्कामेभ्यो वा एता इष्टका उपधीयन्ते न वै कामानामतिरिक्तमस्ति स वै नैवोपदध्यादेतावद्वा एतद्देवा अकुर्वन्

tadāhuḥ | nopadadhyānnedatirecayānīti sa vā upaiva dadhyātkāmebhyo vā etā iṣṭakā upadhīyante na vai kāmānāmatiriktamasti sa vai naivopadadhyādetāvadvā etaddevā akurvan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ पुरीषं निवपति । मांसं वै पुरीषम् मांसेनैवैनमेतत्प्रचादयतीष्टका उपधायास्यीष्टका अस्थि तन्मांसैः संचादयति

atha purīṣaṃ nivapati | māṃsaṃ vai purīṣam māṃsenaivainametatpracādayatīṣṭakā upadhāyāsyīṣṭakā asthi tanmāṃsaiḥ saṃcādayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वै स्वयमातृणायामावपति । प्राणो वै स्वयमातृणान्नम् पुरीषम् प्राणे तदन्नं दधाति तेन सर्वमात्मानम् प्रचादयति तम्माद्यत्प्राणे ऽन्नं धीयते सर्वमात्मानमवति सर्वमात्मानमनुव्येति

sa vai svayamātṛṇāyāmāvapati | prāṇo vai svayamātṛṇānnam purīṣam prāṇe tadannaṃ dadhāti tena sarvamātmānam pracādayati tammādyatprāṇe 'nnaṃ dhīyate sarvamātmānamavati sarvamātmānamanuvyeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न स्वयमातृणायामावपेदित्यु हैक आहुः । प्राणः स्वयमातृणा नेत्प्राणानपिदधानीति स वा ऐव वपेदन्नेन वै प्राणा विष्टब्धा यो वा अन्नं नात्ति सं वै तस्य प्राणा रोहन्ति तद्यस्य ह तथा कुर्वन्ति यथा शुष्का सूर्मी सुषिरैवं ह सो ऽमुष्मिंलोके सम्भवति तस्मात्स्वयमातृणायामैव वपेत्

na svayamātṛṇāyāmāvapedityu haika āhuḥ | prāṇaḥ svayamātṛṇā netprāṇānapidadhānīti sa vā aiva vapedannena vai prāṇā viṣṭabdhā yo vā annaṃ nātti saṃ vai tasya prāṇā rohanti tadyasya ha tathā kurvanti yathā śuṣkā sūrmī suṣiraivaṃ ha so 'muṣmiṃloke sambhavati tasmātsvayamātṛṇāyāmaiva vapet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयमातृणायामोप्य । अनूक्यया संचादयन्नेत्या परिश्रिद्भ्यः स तेनैव दक्षिणावृज्जघनेन स्वयमातृणां संचादयन्नैत्या पुनरनूक्यायै

svayamātṛṇāyāmopya | anūkyayā saṃcādayannetyā pariśridbhyaḥ sa tenaiva dakṣiṇāvṛjjaghanena svayamātṛṇāṃ saṃcādayannaityā punaranūkyāyai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मानमग्रे संचादयति । आत्मा ह्येवाग्रे सम्भवतः सम्भवत्यथ दक्षिणम् पक्षमथ पुचमथोत्तरं तद्दक्षिणावृत्तद्धि देवत्रा

ātmānamagre saṃcādayati | ātmā hyevāgre sambhavataḥ sambhavatyatha dakṣiṇam pakṣamatha pucamathottaraṃ taddakṣiṇāvṛttaddhi devatrā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एष प्राण एव यत्पुरीषम् । तेन सर्वमात्मानम् प्रचादयति सर्वस्मिंस्तदात्मन्प्राणं दधाति तद्यद्धास्यैतदङ्गं नाभिप्राप्नुयात्प्राणो हास्य तदङ्गं नाभिप्राप्नुयाद्यदु वै प्राणो ऽङ्गं नाभिप्राप्नोति शुष्यति वा वै तन्म्लायति वा तस्मादेनं सर्वमेवैतेन प्रचादयेत्

sa eṣa prāṇa eva yatpurīṣam | tena sarvamātmānam pracādayati sarvasmiṃstadātmanprāṇaṃ dadhāti tadyaddhāsyaitadaṅgaṃ nābhiprāpnuyātprāṇo hāsya tadaṅgaṃ nābhiprāpnuyādyadu vai prāṇo 'ṅgaṃ nābhiprāpnoti śuṣyati vā vai tanmlāyati vā tasmādenaṃ sarvamevaitena pracādayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्निति । इन्द्रं हि सर्वाणि भूतानि वर्धयन्ति समुद्रव्यचसं गिर इति महिमानमस्यैतदाह रथीतमं रथीनामिति रथितमो ह्येष रथिनां वाजानां सत्पतिम् पतिमित्यन्नं वै वाजा अन्नानां सत्पतिम् पतिमित्येतदैन्द्र्यानुष्टुभा निवपत्यैन्द्रं हि पुरीषं तदेतदर्धमग्नेर्यत्पुरीषमर्धमैष्टकम्

indraṃ viśvā avīvṛdhanniti | indraṃ hi sarvāṇi bhūtāni vardhayanti samudravyacasaṃ gira iti mahimānamasyaitadāha rathītamaṃ rathīnāmiti rathitamo hyeṣa rathināṃ vājānāṃ satpatim patimityannaṃ vai vājā annānāṃ satpatim patimityetadaindryānuṣṭubhā nivapatyaindraṃ hi purīṣaṃ tadetadardhamagneryatpurīṣamardhamaiṣṭakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाहुः । यत्सर्वैश्चन्दोभिः सर्वाभिर्देवताभिरिष्टका उपदधात्यथैतदेकयैकदेवत्यया निवपति कथमेतदर्धमग्नेरितीन्द्रो वै सर्वान्देवान्प्रतिस्तद्यदैन्द्र्या निवपति तेनैतदर्धमग्नेरथ यदनुष्टुभा वाग्वा अनुष्टुब्वागु सर्वाणि चन्दांसि तेनो एवार्धम्

tadāhuḥ | yatsarvaiścandobhiḥ sarvābhirdevatābhiriṣṭakā upadadhātyathaitadekayaikadevatyayā nivapati kathametadardhamagneritīndro vai sarvāndevānpratistadyadaindryā nivapati tenaitadardhamagneratha yadanuṣṭubhā vāgvā anuṣṭubvāgu sarvāṇi candāṃsi teno evārdham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ विकर्णीं च स्वयमातृणां चोपदधाति । वायुर्वै विकर्णी द्यौरुत्तमा स्वयमातृणा वायुं च तद्दिवं चोपदधात्युत्तमे उपदधात्युत्तमे हि वायुश्च द्यौश्च संस्पृष्टे संस्पृष्टे हि वायुश्च द्यौश्च पूर्वां विकर्णीमुपदधात्यर्वाचीनं तद्दिवो वायुं दधाति तस्मादेषो ऽर्वाचीनमेव वातः पवते

atha vikarṇīṃ ca svayamātṛṇāṃ copadadhāti | vāyurvai vikarṇī dyauruttamā svayamātṛṇā vāyuṃ ca taddivaṃ copadadhātyuttame upadadhātyuttame hi vāyuśca dyauśca saṃspṛṣṭe saṃspṛṣṭe hi vāyuśca dyauśca pūrvāṃ vikarṇīmupadadhātyarvācīnaṃ taddivo vāyuṃ dadhāti tasmādeṣo 'rvācīnameva vātaḥ pavate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेव विकर्णीमुपदधाति । यत्र वा अदो ऽश्वं चितिमवघ्रापयन्ति तदसावादित्य इमांलोकान्त्सूत्रे समावयते तद्यत्तत्सूत्रं वायुः स स यः स वायुरेषा सा विकर्णी तद्यदेतामुपदधात्यसावेव तदादित्य इमांलोकान्त्सूत्रे समावयते

yadveva vikarṇīmupadadhāti | yatra vā ado 'śvaṃ citimavaghrāpayanti tadasāvāditya imāṃlokāntsūtre samāvayate tadyattatsūtraṃ vāyuḥ sa sa yaḥ sa vāyureṣā sā vikarṇī tadyadetāmupadadhātyasāveva tadāditya imāṃlokāntsūtre samāvayate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेव विकर्णीं च स्वयमातृणां चोपदधाति । आयुर्वै विकर्णी प्राणः स्वयमातृणायुश्च तत्प्राणं चोपदधात्युत्तमे उपदधात्युत्तमे ह्यायुश्च प्राणश्च संस्पृष्टे संस्पृष्टे ह्यायुश्च प्राणश्च पूर्वामुत्तरां विकर्णीमुपदधात्यायुषा तत्प्राणमुभयतः परिगृह्णाति

yadveva vikarṇīṃ ca svayamātṛṇāṃ copadadhāti | āyurvai vikarṇī prāṇaḥ svayamātṛṇāyuśca tatprāṇaṃ copadadhātyuttame upadadhātyuttame hyāyuśca prāṇaśca saṃspṛṣṭe saṃspṛṣṭe hyāyuśca prāṇaśca pūrvāmuttarāṃ vikarṇīmupadadhātyāyuṣā tatprāṇamubhayataḥ parigṛhṇāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रोथदश्वो न यवसे । ऽविष्यन्यदा महः संवरणाद्व्यस्थात् आदस्य वातो अनुवाति शोचिरध स्म ते व्रजनं कृष्णमस्तीति यदा वा एतस्य वातो ऽनुवाति शोचिरथैतस्य व्रजनं कृष्णम् भवति त्रिष्टुभोपदधाति त्रैष्टुभो हि वायुराग्नेय्याग्निकर्म ह्यनिरुक्तयानिरुक्तो हि वायुरथ यद्वात इत्याह वातो हि वायुः

prothadaśvo na yavase | 'viṣyanyadā mahaḥ saṃvaraṇādvyasthāt ādasya vāto anuvāti śociradha sma te vrajanaṃ kṛṣṇamastīti yadā vā etasya vāto 'nuvāti śocirathaitasya vrajanaṃ kṛṣṇam bhavati triṣṭubhopadadhāti traiṣṭubho hi vāyurāgneyyāgnikarma hyaniruktayānirukto hi vāyuratha yadvāta ityāha vāto hi vāyuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स्वयमातृणामुपदधाति । आयोष्ट्वा सदने सादयामीत्येष वा आयुस्तस्यैतत्सदनमवत इत्येष हीदं सर्वमवति चायायामित्येतस्य हीदं सर्वं चायायां समुद्रस्यह्येतद्धृदयं रश्मीवतीम् भास्वतीमिति रश्मीवती हि द्यौर्भास्वत्या या द्याम् भास्या पृथिवीमोर्वन्तरिक्षमित्येवं ह्येष इमांलोकानाभाति

atha svayamātṛṇāmupadadhāti | āyoṣṭvā sadane sādayāmītyeṣa vā āyustasyaitatsadanamavata ityeṣa hīdaṃ sarvamavati cāyāyāmityetasya hīdaṃ sarvaṃ cāyāyāṃ samudrasyahyetaddhṛdayaṃ raśmīvatīm bhāsvatīmiti raśmīvatī hi dyaurbhāsvatyā yā dyām bhāsyā pṛthivīmorvantarikṣamityevaṃ hyeṣa imāṃlokānābhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परमेष्ठी त्वा सादयत्विति । परमेष्ठी ह्येताम् पञ्चमीं चितिमपश्यन्

parameṣṭhī tvā sādayatviti | parameṣṭhī hyetām pañcamīṃ citimapaśyan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेव परमेष्ठिनोपदधाति । प्रजापतिं विस्रस्तं देवता आदाय व्युदक्रामंस्तस्य परमेष्ठी शिर आदायोत्क्रम्यातिष्ठन्

yadveva parameṣṭhinopadadhāti | prajāpatiṃ visrastaṃ devatā ādāya vyudakrāmaṃstasya parameṣṭhī śira ādāyotkramyātiṣṭhan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमब्रवीत् । उप मेहि म एतद्धेहि येन मे त्वमुदक्रमीरिति किम् मे ततो भविष्यतीति त्वद्देवत्यमेव म एतदात्मनो भविष्यतीति तथेति तदस्मिन्नेतत्परमेष्ठी प्रत्यदधात्

tamabravīt | upa mehi ma etaddhehi yena me tvamudakramīriti kim me tato bhaviṣyatīti tvaddevatyameva ma etadātmano bhaviṣyatīti tatheti tadasminnetatparameṣṭhī pratyadadhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्यैषोत्तमा स्वयमातृणा । एतदस्य तदात्मनस्तद्यदेतामत्रोपदधाति यदेवास्यैषात्मनस्तदस्मिन्नेतत्प्रतिदधाति तस्मादेतामत्रोपदधाति

tadyaiṣottamā svayamātṛṇā | etadasya tadātmanastadyadetāmatropadadhāti yadevāsyaiṣātmanastadasminnetatpratidadhāti tasmādetāmatropadadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिवस्पृष्ठे व्यचस्वतीम् प्रथस्वतीमिति । दिवो ह्येतत्पृष्ठं व्यचस्वत्प्रथस्तद्दिवं यच दिवं दृंह दिवम् मा हिंसीरित्यात्मानं यचात्मानं दृंहात्मानम् मा हिंसीरित्येतत्

divaspṛṣṭhe vyacasvatīm prathasvatīmiti | divo hyetatpṛṣṭhaṃ vyacasvatprathastaddivaṃ yaca divaṃ dṛṃha divam mā hiṃsīrityātmānaṃ yacātmānaṃ dṛṃhātmānam mā hiṃsīrityetat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वस्मै प्रणायापानाय । व्यानायोदानायेति प्राणो वै स्वयमातृणा सर्वस्मा उ वा एतस्मै प्राणः प्रतिष्ठायै चरित्रायेतीमे वै लोकाः स्वयमातृणा इम उ लोकाः प्रतिष्ठा चरित्रं सूर्यस्त्वाभिपात्विति सूर्यस्त्वाभिगोपायत्वित्येतन्मह्या स्वस्त्येति महत्या स्वस्त्येत्येतच्चर्दिषा शंतमेनेति यच्चर्दिः शंतमं तेनेत्येतत्

viśvasmai praṇāyāpānāya | vyānāyodānāyeti prāṇo vai svayamātṛṇā sarvasmā u vā etasmai prāṇaḥ pratiṣṭhāyai caritrāyetīme vai lokāḥ svayamātṛṇā ima u lokāḥ pratiṣṭhā caritraṃ sūryastvābhipātviti sūryastvābhigopāyatvityetanmahyā svastyeti mahatyā svastyetyetaccardiṣā śaṃtameneti yaccardiḥ śaṃtamaṃ tenetyetat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानोपदधाति । नाना हि वायुश्च द्यौश्च सकृत्सादयति समानं तत्करोति समानं ह्यायुश्च प्राणश्च ते वा उभे एव शर्करे भवत उभे स्वयमातृणे समानं ह्येवायुश्च प्राणश्चाथैने सूददोहसाधिवदति प्राणो वै सूददोहाः प्राणेणैवैने एतत्संतनोति संदधाति

nānopadadhāti | nānā hi vāyuśca dyauśca sakṛtsādayati samānaṃ tatkaroti samānaṃ hyāyuśca prāṇaśca te vā ubhe eva śarkare bhavata ubhe svayamātṛṇe samānaṃ hyevāyuśca prāṇaścāthaine sūdadohasādhivadati prāṇo vai sūdadohāḥ prāṇeṇaivaine etatsaṃtanoti saṃdadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता अस्य सूददोहस इति । आपो वै सूदो ऽन्नं दोहः सोमं श्रीणन्ति पृश्नय इत्यन्नं वै पृश्नि जन्मन्देवानामिति संवत्सरो वै देवानां जन्म विश इति यज्ञो वै विशो यज्ञे हि सर्वाणि भूतानि विष्टानि त्रिष्वा रोचने दिव इति सवनानि वै त्रीणि रोचनानि सवनान्येतदाहानुष्टुभा वाग्वा अनुष्टुब्वागु सर्वे प्राणा वाचा चैवैने एतत्प्राणेन च संतनोति संदधाति सा वा एषैका सती सूददोहाः सर्वा इष्टका अनुसंचरति प्राणो वै सूददोहास्तस्मादयमेक एव प्राणः सन्त्सर्वाण्यङ्गानि सर्वमात्मानमनुसंचरति

tā asya sūdadohasa iti | āpo vai sūdo 'nnaṃ dohaḥ somaṃ śrīṇanti pṛśnaya ityannaṃ vai pṛśni janmandevānāmiti saṃvatsaro vai devānāṃ janma viśa iti yajño vai viśo yajñe hi sarvāṇi bhūtāni viṣṭāni triṣvā rocane diva iti savanāni vai trīṇi rocanāni savanānyetadāhānuṣṭubhā vāgvā anuṣṭubvāgu sarve prāṇā vācā caivaine etatprāṇena ca saṃtanoti saṃdadhāti sā vā eṣaikā satī sūdadohāḥ sarvā iṣṭakā anusaṃcarati prāṇo vai sūdadohāstasmādayameka eva prāṇaḥ santsarvāṇyaṅgāni sarvamātmānamanusaṃcarati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स्वयमातृणासु सामानि गायति । इमे वै लोकाः स्वयमातृणास्ता एताः शर्करास्ता देवा उपधायैतादृशीरेवापश्यन्यथैताः शुष्काः शर्कराः

atha svayamātṛṇāsu sāmāni gāyati | ime vai lokāḥ svayamātṛṇāstā etāḥ śarkarāstā devā upadhāyaitādṛśīrevāpaśyanyathaitāḥ śuṣkāḥ śarkarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते ऽब्रुवन् । उप तज्जानीत यथैषु लोकेषु रमसुपजीवनं दधामेति ते ऽब्रुवंश्चेतयध्वमिति चितिमिचतेति वाव तदब्रुवंस्तदिचत यथैषु लोकेषु रसमुपजीवनं दधामेति

te 'bruvan | upa tajjānīta yathaiṣu lokeṣu ramasupajīvanaṃ dadhāmeti te 'bruvaṃścetayadhvamiti citimicateti vāva tadabruvaṃstadicata yathaiṣu lokeṣu rasamupajīvanaṃ dadhāmeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते चेतयमानाः । एतानि सामान्यपश्यंस्तान्यगायंस्तैरेषु लोकेषु रसमुपजीवनमदधुस्तथैवैतद्यजमानो यदेतानि सामानि गायत्येष्वेवैतल्लोकेषु रसमुपजीवनं दधाति

te cetayamānāḥ | etāni sāmānyapaśyaṃstānyagāyaṃstaireṣu lokeṣu rasamupajīvanamadadhustathaivaitadyajamāno yadetāni sāmāni gāyatyeṣvevaitallokeṣu rasamupajīvanaṃ dadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयमातृणासु गायति । इमे वै लोकाः स्वयमातृणा एष्वेवैतल्लोकेषु रसमुपजीवनं दधाति

svayamātṛṇāsu gāyati | ime vai lokāḥ svayamātṛṇā eṣvevaitallokeṣu rasamupajīvanaṃ dadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वै भूर्भुवः स्वरिति । एतासु व्याहृतिषु गायति भूरिति वा अयं लोको भुव इत्यन्तरिक्षलोकः स्वरित्यसौ लोक एष्वेवैतल्लोकेषु रसमुपजीवनं दधाति

sa vai bhūrbhuvaḥ svariti | etāsu vyāhṛtiṣu gāyati bhūriti vā ayaṃ loko bhuva ityantarikṣalokaḥ svarityasau loka eṣvevaitallokeṣu rasamupajīvanaṃ dadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तानि वै नानाप्रस्तावानि । समाननिधनानि तानि यन्नानाप्रस्तावानि नाना ह्यपश्यन्नथ यत्समाननिधनान्येका ह्येव यज्ञस्य प्रतिष्ठैकं निधनं स्वर्ग एव लोकस्तस्मात्स्वर्ज्योतिर्निधनानि

tāni vai nānāprastāvāni | samānanidhanāni tāni yannānāprastāvāni nānā hyapaśyannatha yatsamānanidhanānyekā hyeva yajñasya pratiṣṭhaikaṃ nidhanaṃ svarga eva lokastasmātsvarjyotirnidhanāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैनं हिरण्यशकलैः प्रोक्षति । अत्रैष सर्वो ऽग्निः संस्कृतस्तस्मिन्देवा एतदमृतं रूपमुत्तमदधुस्तथैवास्मिन्नयमेतदमृतं रूपमुत्तमं दधाति

athainaṃ hiraṇyaśakalaiḥ prokṣati | atraiṣa sarvo 'gniḥ saṃskṛtastasmindevā etadamṛtaṃ rūpamuttamadadhustathaivāsminnayametadamṛtaṃ rūpamuttamaṃ dadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेवैनं हिरण्यशकलैः प्रोक्षति । एतद्वा अस्मिन्नदो ऽमूम् पुरस्ताद्रम्यां तनूम् मध्यतो दधाति रुक्भं च पुरुषं चाथैनमेतत्सर्वमेवोपरिष्टाद्रम्यया तन्वा प्रचादयति

yadvevainaṃ hiraṇyaśakalaiḥ prokṣati | etadvā asminnado 'mūm purastādramyāṃ tanūm madhyato dadhāti rukbhaṃ ca puruṣaṃ cāthainametatsarvamevopariṣṭādramyayā tanvā pracādayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वाभ्यां-द्वाभ्यां शताभ्याम् । द्विपाद्यजमानो यजमानो ऽग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवास्मिन्नेतदमृतं रूपमुत्तमं दधाति पञ्च कृत्वः पञ्चचितिको ऽग्निः पञ्च ऽर्तवः संवत्सरः संवत्सरो ऽग्निर्यावानाग्नर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवास्मिन्नेतदमृतं रूपमुत्तमं दधाति सहस्रेण सर्वं वै सहस्रं सर्वेणैवास्मिन्नेतदमृतं रूपमुत्तमं दधाति

dvābhyāṃ-dvābhyāṃ śatābhyām | dvipādyajamāno yajamāno 'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivāsminnetadamṛtaṃ rūpamuttamaṃ dadhāti pañca kṛtvaḥ pañcacitiko 'gniḥ pañca 'rtavaḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro 'gniryāvānāgnaryāvatyasya mātrā tāvataivāsminnetadamṛtaṃ rūpamuttamaṃ dadhāti sahasreṇa sarvaṃ vai sahasraṃ sarveṇaivāsminnetadamṛtaṃ rūpamuttamaṃ dadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्चादग्रे प्राङ् तिष्ठन् । अथोत्तरतो दक्षिणाथ पुरस्तात्प्रत्यङ्ङथ जघनेन परीत्य दक्षिणत उदङ् तिष्ठंस्तद्दक्षिणावृत्तद्धि देवत्राथानुपरीत्य पश्चात्प्राङ् तिष्ठंस्तथो हास्यैतत्प्रागेव कर्म कृतम् भवति

paścādagre prāṅ tiṣṭhan | athottarato dakṣiṇātha purastātpratyaṅṅatha jaghanena parītya dakṣiṇata udaṅ tiṣṭhaṃstaddakṣiṇāvṛttaddhi devatrāthānuparītya paścātprāṅ tiṣṭhaṃstatho hāsyaitatprāgeva karma kṛtam bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहस्रस्य प्रमासि । सहस्रस्य प्रतिमासि सहस्रस्योन्मासि साहस्रो ऽसि सहस्राय त्वेति सर्वं वै सहस्रं सर्वमसि सर्वस्मै त्वेत्येतत्

sahasrasya pramāsi | sahasrasya pratimāsi sahasrasyonmāsi sāhasro 'si sahasrāya tveti sarvaṃ vai sahasraṃ sarvamasi sarvasmai tvetyetat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथातश्चितिपुरीषाणामेव मीमांसा । अयमेव लोकः प्रथमा चितिः पशवः पुरीषं यत्प्रथमां चितिम् पुरीषेण प्रचादयतीमं तल्लोकम् पशुभिः प्रचादयति

athātaścitipurīṣāṇāmeva mīmāṃsā | ayameva lokaḥ prathamā citiḥ paśavaḥ purīṣaṃ yatprathamāṃ citim purīṣeṇa pracādayatīmaṃ tallokam paśubhiḥ pracādayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तरिक्षमेव द्वितीया चितिः । वयांसि पुरीषं यद्द्वितीयां चितिम् पुरीषेण प्रचादयत्यन्तरिक्षं तद्वयोभिः प्रचादयति

antarikṣameva dvitīyā citiḥ | vayāṃsi purīṣaṃ yaddvitīyāṃ citim purīṣeṇa pracādayatyantarikṣaṃ tadvayobhiḥ pracādayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्यौरेव तृतीया चितिः । नक्षत्राणि पुरीषं यत्तृतीयां चितिम् पुरीषेण प्रचादयति दिवं तन्नक्षत्रैः प्रचादयति

dyaureva tṛtīyā citiḥ | nakṣatrāṇi purīṣaṃ yattṛtīyāṃ citim purīṣeṇa pracādayati divaṃ tannakṣatraiḥ pracādayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यज्ञ एव चतुर्थी चितिः । दक्षिणाः पुरीषं यच्चतुर्थी चितिम् पुरीषेण प्रचादयति यज्ञम् तद्दक्षिनाभिः प्रचादयति

yajña eva caturthī citiḥ | dakṣiṇāḥ purīṣaṃ yaccaturthī citim purīṣeṇa pracādayati yajñam taddakṣinābhiḥ pracādayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यजमान एव पञ्चमी चितिः । प्रजा पुरीषं यत्पञ्चमीं चितिम् पुरीषेण प्रचादयति यजमानं तत्प्रजया प्रचादयति

yajamāna eva pañcamī citiḥ | prajā purīṣaṃ yatpañcamīṃ citim purīṣeṇa pracādayati yajamānaṃ tatprajayā pracādayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वर्ग एव लोकः षष्ठी चितिः । देवाः पुरीषं यत्षष्ठीम् चितिम् पुरीषेण प्रचादयति स्वर्गं तल्लोकं देवैः प्रचादयति

svarga eva lokaḥ ṣaṣṭhī citiḥ | devāḥ purīṣaṃ yatṣaṣṭhīm citim purīṣeṇa pracādayati svargaṃ tallokaṃ devaiḥ pracādayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमृतमेव सप्तमी चितिः तामुत्तमामुपदधात्यमृतं तदस्य सर्वस्योत्तमं दधाति तस्मादस्य सर्वस्यामृतमुत्तमं तस्माद्देवा अनन्तर्हितास्तस्मादु ते ऽमृता इत्यधिदेवतम्

amṛtameva saptamī citiḥ tāmuttamāmupadadhātyamṛtaṃ tadasya sarvasyottamaṃ dadhāti tasmādasya sarvasyāmṛtamuttamaṃ tasmāddevā anantarhitāstasmādu te 'mṛtā ityadhidevatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाध्यात्मम् । यैवेयम् प्रतिष्ठा यश्चायमवाङ् प्राणस्सत्प्रथमा चितिर्मांसम् पुरीषं यत्प्रथमां चितिम् पुरीषेण प्रचादयत्येतस्य तदात्मनो मांसैः संचादयतीष्टका उपधायास्थीष्टका अस्थि तन्मांसैः संचादयति नाधस्तात्संचादयति तस्मादिमे प्राणा अधस्तादसंचन्ना उपरिष्टात्तु प्रचादयत्येतदस्य तदात्मन उपरिष्टान्मांसैः संचादयति तस्मादस्यैतदात्मन उपरिष्टान्मांसैः संचन्नं नावकाशते

athādhyātmam | yaiveyam pratiṣṭhā yaścāyamavāṅ prāṇassatprathamā citirmāṃsam purīṣaṃ yatprathamāṃ citim purīṣeṇa pracādayatyetasya tadātmano māṃsaiḥ saṃcādayatīṣṭakā upadhāyāsthīṣṭakā asthi tanmāṃsaiḥ saṃcādayati nādhastātsaṃcādayati tasmādime prāṇā adhastādasaṃcannā upariṣṭāttu pracādayatyetadasya tadātmana upariṣṭānmāṃsaiḥ saṃcādayati tasmādasyaitadātmana upariṣṭānmāṃsaiḥ saṃcannaṃ nāvakāśate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदूर्ध्वम् प्रतिष्ठाया अवाचीनम् मध्यात् । तद्द्वितीया चितिर्मांसम् पुरीषं यद्द्वितीयां चितिम् पुरीषेण प्रचादयत्येतदस्य तदात्मनो मांसैः संचादयतीष्टका उपधायास्थीष्टका अस्थि तन्मांसैः संचादयति पुरीष उपदधाति पुरीषेण प्रचादयत्येतदस्य तदात्मन उभयतो मांसैः संचादयति तस्मादस्यैतदात्मन उभयतो मांसैः संचन्नं नावकाशते

yadūrdhvam pratiṣṭhāyā avācīnam madhyāt | taddvitīyā citirmāṃsam purīṣaṃ yaddvitīyāṃ citim purīṣeṇa pracādayatyetadasya tadātmano māṃsaiḥ saṃcādayatīṣṭakā upadhāyāsthīṣṭakā asthi tanmāṃsaiḥ saṃcādayati purīṣa upadadhāti purīṣeṇa pracādayatyetadasya tadātmana ubhayato māṃsaiḥ saṃcādayati tasmādasyaitadātmana ubhayato māṃsaiḥ saṃcannaṃ nāvakāśate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्यमेव तृतीया चितिः । यदूर्ध्वम् मध्यादवाचीनं ग्रीवाभ्यस्तच्चतुर्थी चितिर्ग्रीवा एव पञ्चमी चितिः शिर एव षष्ठी चितिः प्राणा एव सप्तमी चितिस्तामुत्तमामुपदधाति प्राणांस्तदस्य सर्वस्योत्तमान्दधाति तस्मादस्य सर्वस्य प्राणा उत्तमाः पुरीष उपदधाति मांसं वै पुरीषम् मांसेन तत्प्राणान्प्रतिष्ठापयति नोपरिष्टात्प्रचादयति तस्मादिमे प्राणा उपरिष्टादसंचन्नाः

madhyameva tṛtīyā citiḥ | yadūrdhvam madhyādavācīnaṃ grīvābhyastaccaturthī citirgrīvā eva pañcamī citiḥ śira eva ṣaṣṭhī citiḥ prāṇā eva saptamī citistāmuttamāmupadadhāti prāṇāṃstadasya sarvasyottamāndadhāti tasmādasya sarvasya prāṇā uttamāḥ purīṣa upadadhāti māṃsaṃ vai purīṣam māṃsena tatprāṇānpratiṣṭhāpayati nopariṣṭātpracādayati tasmādime prāṇā upariṣṭādasaṃcannāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.