Śatapatha Brāhmaṇa (Mādhyandina) 9.2.3

अथातः सम्प्रेष्यति । उद्यचेध्ममुपयचोपयमनीरग्नये प्रह्रियमाणायानुब्रूह्यग्नीदेकस्फ्ययानूदेहि ब्रह्मन्नप्रतिरथं जपेति

athātaḥ sampreṣyati | udyacedhmamupayacopayamanīragnaye prahriyamāṇāyānubrūhyagnīdekasphyayānūdehi brahmannapratirathaṃ japeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद्वै देवानुपप्रैष्यतः । एतं यज्ञं तंस्यमानान्दक्षिणतो ऽसुरा रक्षांसि नाष्ट्रा अजिघांसन्न यक्ष्यध्वे न यज्ञं तंस्यध्व इति

etadvai devānupapraiṣyataḥ | etaṃ yajñaṃ taṃsyamānāndakṣiṇato 'surā rakṣāṃsi nāṣṭrā ajighāṃsanna yakṣyadhve na yajñaṃ taṃsyadhva iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते देवा इन्द्रमब्रुवन् । त्वं वै नः श्रेष्ठो बलिष्ठो वीर्यवत्तमो ऽसि त्वमिमानि रक्षांसि प्रतियतस्वेति तस्य वै मे ब्रह्म द्वितीयमस्त्विति तथेति तस्मै वै बृहस्पतिं द्वितीयमकुर्वन्ब्रह्म वै बृहस्पतिस्त इन्द्रेण चैव बृहस्पतिना च दक्षिणतो ऽसुरान्रक्षांसि नाष्ट्रा अपहत्याभये नाष्ट्र एतं यज्ञमतन्वत

te devā indramabruvan | tvaṃ vai naḥ śreṣṭho baliṣṭho vīryavattamo 'si tvamimāni rakṣāṃsi pratiyatasveti tasya vai me brahma dvitīyamastviti tatheti tasmai vai bṛhaspatiṃ dvitīyamakurvanbrahma vai bṛhaspatista indreṇa caiva bṛhaspatinā ca dakṣiṇato 'surānrakṣāṃsi nāṣṭrā apahatyābhaye nāṣṭra etaṃ yajñamatanvata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वा एतत्क्रियते । यद्देवा अकुर्वन्निदं नु तानि रक्षांसि देवैरेवापहतानि यत्त्वेतत्करोति यद्देवा अकुर्वंस्तत्करवाणीत्यथो इन्द्रेण चैवैतद्बृहस्पतिना च दक्षिणतो सुरान्रक्षांसि नाष्ट्रा अपहत्याभये ऽनाष्ट्र एतं यज्ञं तनुते

tadvā etatkriyate | yaddevā akurvannidaṃ nu tāni rakṣāṃsi devairevāpahatāni yattvetatkaroti yaddevā akurvaṃstatkaravāṇītyatho indreṇa caivaitadbṛhaspatinā ca dakṣiṇato surānrakṣāṃsi nāṣṭrā apahatyābhaye 'nāṣṭra etaṃ yajñaṃ tanute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यः स इन्द्रः । एष सो ऽप्रतिरथो ऽथ यः स बृहस्पतिरेष स ब्रह्मा तद्यद्ब्रह्माप्रतिरथं जपतीन्द्रेण चैवैतद्बृहस्पतिना च दक्षिणतो ऽसुरान्रक्षांसि नाष्ट्रा अपहत्याभये ऽनाष्ट्र एतं यज्ञं तनुते तस्माद्ब्रह्माप्रतिरथं जपति

sa yaḥ sa indraḥ | eṣa so 'pratiratho 'tha yaḥ sa bṛhaspatireṣa sa brahmā tadyadbrahmāpratirathaṃ japatīndreṇa caivaitadbṛhaspatinā ca dakṣiṇato 'surānrakṣāṃsi nāṣṭrā apahatyābhaye 'nāṣṭra etaṃ yajñaṃ tanute tasmādbrahmāpratirathaṃ japati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशुः शिशानो वृषभो न भीम इति । ऐन्द्र्यो ऽभिरूपा द्वादश भवन्ति द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरो ऽग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैतद्दक्षिणतो ऽसुरान्रक्षांसि नाष्ट्रा अपहन्ति त्रिष्टुब्भिर्वज्रो वै त्रिष्टुब्वज्रेणैवैतद्दक्षिणतो ऽसुरान्रक्षांसि नाष्ट्रा अपहन्ति ता द्वाविंशतिर्गायत्र्यः सम्पद्यन्ते तदाग्नेय्यो भवन्त्यग्निकर्म हि

āśuḥ śiśāno vṛṣabho na bhīma iti | aindryo 'bhirūpā dvādaśa bhavanti dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro 'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivaitaddakṣiṇato 'surānrakṣāṃsi nāṣṭrā apahanti triṣṭubbhirvajro vai triṣṭubvajreṇaivaitaddakṣiṇato 'surānrakṣāṃsi nāṣṭrā apahanti tā dvāviṃśatirgāyatryaḥ sampadyante tadāgneyyo bhavantyagnikarma hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैनमुद्यचति । उदु त्वा विश्वे देवा अग्ने भरन्तु चित्तिभिरिति तस्योक्तो बन्धुः

athainamudyacati | udu tvā viśve devā agne bharantu cittibhiriti tasyokto bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाभिप्रयन्ति । पञ्च दिशो दैवोर्यज्ञमवन्तु देवीरिति देवाश्चासुराश्चोभये प्राजापत्या दिक्ष्वस्पर्धन्त ते देवा असुराणां दिशो वृञ्जत तथैवैतद्यजमानो द्विषतो भ्रातृव्यस्य दिशो वृङ्क्ते दैवीरिति तदेना दैवीः कुरुते यज्ञमवन्तु देवारिति यज्ञमिमवन्तु देवीरित्येतदपामतिं दुर्मतिम् बाधमाना इत्यशनाया वा अमतिरशनायामपबाधमाना इत्येतद्रायस्पोषे यज्ञपतिमाभजन्तीरिति रय्यां च पोस्\ए च यज्ञपतिमाभजन्तीरित्येतद्रायस्पोषे अधि यज्ञो अस्थादिति रय्यां च पोषे चाधि यज्ञो ऽस्थादित्येतत्

athābhiprayanti | pañca diśo daivoryajñamavantu devīriti devāścāsurāścobhaye prājāpatyā dikṣvaspardhanta te devā asurāṇāṃ diśo vṛñjata tathaivaitadyajamāno dviṣato bhrātṛvyasya diśo vṛṅkte daivīriti tadenā daivīḥ kurute yajñamavantu devāriti yajñamimavantu devīrityetadapāmatiṃ durmatim bādhamānā ityaśanāyā vā amatiraśanāyāmapabādhamānā ityetadrāyaspoṣe yajñapatimābhajantīriti rayyāṃ ca pos\e ca yajñapatimābhajantīrityetadrāyaspoṣe adhi yajño asthāditi rayyāṃ ca poṣe cādhi yajño 'sthādityetat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समिद्धे अग्नावधि मामहान इति । यजमानो वै मामहान उक्थपत्र इत्युक्थानि ह्येतस्य पत्राणीड्य इति यज्ञियं इत्येतद्गृभीत इति धारित इत्येतत्तप्तं घर्मम् परिगृह्यायजन्तेति तप्तं ह्येतं घर्मम् परिगृह्यायजन्तोर्जा यद्यज्ञमयजन्त देवा इत्यूर्जा ह्येतं यज्ञमयजन्त देवाः

samiddhe agnāvadhi māmahāna iti | yajamāno vai māmahāna ukthapatra ityukthāni hyetasya patrāṇīḍya iti yajñiyaṃ ityetadgṛbhīta iti dhārita ityetattaptaṃ gharmam parigṛhyāyajanteti taptaṃ hyetaṃ gharmam parigṛhyāyajantorjā yadyajñamayajanta devā ityūrjā hyetaṃ yajñamayajanta devāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दैव्याय धर्त्रे जोष्ट्र इति । दैवो ह्येष धर्ता जोषयितृतमो देवश्रीः श्रीमनाः शतपया इति देवश्रीर्ह्येष श्रीमनाः शतपयाः परिगृह्य देवा यज्ञमायन्निति परिगृह्य् अ ह्येतं देवा यज्ञमायन्देवा देवेभ्यो अध्वर्यन्तो अस्थुरित्यध्वरो वै यज्ञो देवा देवेभ्यो यज्ञियन्तो ऽथुरित्येतत्

daivyāya dhartre joṣṭra iti | daivo hyeṣa dhartā joṣayitṛtamo devaśrīḥ śrīmanāḥ śatapayā iti devaśrīrhyeṣa śrīmanāḥ śatapayāḥ parigṛhya devā yajñamāyanniti parigṛhy a hyetaṃ devā yajñamāyandevā devebhyo adhvaryanto asthurityadhvaro vai yajño devā devebhyo yajñiyanto 'thurityetat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीतं हविः शमितं शमिता यजध्या इति । इष्टं स्विष्टमित्येतत्तुरीयो यज्ञो यत्र हव्यमेतीत्यध्वर्युः पुरस्ताद्यजूंषि जपति होता पश्चादृचो ऽन्वाह ब्रह्मा दक्षिणतो ऽप्रतिरथं जपत्येष एव तुरीयो यज्ञस्ततो वाका आशिषो नो जुषन्तामिति ततो नो वाकाश्चाशिषश्च जुषन्तामित्येतत्

vītaṃ haviḥ śamitaṃ śamitā yajadhyā iti | iṣṭaṃ sviṣṭamityetatturīyo yajño yatra havyametītyadhvaryuḥ purastādyajūṃṣi japati hotā paścādṛco 'nvāha brahmā dakṣiṇato 'pratirathaṃ japatyeṣa eva turīyo yajñastato vākā āśiṣo no juṣantāmiti tato no vākāścāśiṣaśca juṣantāmityetat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूर्यरश्मिर्हरिकेशः पुरस्तात् । सविता ज्योतिरुद्रियां अजस्रमित्यसौ वा आदित्य एषो ऽग्निः स एष सूर्यरश्मिर्हरिकेशः पुरस्तात्सवितैतज्ज्योतिरुद्यचत्यजस्रं तस्य पूषा प्रसवे याति विद्वानिति पशवो वै पूषा त एतस्य प्रसवे प्रेरते सम्पश्यन्विश्वा भुवनानि गोपा इत्येष वा इदं सर्वं सम्पश्यत्येष उ एवास्य सर्वस्य भुवनस्य गोप्ताः

sūryaraśmirharikeśaḥ purastāt | savitā jyotirudriyāṃ ajasramityasau vā āditya eṣo 'gniḥ sa eṣa sūryaraśmirharikeśaḥ purastātsavitaitajjyotirudyacatyajasraṃ tasya pūṣā prasave yāti vidvāniti paśavo vai pūṣā ta etasya prasave prerate sampaśyanviśvā bhuvanāni gopā ityeṣa vā idaṃ sarvaṃ sampaśyatyeṣa u evāsya sarvasya bhuvanasya goptāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्या अमुष्मादादित्यादर्वाज्यः पञ्च दिशः । ता एतद्देवा असुराणामवृञ्जताथो ता एवैतत्समारोहंस्ता उ एवैतद्यजमानो द्विषतो भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते ऽथो ता एवैतत्समारोहत्यथो एतद्वा एताभिर्देवा आतः सम्प्राप्नुवंस्तथैवाभिरयमेतदातः सम्प्राप्नोति

tadyā amuṣmādādityādarvājyaḥ pañca diśaḥ | tā etaddevā asurāṇāmavṛñjatātho tā evaitatsamārohaṃstā u evaitadyajamāno dviṣato bhrātṛvyasya vṛṅkte 'tho tā evaitatsamārohatyatho etadvā etābhirdevā ātaḥ samprāpnuvaṃstathaivābhirayametadātaḥ samprāpnoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाश्मानम् पृश्निमुपदधाति । असौ वा आदित्यो ऽश्मा पृश्निरमुमेवैतदादित्यमुपदधाति पृश्निर्भवति रश्मिभिर्हि मण्डलम् पृश्नि तमन्तरेणाहवनीयं च गार्हपत्यं चोपदधात्ययं वै लोको गार्हपत्यो द्यौराहवनीय एतं तदिमौ लोकावन्तरेण दधाति तस्मादेष इमौ लोकावन्तरेण तपति

athāśmānam pṛśnimupadadhāti | asau vā ādityo 'śmā pṛśniramumevaitadādityamupadadhāti pṛśnirbhavati raśmibhirhi maṇḍalam pṛśni tamantareṇāhavanīyaṃ ca gārhapatyaṃ copadadhātyayaṃ vai loko gārhapatyo dyaurāhavanīya etaṃ tadimau lokāvantareṇa dadhāti tasmādeṣa imau lokāvantareṇa tapati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आग्नीध्रवेलायाम् । अन्तरिक्षं वा आग्नीध्रमेतं तदन्तरिक्षे दधाति तस्मादेषो ऽन्तरिक्षायतनो व्यध्वे व्यध्वे ह्येष इतः

āgnīdhravelāyām | antarikṣaṃ vā āgnīdhrametaṃ tadantarikṣe dadhāti tasmādeṣo 'ntarikṣāyatano vyadhve vyadhve hyeṣa itaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एष प्राणः । प्राणमेवैतदात्मन्धत्ते तदेतदायुरायुरेवैतदात्मन्धत्ते तदेतदन्नमायुर्ह्येतदन्नमु वा आयुरश्मा भवति स्थिरो वा अश्मा स्थिरं तदायुः कुरुते पृश्निर्भवति पृश्नीव ह्यन्नम्

sa eṣa prāṇaḥ | prāṇamevaitadātmandhatte tadetadāyurāyurevaitadātmandhatte tadetadannamāyurhyetadannamu vā āyuraśmā bhavati sthiro vā aśmā sthiraṃ tadāyuḥ kurute pṛśnirbhavati pṛśnīva hyannam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स उपदधाति । विमान एष दिवो मध्य आस्त इति विमानो ह्येष दिवो मध्य आस्त आपप्रिवान्रोदसी अन्तरिक्षमित्युद्यन्वा एष इमांलोकानापूरयति स विश्वाचीरभिचष्टे घृताचीरिति स्रुचश्चैतद्वेदीश्चाहान्तरा पूर्वमपरं च केतुमित्यन्तरेमं च लोकममुं चेत्येतदथो यच्चेदमेतर्हि चीयते यच्चादः पूर्वमचीयतेति

sa upadadhāti | vimāna eṣa divo madhya āsta iti vimāno hyeṣa divo madhya āsta āpaprivānrodasī antarikṣamityudyanvā eṣa imāṃlokānāpūrayati sa viśvācīrabhicaṣṭe ghṛtācīriti srucaścaitadvedīścāhāntarā pūrvamaparaṃ ca ketumityantaremaṃ ca lokamamuṃ cetyetadatho yaccedametarhi cīyate yaccādaḥ pūrvamacīyateti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्षा समुद्रो अरुणः सुपर्ण इति । उक्षा ह्येष समुद्रो ऽरुणः सुपर्णः पूर्वस्य योनिम् पितुराविवेशेति पूर्वस्य ह्येष एतं योनिम् पितुराविशति मध्ये दिवो निहितः पृश्निरश्मेति मध्ये ह्येष दिवो निहितः पृश्निरश्मा विचक्रमे रजसस्पात्यन्ताविति विक्रममाणो वा एष एषां लोकानामन्तान्याति

ukṣā samudro aruṇaḥ suparṇa iti | ukṣā hyeṣa samudro 'ruṇaḥ suparṇaḥ pūrvasya yonim piturāviveśeti pūrvasya hyeṣa etaṃ yonim piturāviśati madhye divo nihitaḥ pṛśniraśmeti madhye hyeṣa divo nihitaḥ pṛśniraśmā vicakrame rajasaspātyantāviti vikramamāṇo vā eṣa eṣāṃ lokānāmantānyāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वाभ्यामुपदधाति । द्विपाद्यजमानो यजमानो ऽग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैनमेतदुपदधाति त्रिष्टुब्भ्यां त्रैष्टुभो ह्येष न सादयत्यसन्नोय् ह्येष न सूददोहसाधिवदति प्राणो वै सूददोहाः प्राण एष किम् प्राणे प्राणं दध्यामिति तं निधाय यथा न नश्येत्

dvābhyāmupadadhāti | dvipādyajamāno yajamāno 'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametadupadadhāti triṣṭubbhyāṃ traiṣṭubho hyeṣa na sādayatyasannoy hyeṣa na sūdadohasādhivadati prāṇo vai sūdadohāḥ prāṇa eṣa kim prāṇe prāṇaṃ dadhyāmiti taṃ nidhāya yathā na naśyet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोपायन्ति । इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्निति तस्योक्तो बन्धुर्देवहूर्यज्ञ आ च वक्षत्सुम्नहूर्यज्ञ आ च वक्षदिति देवहूश्चैव यज्ञः सुम्नहूश्च यक्षदग्निर्देवो देवां आ च वक्षदिति यक्षच्चैवाग्निर्देवो देवाना च वहत्वित्येतत्

athopāyanti | indraṃ viśvā avīvṛdhanniti tasyokto bandhurdevahūryajña ā ca vakṣatsumnahūryajña ā ca vakṣaditi devahūścaiva yajñaḥ sumnahūśca yakṣadagnirdevo devāṃ ā ca vakṣaditi yakṣaccaivāgnirdevo devānā ca vahatvityetat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाजस्य मा प्रसवः । उद्ग्राभेणोदग्रभीत् अधा सपत्नानिन्द्रो मे निग्राभेणाधरा अकरिति यथैव यजुस्तथा बन्धुः

vājasya mā prasavaḥ | udgrābheṇodagrabhīt adhā sapatnānindro me nigrābheṇādharā akariti yathaiva yajustathā bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्ग्राभं च निग्राभं च । ब्रह्म देवा अवीवृधन् अधा सपत्नानिन्द्राग्नी मे विषूचीनान्व्यस्यतामिति यथैव यजुस्तथा बन्धुः

udgrābhaṃ ca nigrābhaṃ ca | brahma devā avīvṛdhan adhā sapatnānindrāgnī me viṣūcīnānvyasyatāmiti yathaiva yajustathā bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्या अमुष्मादादित्यादूर्ध्वाश्चतस्रो दिशः । ता एतद्देवा असुराणामवृञ्जताथो ता एवैतत्समारोहंस्ता उ एवैतद्यजमानो द्विषतो भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते ऽथो ता एवैतत्समारोहत्यथो एतद्वा एताभिर्देवा आतः सम्प्राप्नुवंस्तथैवाभिरयमेतदातः सम्प्राप्नोति

tadyā amuṣmādādityādūrdhvāścatasro diśaḥ | tā etaddevā asurāṇāmavṛñjatātho tā evaitatsamārohaṃstā u evaitadyajamāno dviṣato bhrātṛvyasya vṛṅkte 'tho tā evaitatsamārohatyatho etadvā etābhirdevā ātaḥ samprāpnuvaṃstathaivābhirayametadātaḥ samprāpnoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाग्निमारोहन्ति । क्रमध्वमग्निना नाकमिति स्वर्गो वै लोको नाकः क्रमध्वमनेनाग्निनैतं स्वर्गं लोकमित्येतदुख्यं हस्तेषु बिभ्रत इत्युख्यं ह्येत एतं हस्तेषु बिभ्रति दिवस्पृष्ठं स्वर्गत्वा मिश्रा देवेभिराध्वमिति दिवस्पृष्ठं स्वर्गं लोकं गत्वा मिश्रा देवेभिराध्वमित्येतत्

athāgnimārohanti | kramadhvamagninā nākamiti svargo vai loko nākaḥ kramadhvamanenāgninaitaṃ svargaṃ lokamityetadukhyaṃ hasteṣu bibhrata ityukhyaṃ hyeta etaṃ hasteṣu bibhrati divaspṛṣṭhaṃ svargatvā miśrā devebhirādhvamiti divaspṛṣṭhaṃ svargaṃ lokaṃ gatvā miśrā devebhirādhvamityetat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राचीमनु प्रदिशम् प्रेहि विद्वानिति । प्राची वै दिगग्नेः स्वामनु प्रदिशम् प्रेहि विद्वानित्येतदग्नेरग्ने पुरो अग्निर्भवेहेत्यस्य त्वमग्नेरग्ने पुरो ऽग्निर्भवेहेत्येतद्विश्वा आशा दीद्यानो विभाहीति सर्वा आशा दीप्यमानो विभाहीत्येतदूर्जं नो धेहि द्विपदे चतुष्पद इत्याशिषमाशास्ते

prācīmanu pradiśam prehi vidvāniti | prācī vai digagneḥ svāmanu pradiśam prehi vidvānityetadagneragne puro agnirbhavehetyasya tvamagneragne puro 'gnirbhavehetyetadviśvā āśā dīdyāno vibhāhīti sarvā āśā dīpyamāno vibhāhītyetadūrjaṃ no dhehi dvipade catuṣpada ityāśiṣamāśāste

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथिव्या अहम् । उदन्तरिक्षमारुहमन्तरिक्षाद्दिवमारुहमिति गार्हपत्याद्ध्याग्नीध्रीयमागचन्त्याग्नीध्रीयादाहवनीयं दिवो नाकस्य पृष्ठात्स्वर्ज्योतिरगामहमिति दिवो नाकस्य पृष्ठात्स्वर्गं लोकमगामहमित्येतत्

pṛthivyā aham | udantarikṣamāruhamantarikṣāddivamāruhamiti gārhapatyāddhyāgnīdhrīyamāgacantyāgnīdhrīyādāhavanīyaṃ divo nākasya pṛṣṭhātsvarjyotiragāmahamiti divo nākasya pṛṣṭhātsvargaṃ lokamagāmahamityetat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वर्यन्तो नापेक्षन्ते । आ द्यां रोहन्ति रोदसी इति न हैव ते ऽपेक्षन्ते ये स्वर्गं लोकं यन्ति यज्ञं ये विश्वतोधारं सुविद्वांसो वितेनिर इत्येष एव यज्ञो विश्वतोधार एत उ एव सुविद्वांसो य एतं वितन्वते

svaryanto nāpekṣante | ā dyāṃ rohanti rodasī iti na haiva te 'pekṣante ye svargaṃ lokaṃ yanti yajñaṃ ye viśvatodhāraṃ suvidvāṃso vitenira ityeṣa eva yajño viśvatodhāra eta u eva suvidvāṃso ya etaṃ vitanvate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्ने प्रेहि प्रथमो देवयतामिति । इममेतदग्निमाह त्वमेषाम् प्रेहि प्रथमो देवयतामिति चक्षुर्देवानामुत मर्त्यानामित्युभयेषां हैतद्देवमनुष्याणां चक्षुरियक्षमाणा भृगुभिः सजोषा इति यजमाना भृगुभिः सजोषा इत्येतत्स्वर्यन्तु यजमानाः स्वस्तीति स्वर्गं लोकं यन्तु यजमानाः स्वस्तीत्येतत्

agne prehi prathamo devayatāmiti | imametadagnimāha tvameṣām prehi prathamo devayatāmiti cakṣurdevānāmuta martyānāmityubhayeṣāṃ haitaddevamanuṣyāṇāṃ cakṣuriyakṣamāṇā bhṛgubhiḥ sajoṣā iti yajamānā bhṛgubhiḥ sajoṣā ityetatsvaryantu yajamānāḥ svastīti svargaṃ lokaṃ yantu yajamānāḥ svastītyetat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्या अमुष्मिंलोके पञ्च दिशः । ता एतद्देवा असुराणामवृञ्जताथो ता एवैतत्समारोहंस्ता उ एवैतद्यजमानो द्विषतो भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते ऽथो ता एवैतत्समारोहत्यथो एतद्वा एताभिर्देवा आतः सम्प्राप्नुवंस्तथैवाभिरयमेतदातः सम्प्राप्नोति

tadyā amuṣmiṃloke pañca diśaḥ | tā etaddevā asurāṇāmavṛñjatātho tā evaitatsamārohaṃstā u evaitadyajamāno dviṣato bhrātṛvyasya vṛṅkte 'tho tā evaitatsamārohatyatho etadvā etābhirdevā ātaḥ samprāpnuvaṃstathaivābhirayametadātaḥ samprāpnoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैनमभिजुहोति । एतद्वा एनं देवा ईयिवांसमुपरिष्टादन्नेनाप्रीणन्नेतयाहुत्या तथैवैनमयमेतदीयिवांसमुपरिष्टादन्नेन प्रीणात्येतयाहुत्या कृष्णायै शुक्लवत्सायै पयसा रात्रिर्वै कृष्णा शुक्लवत्सा तस्या असावादित्यो वत्सः स्वेनैवैनमेतद्भागेन स्वेन रसेन प्रीणात्युपरि धार्यमाण उपरि हि स यमेतत्प्रीणाति दोहनेन दोहनेन हि पयः प्रदीयते

athainamabhijuhoti | etadvā enaṃ devā īyivāṃsamupariṣṭādannenāprīṇannetayāhutyā tathaivainamayametadīyivāṃsamupariṣṭādannena prīṇātyetayāhutyā kṛṣṇāyai śuklavatsāyai payasā rātrirvai kṛṣṇā śuklavatsā tasyā asāvādityo vatsaḥ svenaivainametadbhāgena svena rasena prīṇātyupari dhāryamāṇa upari hi sa yametatprīṇāti dohanena dohanena hi payaḥ pradīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेवैनमभिजुहोति । शिर एतद्यज्ञस्य यदग्निः प्राणः पयः शीर्षंस्तत्प्राणं दधाति यथा स्वयमातृणामभिप्रक्षरेदेवमभिजुहुयात्प्राणः स्वयमातृणा रस एष शिरश्च तत्प्राणं च रसेन संतनोति संदधाति नक्तोषासा समनसा विरूपे इति तस्योक्तो बन्धुः

yadvevainamabhijuhoti | śira etadyajñasya yadagniḥ prāṇaḥ payaḥ śīrṣaṃstatprāṇaṃ dadhāti yathā svayamātṛṇāmabhiprakṣaredevamabhijuhuyātprāṇaḥ svayamātṛṇā rasa eṣa śiraśca tatprāṇaṃ ca rasena saṃtanoti saṃdadhāti naktoṣāsā samanasā virūpe iti tasyokto bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्ने सहस्राक्षेति । हिरण्यशकलैर्वा एष सहस्राक्षः शतमूर्धन्निति यददः शतशीर्षा रुद्रो ऽसृज्यत शतं ते प्राणाः सहस्रं व्याना इति शतं हैव तस्य प्राणाः सहस्रं व्याना यः शतशीर्षा त्वं साहस्रस्य राय ईशिष इति त्वं सर्वस्यै रय्या ईशिष इत्येतत्तस्मै ते विधेम वाजाय स्वाहेत्येष वै वाजस्तमेतत्प्रीणाति

agne sahasrākṣeti | hiraṇyaśakalairvā eṣa sahasrākṣaḥ śatamūrdhanniti yadadaḥ śataśīrṣā rudro 'sṛjyata śataṃ te prāṇāḥ sahasraṃ vyānā iti śataṃ haiva tasya prāṇāḥ sahasraṃ vyānā yaḥ śataśīrṣā tvaṃ sāhasrasya rāya īśiṣa iti tvaṃ sarvasyai rayyā īśiṣa ityetattasmai te vidhema vājāya svāhetyeṣa vai vājastametatprīṇāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वाभ्यामभिजुहोति । द्विपाद्यजमानो यजमानो ऽग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैनमेतदभिजुहोति

dvābhyāmabhijuhoti | dvipādyajamāno yajamāno 'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametadabhijuhoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैनं निदधाति । सुपर्णो ऽसि गरुत्मानित्येतद्वा एनमदो विकृत्य सुपर्णं गरुत्मन्तं विकरोति तं सुपर्णं गरुत्मन्तं चिनोति तं सुपर्णं गरुत्मन्तं कृत्वान्ततो निदधाति पृष्ठे पृथिव्याः सीद भासान्तरिक्षमापृण ज्योतिषा दिवमुत्तभान तेजसा दिश उद्दूंहेत्येवं ह्येष एतत्सर्वं करोति

athainaṃ nidadhāti | suparṇo 'si garutmānityetadvā enamado vikṛtya suparṇaṃ garutmantaṃ vikaroti taṃ suparṇaṃ garutmantaṃ cinoti taṃ suparṇaṃ garutmantaṃ kṛtvāntato nidadhāti pṛṣṭhe pṛthivyāḥ sīda bhāsāntarikṣamāpṛṇa jyotiṣā divamuttabhāna tejasā diśa uddūṃhetyevaṃ hyeṣa etatsarvaṃ karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आजुह्वानः सुप्रतीकः पुरस्तादिति । आजुह्वानो नः सुप्रतीकः पुरस्तादित्येतदग्ने त्वं योनिमासीद साधुयेत्येष वा अस्य स्वो योनिस्तं साध्वासीदेत्येतदस्मिन्त्सधस्थे अध्युत्तरस्मिन्निति द्यौर्वा उत्तरं सधस्थं विश्वे देवा यजमानश्च सीदतेति तद्विश्वैर्देवैः सह यजमानं सादयति द्वाभ्यां निदधाति तस्योक्तो बन्धुर्वषट्कारेण तस्योपरि बन्धुः

ājuhvānaḥ supratīkaḥ purastāditi | ājuhvāno naḥ supratīkaḥ purastādityetadagne tvaṃ yonimāsīda sādhuyetyeṣa vā asya svo yonistaṃ sādhvāsīdetyetadasmintsadhasthe adhyuttarasminniti dyaurvā uttaraṃ sadhasthaṃ viśve devā yajamānaśca sīdateti tadviśvairdevaiḥ saha yajamānaṃ sādayati dvābhyāṃ nidadhāti tasyokto bandhurvaṣaṭkāreṇa tasyopari bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथास्मिन्त्समिध आदधाति । एतद्वा एनं देवा ईयिवांसमुपरिष्टादन्नेनाप्रीणन्त्समिद्भिश्चाहुतिभिश्च तथैवैनमयमेतदीयिवांसमुपरिष्टादन्नेन प्रीणाति समिद्भिश्चाहुतिभिश्च

athāsmintsamidha ādadhāti | etadvā enaṃ devā īyivāṃsamupariṣṭādannenāprīṇantsamidbhiścāhutibhiśca tathaivainamayametadīyivāṃsamupariṣṭādannena prīṇāti samidbhiścāhutibhiśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वै शमीमयीम् प्रथमामादधाति । एतद्वा एष एतस्यामाहुत्यां हुतायाम् प्रादीप्यतोदज्वलत्तस्माद्देवा अबिभयुर्यद्वै नो ऽयं न हिंस्यादिति त एतां शमीमपश्यस्तयैनमशमयंस्तद्यदेतं शम्याशमयंस्तस्माचमी तथैवैनमयमेतचम्या शमयति शान्त्या एव न जग्ध्यै

sa vai śamīmayīm prathamāmādadhāti | etadvā eṣa etasyāmāhutyāṃ hutāyām prādīpyatodajvalattasmāddevā abibhayuryadvai no 'yaṃ na hiṃsyāditi ta etāṃ śamīmapaśyastayainamaśamayaṃstadyadetaṃ śamyāśamayaṃstasmācamī tathaivainamayametacamyā śamayati śāntyā eva na jagdhyai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां सवितुर्वरेण्यस्य । चित्रामाहं वृणे सुमतिं विश्वजन्यां यामस्य कण्वो अदुहत्प्रपीनां सहस्रधाराम् पयसा महीं गामिति कण्वो हैनां ददर्श सा हास्मै सहस्रधारा सर्वान्कामान्दुदुहे तथैवैतद्यजमानाय सहस्रधारा सर्वान्कामान्दुहे

tāṃ saviturvareṇyasya | citrāmāhaṃ vṛṇe sumatiṃ viśvajanyāṃ yāmasya kaṇvo aduhatprapīnāṃ sahasradhārām payasā mahīṃ gāmiti kaṇvo haināṃ dadarśa sā hāsmai sahasradhārā sarvānkāmānduduhe tathaivaitadyajamānāya sahasradhārā sarvānkāmānduhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वैकङ्कतीमादधाति । तस्या उक्तो बन्धुर्विधेम ते परमे जन्मन्नग्न इति द्यौर्वा अस्य परमं जन्म विधेम स्तोमैरवरे सधस्थ इत्यन्तरिक्षं वा अवरं सधस्थं यस्माद्योनेरुदारिथा यजे तमित्येष वा अस्य स्वो योनिस्तं यज इत्येतत्प्र त्वे हवींषि जुहुरे समिद्ध इति यदा वा एष समिध्यते ऽथैतस्मिन्हवींषि प्रजुह्वति

atha vaikaṅkatīmādadhāti | tasyā ukto bandhurvidhema te parame janmannagna iti dyaurvā asya paramaṃ janma vidhema stomairavare sadhastha ityantarikṣaṃ vā avaraṃ sadhasthaṃ yasmādyonerudārithā yaje tamityeṣa vā asya svo yonistaṃ yaja ityetatpra tve havīṃṣi juhure samiddha iti yadā vā eṣa samidhyate 'thaitasminhavīṃṣi prajuhvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथौदुम्बरीमादधाति । ऊर्ग्वै रस उदुम्बर ऊर्जैवैनमेद्रसेन प्रीणाति कर्णकवती भवति पशवो वै कर्णकाः पशुभिरेवैनमेतदन्नेन प्रीणाति यदि कर्णकवतीं न विन्देद्दधिद्रप्समुपहत्यादध्यात्तद्यद्दधिद्रप्स उपतिष्ठते तदेव पशुरूपम् प्रेद्धो अग्ने दीदिहि पुरो न इति विराजादधान्यन्नं विराडन्नेवैनमेतत्प्रीणाति तिस्रः समिध आदधाति त्रिवृदग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैनमेतदन्नेन प्रीणाति

athaudumbarīmādadhāti | ūrgvai rasa udumbara ūrjaivainamedrasena prīṇāti karṇakavatī bhavati paśavo vai karṇakāḥ paśubhirevainametadannena prīṇāti yadi karṇakavatīṃ na vindeddadhidrapsamupahatyādadhyāttadyaddadhidrapsa upatiṣṭhate tadeva paśurūpam preddho agne dīdihi puro na iti virājādadhānyannaṃ virāḍannevainametatprīṇāti tisraḥ samidha ādadhāti trivṛdagniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametadannena prīṇāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाहुतीर्जुहोति । यथा परिविष्यानुपाययेत्तादृक्तत्स्रुवेण पूर्वे स्रुचोत्तरामग्ने तमद्याश्वं न स्तोमैः क्रतुं न भद्रं हृदिस्पृशं ऋध्यामा त ओहैरिति यस्ते हृदिस्पृक्ष्तोमस्तं त ऋध्यासमित्येतत्पङ्क्त्या जुहोति पञ्चपदा पङ्क्तिः पञ्चचितिको ऽग्निः पञ्च ऽर्तवः संवत्सरः संवत्सरो ऽग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैनमेतदन्नेन प्रीणाति

athāhutīrjuhoti | yathā pariviṣyānupāyayettādṛktatsruveṇa pūrve srucottarāmagne tamadyāśvaṃ na stomaiḥ kratuṃ na bhadraṃ hṛdispṛśaṃ ṛdhyāmā ta ohairiti yaste hṛdispṛkṣtomastaṃ ta ṛdhyāsamityetatpaṅktyā juhoti pañcapadā paṅktiḥ pañcacitiko 'gniḥ pañca 'rtavaḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro 'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametadannena prīṇāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वैश्वकर्मणीं जुहोति । विश्वकर्मायमग्निस्तमेवैतत्प्रीणाति चित्तिं जुहोमि मनसा घृतेनेति चित्तमेषां जुहोमि मनसा च घृतेन चेत्येतद्यथा देवा इहागमन्निति यथा देवा इहागचानित्येतद्वीतिहोत्रा ऋतावृध इति सत्यवृध इत्येतत्पत्ये विश्वस्य भूमनो जुहोमि विश्वकर्मण इति यो ऽस्य सर्वस्य भूतस्य पतिस्तस्मै जुहोमि विश्वकर्मण इत्येतद्विश्वाहाहाभ्यं हविरिति सर्वदैवाक्षितं हविरित्येतत्

atha vaiśvakarmaṇīṃ juhoti | viśvakarmāyamagnistamevaitatprīṇāti cittiṃ juhomi manasā ghṛteneti cittameṣāṃ juhomi manasā ca ghṛtena cetyetadyathā devā ihāgamanniti yathā devā ihāgacānityetadvītihotrā ṛtāvṛdha iti satyavṛdha ityetatpatye viśvasya bhūmano juhomi viśvakarmaṇa iti yo 'sya sarvasya bhūtasya patistasmai juhomi viśvakarmaṇa ityetadviśvāhāhābhyaṃ haviriti sarvadaivākṣitaṃ havirityetat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ पूर्णाहुतिं जुहोति सर्वमेतद्यत्पूर्णं सर्वेणैवैनमेतत्प्रीणाति

atha pūrṇāhutiṃ juhoti sarvametadyatpūrṇaṃ sarveṇaivainametatprīṇāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्त ते अग्ने समिध इति प्राणा वै समिधः प्राणा ह्येतं समिन्धते सप्त जिह्वा इति यानमून्त्सप्त पुरुषानेकम् पुरुषमकुर्वंस्तेषामेतदाह सप्त ऋषय इति सप्त हि त ऋषय आसन्त्सप्त धाम प्रियाणीति चन्दांस्येतदाह चन्दांसि वा अस्य सप्त धाम प्रियाणि सप्त होत्राः सप्तधा त्वा यजन्तीति सप्त ह्येतं होत्राः सप्तधा यजन्ति सप्त योनिरिति चितीरेतदाहापृणस्वेत्या प्रजायस्वेत्येतद्घ्रृतेनेति रेतो वै घृतं रेत एवैतदेषु लोकेषु दधाति स्वाहेति यज्ञो वै स्वाहाकारो यज्ञियमेवैतदिदं सकृत्सर्वं करोति

sapta te agne samidha iti prāṇā vai samidhaḥ prāṇā hyetaṃ samindhate sapta jihvā iti yānamūntsapta puruṣānekam puruṣamakurvaṃsteṣāmetadāha sapta ṛṣaya iti sapta hi ta ṛṣaya āsantsapta dhāma priyāṇīti candāṃsyetadāha candāṃsi vā asya sapta dhāma priyāṇi sapta hotrāḥ saptadhā tvā yajantīti sapta hyetaṃ hotrāḥ saptadhā yajanti sapta yoniriti citīretadāhāpṛṇasvetyā prajāyasvetyetadghrṛteneti reto vai ghṛtaṃ reta evaitadeṣu lokeṣu dadhāti svāheti yajño vai svāhākāro yajñiyamevaitadidaṃ sakṛtsarvaṃ karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्त सप्तेति । सप्तचितिको ऽग्निः सप्त ऽर्तवः संवत्सरः संवत्सरो ऽग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैनमेतत्प्रीणाति तिस्र आहुतीर्जुहोति त्रिवृदग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैनमेतदन्नेन प्रीणाति तिस्रः समिध आदधाति तत्षट् तस्योक्तो बन्धुः

sapta sapteti | saptacitiko 'gniḥ sapta 'rtavaḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro 'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametatprīṇāti tisra āhutīrjuhoti trivṛdagniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametadannena prīṇāti tisraḥ samidha ādadhāti tatṣaṭ tasyokto bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिष्ठन्त्समिध आदधाति । अस्थीनि वै समिधस्तिष्ठन्तीव वा अस्थीन्यासीन आहुतीर्जुहोति मांसानि वा आहुतय आसत इव वै मांसान्यन्तराः समिधो भवन्ति बाह्या आहुतयो ऽन्तराणि ह्यस्थीनि बाह्यानि मांसानि

tiṣṭhantsamidha ādadhāti | asthīni vai samidhastiṣṭhantīva vā asthīnyāsīna āhutīrjuhoti māṃsāni vā āhutaya āsata iva vai māṃsānyantarāḥ samidho bhavanti bāhyā āhutayo 'ntarāṇi hyasthīni bāhyāni māṃsāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथातः सम्पदेव । षट् पुरस्ताज्जुहोति षडुपरिष्टात्षद्भिराश्मनः पृश्नेर्यन्ति द्वाभ्यामश्मानम् पृश्निमुपदधाति चतुर्भिराग्नेर्यन्ति पञ्चभिरग्निमारोहन्ति तदेकां न त्रिंशदाहुतिरेव त्रिंशत्तमी द्वाभ्यामग्निम् निदधाति तद्द्वात्रिंशद्द्वात्रिंशदक्षरानुष्टुप्सैषानुष्टुप्

athātaḥ sampadeva | ṣaṭ purastājjuhoti ṣaḍupariṣṭātṣadbhirāśmanaḥ pṛśneryanti dvābhyāmaśmānam pṛśnimupadadhāti caturbhirāgneryanti pañcabhiragnimārohanti tadekāṃ na triṃśadāhutireva triṃśattamī dvābhyāmagnim nidadhāti taddvātriṃśaddvātriṃśadakṣarānuṣṭupsaiṣānuṣṭup

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्या अमूस्तिस्रो ऽनुष्टुभः । गार्हपत्ये सम्पादयन्ति तासामेतामत्रिकामाहरन्ति तद्यदेतामत्राहरन्त्यत्रैष सर्वो ऽग्निः संस्कृतः स एषो ऽत्र तस्मै नालमासीद्यदन्नमात्स्यत्

tadyā amūstisro 'nuṣṭubhaḥ | gārhapatye sampādayanti tāsāmetāmatrikāmāharanti tadyadetāmatrāharantyatraiṣa sarvo 'gniḥ saṃskṛtaḥ sa eṣo 'tra tasmai nālamāsīdyadannamātsyat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽग्निमब्रवीत् । त्वयान्नमदानीति तथेति तस्माद्यदैवैतमत्राहरन्त्यथैषो ऽलमन्नायालमाहुतिभ्यो भवति

so 'gnimabravīt | tvayānnamadānīti tatheti tasmādyadaivaitamatrāharantyathaiṣo 'lamannāyālamāhutibhyo bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथो आहुः । प्रजापतिरेवैतम् प्रियम् पुत्रमुरस्याधत्त इति स यो हैतदेवं वेदा हैवम् प्रियम् पुत्रमुरसि धत्ते

atho āhuḥ | prajāpatirevaitam priyam putramurasyādhatta iti sa yo haitadevaṃ vedā haivam priyam putramurasi dhatte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदेवैतमत्राहरन्ति । यान्वै तान्त्सप्त पुरुषानेकम् पुरुषमकुर्वन्नयमेव स यो ऽयमग्निश्चीयते ऽथ यामेषां तामूर्ध्वां श्रियं रसं समुदौहन्नेष स यमेतमत्राग्निमाहरन्ति तद्यदेतमत्राहरन्ति यैवैतेषा सप्तानाम् पुरुषाणां श्रीर्यो रसस्तमेतदूर्ध्वं समुदूहन्ति तदस्यैतचिर आत्मायमग्निश्चत आत्मानमेवास्यैतत्संस्कृत्य शिरः प्रतिदधाति

yadevaitamatrāharanti | yānvai tāntsapta puruṣānekam puruṣamakurvannayameva sa yo 'yamagniścīyate 'tha yāmeṣāṃ tāmūrdhvāṃ śriyaṃ rasaṃ samudauhanneṣa sa yametamatrāgnimāharanti tadyadetamatrāharanti yaivaiteṣā saptānām puruṣāṇāṃ śrīryo rasastametadūrdhvaṃ samudūhanti tadasyaitacira ātmāyamagniścata ātmānamevāsyaitatsaṃskṛtya śiraḥ pratidadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.