Śatapatha Brāhmaṇa (Mādhyandina) 9.5.1

अथातः पयोव्रततायै । पयोव्रतो दीक्षितः स्याद्देवेभ्यो ह वा अमृतमपचक्राम

athātaḥ payovratatāyai | payovrato dīkṣitaḥ syāddevebhyo ha vā amṛtamapacakrāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते होचुः । श्रमेण तपसेदमन्विचामेति तच्रमेण तपसान्वैचंस्ते दीक्षित्वा पयोव्रता अभवन्नेतद्वै तपो यो दीक्षित्वा पयोव्रतो ऽसत्तस्य घोषमाशुश्रुवुः

te hocuḥ | śrameṇa tapasedamanvicāmeti tacrameṇa tapasānvaicaṃste dīkṣitvā payovratā abhavannetadvai tapo yo dīkṣitvā payovrato 'sattasya ghoṣamāśuśruvuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते होचुः । नेदीयो वै भवति भूयस्तप उपायामेति ते त्रीन्त्स्तनानुपेयुस्तत्पराददृशुः

te hocuḥ | nedīyo vai bhavati bhūyastapa upāyāmeti te trīntstanānupeyustatparādadṛśuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते होचुः । नेदीयो वै भवति भूयस्तप उपायामेति ते द्वौ स्तना उपेयुस्तन्नेदीयसः पराददृशुः

te hocuḥ | nedīyo vai bhavati bhūyastapa upāyāmeti te dvau stanā upeyustannedīyasaḥ parādadṛśuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते होचुः । नेदीयो वै भवति भूयस्तप उपायामेति त एकं स्तनमुपेयुस्तदधिजगाम न त्वभिपत्तुं शेकुः

te hocuḥ | nedīyo vai bhavati bhūyastapa upāyāmeti ta ekaṃ stanamupeyustadadhijagāma na tvabhipattuṃ śekuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते होचुः अधि वा अगन्न त्वभिपत्तुं शक्नुमः सर्वं तप उपायामेति त उपवसथे ऽनाशकमुपेयुरेतद्वै सर्वं तपो यदनाशकस्तस्मादुपवसथे नाश्नीयात्

te hocuḥ adhi vā aganna tvabhipattuṃ śaknumaḥ sarvaṃ tapa upāyāmeti ta upavasathe 'nāśakamupeyuretadvai sarvaṃ tapo yadanāśakastasmādupavasathe nāśnīyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्प्रातरभिपद्य । अभिषुत्याग्नावजुहवुस्तदग्नावमृतमदधुः सर्वेषामु हैष देवानामात्मा यदग्निस्तद्यदग्नावमृतमदधुस्तदात्मन्नमृतमदधत ततो देवा अमृता अभवन्

tatprātarabhipadya | abhiṣutyāgnāvajuhavustadagnāvamṛtamadadhuḥ sarveṣāmu haiṣa devānāmātmā yadagnistadyadagnāvamṛtamadadhustadātmannamṛtamadadhata tato devā amṛtā abhavan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्यत्तदमृतं सोमः सः । तदद्यापि यजमानः श्रमेण तपसान्विचति स दीक्षित्वा पयोव्रतो भवत्येतद्वै तपो यो दीक्षित्वा पयोव्रतो ऽसत्तस्य घोषमाशृणोतीत्यहे क्रय इति

tadyattadamṛtaṃ somaḥ saḥ | tadadyāpi yajamānaḥ śrameṇa tapasānvicati sa dīkṣitvā payovrato bhavatyetadvai tapo yo dīkṣitvā payovrato 'sattasya ghoṣamāśṛṇotītyahe kraya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स त्रीन्त्स्तनानुपैति । तत्परापश्यति स द्वौ स्तना उपैति तन्नेदीयसः परापश्यति स एकं स्तनमुपैति तदधिगचति न त्वभिपत्तुं शक्नोति स उपवसथे ऽनाशकमुपैत्येतद्वै सर्वं तपो यदनाशकस्तस्मादुपवसथे नाश्नीयात्

sa trīntstanānupaiti | tatparāpaśyati sa dvau stanā upaiti tannedīyasaḥ parāpaśyati sa ekaṃ stanamupaiti tadadhigacati na tvabhipattuṃ śaknoti sa upavasathe 'nāśakamupaityetadvai sarvaṃ tapo yadanāśakastasmādupavasathe nāśnīyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्प्रातरभिपद्य । अभिषुत्याग्नौ जुहोति तदग्नावमृतं दधात्यथ भक्षयति तदात्मन्नमृतं धत्ते सो ऽमृतो भवत्येतद्वै मनुष्यस्यामृतत्वं यत्सर्वमायुरेति तथो हानेनात्मना सर्वमायुरेति

tatprātarabhipadya | abhiṣutyāgnau juhoti tadagnāvamṛtaṃ dadhātyatha bhakṣayati tadātmannamṛtaṃ dhatte so 'mṛto bhavatyetadvai manuṣyasyāmṛtatvaṃ yatsarvamāyureti tatho hānenātmanā sarvamāyureti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्नौ हुत्वाथ भक्षयति । दैवो वा अस्यैष आत्मा मानुषो ऽयं देवा उ वा अग्रे ऽथ मनुष्यास्तस्मादग्नौ हुत्वाथ भक्षयति

agnau hutvātha bhakṣayati | daivo vā asyaiṣa ātmā mānuṣo 'yaṃ devā u vā agre 'tha manuṣyāstasmādagnau hutvātha bhakṣayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथातः समिष्टयजुषामेव मीमांसा । देवाश्चासुराश्चोभये प्राजापत्याः प्रजापतेः पितुर्दायमुपेयुर्वाचमेव सत्यानृते सत्यं चैवानृतं च त उभय एव सत्यमवदन्नुभये ऽनृतं ते ह सदृशं वदन्तः सदृशा एवासुः

athātaḥ samiṣṭayajuṣāmeva mīmāṃsā | devāścāsurāścobhaye prājāpatyāḥ prajāpateḥ piturdāyamupeyurvācameva satyānṛte satyaṃ caivānṛtaṃ ca ta ubhaya eva satyamavadannubhaye 'nṛtaṃ te ha sadṛśaṃ vadantaḥ sadṛśā evāsuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते देवा उत्सृज्यानृतम् । सत्यमन्वालेभिरे ऽसुरा उ होत्सृज्य सत्यमनृतमन्वालेभिरे

te devā utsṛjyānṛtam | satyamanvālebhire 'surā u hotsṛjya satyamanṛtamanvālebhire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्धेदं सत्यमीक्षां चक्रे । यदसुरेष्वास देवा वा उत्सृज्यानृतं सत्यमन्वालप्सत हन्त तदयानीति तद्देवानाजगाम

taddhedaṃ satyamīkṣāṃ cakre | yadasureṣvāsa devā vā utsṛjyānṛtaṃ satyamanvālapsata hanta tadayānīti taddevānājagāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनृतमु हेक्षां चक्रे । यद्देवेष्वासासुरा वा उत्सृज्य सत्यमनृतमन्वालप्सत हन्त तदयानीति तदसुरानाजगाम

anṛtamu hekṣāṃ cakre | yaddeveṣvāsāsurā vā utsṛjya satyamanṛtamanvālapsata hanta tadayānīti tadasurānājagāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते देवाः । सर्वं सत्यमवदन्त्सर्वमसुरा अनृतं ते देवा आसक्ति सत्यं वदन्त ऐषावीरतरा इवासुरनाढ्यतरा इव तस्मादु हैतद्य आसक्ति सत्यं वदत्यैषावीरतर इवैव भवत्यनाढ्यतर इव स ह त्वेवान्ततो भवति देवा ह्येवान्ततो ऽभवन्

te devāḥ | sarvaṃ satyamavadantsarvamasurā anṛtaṃ te devā āsakti satyaṃ vadanta aiṣāvīratarā ivāsuranāḍhyatarā iva tasmādu haitadya āsakti satyaṃ vadatyaiṣāvīratara ivaiva bhavatyanāḍhyatara iva sa ha tvevāntato bhavati devā hyevāntato 'bhavan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ हासुराः । आसक्त्यनृतं वदन्त ऊष इव पिपिसुराढ्या इवासुस्तस्मादु हैतद्य आसक्त्यनृतं वदत्यूष इवैव पिस्यत्याढ्य इव भवति परा ह त्वेवान्ततो भवति परा ह्यसुरा अभवन्

atha hāsurāḥ | āsaktyanṛtaṃ vadanta ūṣa iva pipisurāḍhyā ivāsustasmādu haitadya āsaktyanṛtaṃ vadatyūṣa ivaiva pisyatyāḍhya iva bhavati parā ha tvevāntato bhavati parā hyasurā abhavan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्यत्तत्सत्यम् । त्रयी सा विद्या ते देवा अब्रुवन्यज्ञं कृत्वेदं सत्यं तनवामहा इति

tadyattatsatyam | trayī sā vidyā te devā abruvanyajñaṃ kṛtvedaṃ satyaṃ tanavāmahā iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते दीक्षणीयां निरवपन् । तदु हासुरा अनुबुबुधिरे यज्ञं वै कृत्वा तद्देवाः सत्यं तन्वते प्रेत तदाहरिष्यामो यदस्माकं तत्रेति तस्य समिष्टयजुरहुतमासाथाजग्मुस्तस्मात्तस्य यज्ञस्य समिष्टयजुर्न जुह्वति ते देवा असुरान्प्रतिदृश्य समुल्लुप्य यज्ञमन्यत्कर्तुं दध्रिरे ऽन्यद्वै कुर्वन्तीति पुनः प्रेयुः

te dīkṣaṇīyāṃ niravapan | tadu hāsurā anububudhire yajñaṃ vai kṛtvā taddevāḥ satyaṃ tanvate preta tadāhariṣyāmo yadasmākaṃ tatreti tasya samiṣṭayajurahutamāsāthājagmustasmāttasya yajñasya samiṣṭayajurna juhvati te devā asurānpratidṛśya samullupya yajñamanyatkartuṃ dadhrire 'nyadvai kurvantīti punaḥ preyuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषु प्रेतेषु । प्रायणीयम् निरवपंस्तदु हासुरा अन्वेव बुबुधिरे तस्य शम्योरुक्तमासाथाजग्मुस्तस्मात्स यज्ञः शम्य्वन्तस्ते देवा असुरान्प्रतिदृश्य ममुल्लुप्य यज्ञमन्यदेव कर्तुं दध्रिरे ऽन्यद्वै कुर्वन्तीति पुनरेव प्रेयुः

teṣu preteṣu | prāyaṇīyam niravapaṃstadu hāsurā anveva bubudhire tasya śamyoruktamāsāthājagmustasmātsa yajñaḥ śamyvantaste devā asurānpratidṛśya mamullupya yajñamanyadeva kartuṃ dadhrire 'nyadvai kurvantīti punareva preyuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषु प्रेतेषु । राजानं क्रीत्वा पर्युह्याथास्मा आतिथ्यं हविर्निरवपंस्तदु हासुरा अन्वेव बुबुधिरे तस्येडोपहूतासाथाजग्मुस्तस्मात्स यज्ञ इडान्तस्ते देवा असुरान्प्रतिदृश्य समुल्लुप्य यज्ञमन्यदेव कर्तुं दध्रिरे ऽन्यद्वै कुर्वन्तीति पुनरेव प्रेयुः

teṣu preteṣu | rājānaṃ krītvā paryuhyāthāsmā ātithyaṃ havirniravapaṃstadu hāsurā anveva bubudhire tasyeḍopahūtāsāthājagmustasmātsa yajña iḍāntaste devā asurānpratidṛśya samullupya yajñamanyadeva kartuṃ dadhrire 'nyadvai kurvantīti punareva preyuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषु प्रेतेषु । उपसदो ऽतन्वत ते तिस्र एव सामिधेनीरनूच्य देवता एवायजन्न प्रयाजान्नानुयाजानुभयतो यज्ञस्योदसादयन्भूयिष्ठं हि तत्रात्वरन्त तस्मादुपसत्सु तिस्र एव सामिधेनीरनूच्य देवता एव यजति न प्रयाजान्नानुयाजानुभयतो यज्ञस्योत्सादयति

teṣu preteṣu | upasado 'tanvata te tisra eva sāmidhenīranūcya devatā evāyajanna prayājānnānuyājānubhayato yajñasyodasādayanbhūyiṣṭhaṃ hi tatrātvaranta tasmādupasatsu tisra eva sāmidhenīranūcya devatā eva yajati na prayājānnānuyājānubhayato yajñasyotsādayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त उपवसथे ऽग्नीषोमीयम् पशुमालेभिरे । तदु हासुरा अन्वेव बुबुधिरे तस्य समिष्टयजूंष्यहुतान्यासुरथाजग्मुस्तस्मात्तस्य पशोः समिष्टयजूंषि न जुह्वति ते देवा असुरान्प्र

ta upavasathe 'gnīṣomīyam paśumālebhire | tadu hāsurā anveva bubudhire tasya samiṣṭayajūṃṣyahutānyāsurathājagmustasmāttasya paśoḥ samiṣṭayajūṃṣi na juhvati te devā asurānpra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषु प्रेतेषु । प्रातः प्रातःसवनमतन्वत तदु हासुरा अन्वेव बुबुधिरे तस्यैतावत्कृतमास यावत्प्रातःसवनमथाजग्मुस्ते देवा असुरान्प्र

teṣu preteṣu | prātaḥ prātaḥsavanamatanvata tadu hāsurā anveva bubudhire tasyaitāvatkṛtamāsa yāvatprātaḥsavanamathājagmuste devā asurānpra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषु प्रेतेषु । माध्यन्दिनं सवनमतन्वत तदु हासुरा अन्वेव बुबुधिरे तस्यैतावत्कृतमास यावन्माध्यन्दिनमथाजग्मुस्ते देवा असुरान्प्र

teṣu preteṣu | mādhyandinaṃ savanamatanvata tadu hāsurā anveva bubudhire tasyaitāvatkṛtamāsa yāvanmādhyandinamathājagmuste devā asurānpra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषु प्रेतषु । सवनीयेन पशुनाचरंस्तदु हासुरा अन्वेव बुबुधिरे तस्यैतावत्कृतमास यावदेतस्य पशोः क्रियते ऽथाजग्मुस्ते देवा असुरान्प्र

teṣu pretaṣu | savanīyena paśunācaraṃstadu hāsurā anveva bubudhire tasyaitāvatkṛtamāsa yāvadetasya paśoḥ kriyate 'thājagmuste devā asurānpra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषु प्रेतेषु । तृतीयसवनमतन्वत तत्समस्थापयन्यत्समस्थापयंस्तत्सर्वं सत्यमाप्नुवंस्ततो ऽसुरा अपपुप्रुविरे ततो देवा अभवन्परासुरा भवत्यात्मना परास्य द्विषन्भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद

teṣu preteṣu | tṛtīyasavanamatanvata tatsamasthāpayanyatsamasthāpayaṃstatsarvaṃ satyamāpnuvaṃstato 'surā apapupruvire tato devā abhavanparāsurā bhavatyātmanā parāsya dviṣanbhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते देवा अब्रुवन् । ये न इमे यज्ञाः सामिसंस्थिता यानिमान्विजहतो ऽगामोप तज्जानीत यथेमान्त्संस्थापयामेति ते ऽब्रुवंश्चेतयध्वमिति चितिमिचतेति वाव तदब्रुवंस्तदिचत यथेमान्यज्ञान्त्संस्थापयामेति

te devā abruvan | ye na ime yajñāḥ sāmisaṃsthitā yānimānvijahato 'gāmopa tajjānīta yathemāntsaṃsthāpayāmeti te 'bruvaṃścetayadhvamiti citimicateti vāva tadabruvaṃstadicata yathemānyajñāntsaṃsthāpayāmeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते चेतयमानाः । एतानि समिष्टयजूंष्यपश्यंस्तान्यजुहवुस्तैरेतान्यज्ञान्त्समस्थापयन्यत्समस्थापयं स्तस्मात्संस्थितयजूंष्यथ यत्समयजंस्तस्मात्समिष्टयजूंषि

te cetayamānāḥ | etāni samiṣṭayajūṃṣyapaśyaṃstānyajuhavustairetānyajñāntsamasthāpayanyatsamasthāpayaṃ stasmātsaṃsthitayajūṃṣyatha yatsamayajaṃstasmātsamiṣṭayajūṃṣi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते वा एते नव यज्ञाः । नवैतानि समिष्टयजूंषि तद्यदेतानि जुहोत्येतानेवैतद्यज्ञान्त्संस्थापयत्युभयानि जुहोत्यध्वरस्य चाग्नेश्चाध्वरस्य पूर्वाण्यथाग्नेस्तस्योक्तो बन्धुः

te vā ete nava yajñāḥ | navaitāni samiṣṭayajūṃṣi tadyadetāni juhotyetānevaitadyajñāntsaṃsthāpayatyubhayāni juhotyadhvarasya cāgneścādhvarasya pūrvāṇyathāgnestasyokto bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वे अग्नेर्जुहोति । द्विपाद्यजमानो यजमानो ऽग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैतद्यज्ञं संस्थापयतीष्टो यज्ञो भृगुभिरिष्टो अग्निराहुतः पिपर्तु न इति

dve agnerjuhoti | dvipādyajamāno yajamāno 'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivaitadyajñaṃ saṃsthāpayatīṣṭo yajño bhṛgubhiriṣṭo agnirāhutaḥ pipartu na iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान्युभयान्येकादश सम्पद्यन्ते । एकादशाक्षरा त्रिष्टुब्वीर्यं त्रिष्टुब्वीर्यमेवैतद्यज्ञमभिसम्पादयति

tānyubhayānyekādaśa sampadyante | ekādaśākṣarā triṣṭubvīryaṃ triṣṭubvīryamevaitadyajñamabhisampādayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेवैकादश । एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप्त्रैष्ठुभ इन्द्र इन्द्रो यज्ञस्यात्मेन्द्रो देवता तद्य एव यज्ञस्यात्मा या देवता तस्मिन्नेवैतद्यज्ञमन्ततः प्रतिष्ठापयति

yadvevaikādaśa | ekādaśākṣarā vai triṣṭuptraiṣṭhubha indra indro yajñasyātmendro devatā tadya eva yajñasyātmā yā devatā tasminnevaitadyajñamantataḥ pratiṣṭhāpayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समिष्टयजूंषि हुत्वावभृथं यन्ति । अवभृथादुदेत्योदयनीयेन चरित्वानूबन्ध्यस्य पशुपुरोडाशमनु देविकानां हवींषि निर्वपति

samiṣṭayajūṃṣi hutvāvabhṛthaṃ yanti | avabhṛthādudetyodayanīyena caritvānūbandhyasya paśupuroḍāśamanu devikānāṃ havīṃṣi nirvapati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद्वै प्रजापतिः । प्राप्य राद्ध्वेवामन्यत स दिक्षु प्रतिष्ठायेदं सर्वं दधद्विदधदतिष्ठद्यद्दधद्विदधदतिष्ठत्तस्माद्धाता तथैवैतद्यजमानो दिक्षु प्रतिष्ठायेदं सर्वं दधद्विदधत्तिष्ठति

etadvai prajāpatiḥ | prāpya rāddhvevāmanyata sa dikṣu pratiṣṭhāyedaṃ sarvaṃ dadhadvidadhadatiṣṭhadyaddadhadvidadhadatiṣṭhattasmāddhātā tathaivaitadyajamāno dikṣu pratiṣṭhāyedaṃ sarvaṃ dadhadvidadhattiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेवैतानि हवींषि निर्वपति । दिश एषो ऽग्निस्ता उ एवामूः पुरस्ताद्दर्भस्तम्बं च लोगेष्टकाश्चोपदधाति ताः प्राणभृतः प्रथमायां चितौ सर्वैव द्वितीया सर्वा तृतीया सर्वा चतुर्थ्यथ पञ्चम्यै चितेरसपत्ना नाकसदः पञ्चचूडास्ता ऊर्ध्वा उत्क्रामन्त्य आयंस्ताभ्यः प्रजापतिरबिभेत्सर्वं वा इदमिमाः पराच्यो ऽत्येष्यन्तीति ता धाता भूत्वा पर्यगचत्तासु प्रत्यतिष्ठत्

yadvevaitāni havīṃṣi nirvapati | diśa eṣo 'gnistā u evāmūḥ purastāddarbhastambaṃ ca logeṣṭakāścopadadhāti tāḥ prāṇabhṛtaḥ prathamāyāṃ citau sarvaiva dvitīyā sarvā tṛtīyā sarvā caturthyatha pañcamyai citerasapatnā nākasadaḥ pañcacūḍāstā ūrdhvā utkrāmantya āyaṃstābhyaḥ prajāpatirabibhetsarvaṃ vā idamimāḥ parācyo 'tyeṣyantīti tā dhātā bhūtvā paryagacattāsu pratyatiṣṭhat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यः स धातासौ स आदित्यः । अथ यत्तद्दिशाम् परमं क्रान्तमेतत्तद्यस्मिन्नेष एतत्प्रतिष्ठितस्तपति

sa yaḥ sa dhātāsau sa ādityaḥ | atha yattaddiśām paramaṃ krāntametattadyasminneṣa etatpratiṣṭhitastapati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यः स धातायमेव स धात्रः । द्वादशकपालः पुरोडाशो द्वादशकपालो द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरः प्रजापतिः प्रजापतिर्धाताथ यत्तद्दिशाम् परमं क्रान्तमेतानि तानि पूर्वाणि हवींष्यनुमत्यै चरूराकायै चरुः सिनीवाल्यै चरुः कुह्व्यै चरुस्तद्यदेतानि निर्वपति यदेव तद्दिशाम् परमं क्रान्तं तस्मिन्नेवैनमेतत्प्रतिष्ठापयति तं सर्वं जुहोत्येतस्यैव कृत्स्नतायै

sa yaḥ sa dhātāyameva sa dhātraḥ | dvādaśakapālaḥ puroḍāśo dvādaśakapālo dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ prajāpatirdhātātha yattaddiśām paramaṃ krāntametāni tāni pūrvāṇi havīṃṣyanumatyai carūrākāyai caruḥ sinīvālyai caruḥ kuhvyai carustadyadetāni nirvapati yadeva taddiśām paramaṃ krāntaṃ tasminnevainametatpratiṣṭhāpayati taṃ sarvaṃ juhotyetasyaiva kṛtsnatāyai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता वा एता देव्यः । दिशो ह्येताश्चन्दांसि वै दिशश्चन्दांसि देव्यो ऽथैष कः प्रजापतिस्तद्यद्देव्यश्च कश्च तस्माद्देविकाः पञ्च भवन्ति पञ्च हि दिशः

tā vā etā devyaḥ | diśo hyetāścandāṃsi vai diśaścandāṃsi devyo 'thaiṣa kaḥ prajāpatistadyaddevyaśca kaśca tasmāddevikāḥ pañca bhavanti pañca hi diśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाहुः । नैतानि हवींषि निर्वपेन्नेदतिरेचयानीति तानि वै निर्वपेदेव कामेभ्यो वा एतानि हवींषि निरुप्यन्ते न वै कामानामतिरिक्तमस्ति यद्वै किं च पशुपुरोडाशमनु हविर्निरुप्यते पशावेव स मध्यतो मेधो धीयत उभयानि निर्वपत्यध्वरस्य चाग्नेश्चाध्वरस्य पूर्वमथाग्नेस्तस्योक्तो बन्धुरुच्चैः पशुपुरोडाशो भवत्युपांश्वेतानीष्टिर्ह्यनुब्रूहि प्रेष्येति पशुपुरोडाशस्याहानुब्रूहि यजेत्येतेषामिष्टिर्हि समानः स्विष्टकृत्समानीडा

tadāhuḥ | naitāni havīṃṣi nirvapennedatirecayānīti tāni vai nirvapedeva kāmebhyo vā etāni havīṃṣi nirupyante na vai kāmānāmatiriktamasti yadvai kiṃ ca paśupuroḍāśamanu havirnirupyate paśāveva sa madhyato medho dhīyata ubhayāni nirvapatyadhvarasya cāgneścādhvarasya pūrvamathāgnestasyokto bandhuruccaiḥ paśupuroḍāśo bhavatyupāṃśvetānīṣṭirhyanubrūhi preṣyeti paśupuroḍāśasyāhānubrūhi yajetyeteṣāmiṣṭirhi samānaḥ sviṣṭakṛtsamānīḍā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य वा एतस्य पशोः । जुह्वति समिष्टयजूंष्यभ्यवयन्ति हृदयशूलेनावभृथं संस्था ह्येष पशुर्हृदयशूलेन चरित्वा

tasya vā etasya paśoḥ | juhvati samiṣṭayajūṃṣyabhyavayanti hṛdayaśūlenāvabhṛthaṃ saṃsthā hyeṣa paśurhṛdayaśūlena caritvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्येत्य वैश्वकर्मणानि जुहोति । विश्वानि कर्मण्ययमग्निस्तान्यस्यात्र सर्वाणि कर्माणि कृतानि भवन्ति तान्येतत्प्रीणाति तानि हविषा देवतां करोति यस्यै वै देवतायै हविर्गृह्यते सा देवता न सा यस्यै न गृह्यते ऽथो विश्वकर्मायमग्निस्तमेवैतत्प्रीणाति

pratyetya vaiśvakarmaṇāni juhoti | viśvāni karmaṇyayamagnistānyasyātra sarvāṇi karmāṇi kṛtāni bhavanti tānyetatprīṇāti tāni haviṣā devatāṃ karoti yasyai vai devatāyai havirgṛhyate sā devatā na sā yasyai na gṛhyate 'tho viśvakarmāyamagnistamevaitatprīṇāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेव वैश्वकर्मणानि जुहोति । प्रायणं च हाग्नेरुदयनं च सावित्राणि प्रायणं वैश्वकर्मणान्युदयनं स यत्सावित्राण्येव जुहुयान्न वैश्वकर्मणानि यथा प्रायणमेव कुर्यान्नोदयनं तादृक्तदथ यद्वैश्वकर्मणान्येव जुहुयान्न सावित्राणि यथोदयनमेव कुर्यान्न प्रायणं तादृक्तदुभयानि जुहोति प्रायणं च तदुदयनंचकरोति

yadveva vaiśvakarmaṇāni juhoti | prāyaṇaṃ ca hāgnerudayanaṃ ca sāvitrāṇi prāyaṇaṃ vaiśvakarmaṇānyudayanaṃ sa yatsāvitrāṇyeva juhuyānna vaiśvakarmaṇāni yathā prāyaṇameva kuryānnodayanaṃ tādṛktadatha yadvaiśvakarmaṇānyeva juhuyānna sāvitrāṇi yathodayanameva kuryānna prāyaṇaṃ tādṛktadubhayāni juhoti prāyaṇaṃ ca tadudayanaṃcakaroti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टावसूनि भवन्ति । एवमिमानि तद्यथा प्रायणंतथोदयनम् करोतिस्वाहाकारो ऽमीषां नवमो भवत्येवमेषां तद्यथा प्रायणं तथोदयनं करोत्याहुतिरमीषां दशमी भवत्येवमेषां तद्यथा प्रायणं तथोदयनं करोति संततां तत्राहुतिं जुहोति रेतो वै तत्र यज्ञो रेतसो ऽविचेदाय स्रुवेणेह स्वाहाकारम् निरुक्तं हि रेतो जात भवति

aṣṭāvasūni bhavanti | evamimāni tadyathā prāyaṇaṃtathodayanam karotisvāhākāro 'mīṣāṃ navamo bhavatyevameṣāṃ tadyathā prāyaṇaṃ tathodayanaṃ karotyāhutiramīṣāṃ daśamī bhavatyevameṣāṃ tadyathā prāyaṇaṃ tathodayanaṃ karoti saṃtatāṃ tatrāhutiṃ juhoti reto vai tatra yajño retaso 'vicedāya sruveṇeha svāhākāram niruktaṃ hi reto jāta bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदाकूतात् । समसुस्रोद्धृदो वा मनसो वा सम्भृतं चक्षुषो वेत्येतस्माद्ध्येतत्सर्वस्मादग्रे कर्म समभवत्तदनु प्रेत सुकृतामु लोकं यत्र ऋषयो जग्मुः प्रथमजाः पुराणा इत्यमूनेतदृषीनाह

yadākūtāt | samasusroddhṛdo vā manaso vā sambhṛtaṃ cakṣuṣo vetyetasmāddhyetatsarvasmādagre karma samabhavattadanu preta sukṛtāmu lokaṃ yatra ṛṣayo jagmuḥ prathamajāḥ purāṇā ityamūnetadṛṣīnāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतं सधस्थ । परि ते ददामीति स्वर्गो वै लोकः सधस्थस्तदेनं स्वर्गाय लोकाय परिददाति यमावहाचेवधिं जातवेदाः अन्वागन्ता यज्ञपतिर्वो अत्र तं स्म जानीत परमे व्योमन्निति यथैव यजुस्तथा बन्धुः

etaṃ sadhastha | pari te dadāmīti svargo vai lokaḥ sadhasthastadenaṃ svargāya lokāya paridadāti yamāvahācevadhiṃ jātavedāḥ anvāgantā yajñapatirvo atra taṃ sma jānīta parame vyomanniti yathaiva yajustathā bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतं जानाथ । परमे व्योमन्देवाः सधस्था विद रूपमस्य यदागचात्पथिभिर्देवयानैरिष्टापूर्ते कृणवथाविरस्मा इति यथैव यजुस्तथा बन्धुरुद्बुध्यस्वाग्ने येन वहसीति तयोरक्तो बन्धुः

etaṃ jānātha | parame vyomandevāḥ sadhasthā vida rūpamasya yadāgacātpathibhirdevayānairiṣṭāpūrte kṛṇavathāvirasmā iti yathaiva yajustathā bandhurudbudhyasvāgne yena vahasīti tayorakto bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रस्तरेण परिधिना । स्रुचा वेद्या च बर्हिषा ऋचेमं यज्ञं नो नय स्वर्देवेषु गन्तव इत्येतैर्नो यज्ञस्य रूपैः स्वर्गं लोकं गमयेत्येतत्

prastareṇa paridhinā | srucā vedyā ca barhiṣā ṛcemaṃ yajñaṃ no naya svardeveṣu gantava ityetairno yajñasya rūpaiḥ svargaṃ lokaṃ gamayetyetat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्दत्तं यत्परादानम् । यत्पूर्तं याश्च दक्षिणाः तदग्निर्वैश्वकर्मणः स्वर्देवेषु नो दधदिति यच्चैव सम्प्रति दद्नो यच्चासम्प्रति तन्नो ऽयमग्निर्वैश्वकर्मणः स्वर्गे लोके दधात्वित्येतत्

yaddattaṃ yatparādānam | yatpūrtaṃ yāśca dakṣiṇāḥ tadagnirvaiśvakarmaṇaḥ svardeveṣu no dadhaditi yaccaiva samprati dadno yaccāsamprati tanno 'yamagnirvaiśvakarmaṇaḥ svarge loke dadhātvityetat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र धारा अनपेताः । मधोर्घृतस्य च याः तदग्निर्वैश्वकर्मणः स्वर्देवेषु णो दधदिति यथैव यजुस्तथा बन्धुः

yatra dhārā anapetāḥ | madhorghṛtasya ca yāḥ tadagnirvaiśvakarmaṇaḥ svardeveṣu ṇo dadhaditi yathaiva yajustathā bandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टौ वैश्वकर्मणानि जुहोति । अष्टाक्षरा गायत्री गायत्रो ऽग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैनमेतदन्नेन प्रीणाति

aṣṭau vaiśvakarmaṇāni juhoti | aṣṭākṣarā gāyatrī gāyatro 'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametadannena prīṇāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैश्वकर्मणानि हुत्वा नाम करोति । यदा वै सर्वः कृत्स्नो जातो भवत्यथ नाम कुर्वन्त्यत्र वा एष सर्वः कृत्स्नो जातो भवति

vaiśvakarmaṇāni hutvā nāma karoti | yadā vai sarvaḥ kṛtsno jāto bhavatyatha nāma kurvantyatra vā eṣa sarvaḥ kṛtsno jāto bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाम कृत्वाथैनमुपतिष्ठते । सर्वेण वा एष एतमात्मना चिनोति स यदेतामत्रात्मनः परिदां न वदेतात्र हैवास्यैष आत्मानं वृञ्चीताथ यदेतामत्रात्मनः परिदाम् वदते तयो हास्यैष आत्मानं न वृङ्क्ते ये अग्नयः पाञ्चजन्या अस्याम् पृथिव्यामधि तेषामसि त्वमुत्तमः प्र नो जीवातवे सुवेति ये के चाग्नयः पञ्चचितिका अस्याम् पृथिव्यामधि तेषामसि त्वं सत्तमः प्रो अस्मान्जीवनाय सुवेत्येतदनुष्टुभा वाग्वा अनुष्टुब्वागु सर्वाणि चन्दांसि सर्वैरेवास्मा एतच्चन्दोभिर्निह्नुत उपस्थायाग्निं समारोह्य निर्मथ्योदवसानीयया यजते

nāma kṛtvāthainamupatiṣṭhate | sarveṇa vā eṣa etamātmanā cinoti sa yadetāmatrātmanaḥ paridāṃ na vadetātra haivāsyaiṣa ātmānaṃ vṛñcītātha yadetāmatrātmanaḥ paridām vadate tayo hāsyaiṣa ātmānaṃ na vṛṅkte ye agnayaḥ pāñcajanyā asyām pṛthivyāmadhi teṣāmasi tvamuttamaḥ pra no jīvātave suveti ye ke cāgnayaḥ pañcacitikā asyām pṛthivyāmadhi teṣāmasi tvaṃ sattamaḥ pro asmānjīvanāya suvetyetadanuṣṭubhā vāgvā anuṣṭubvāgu sarvāṇi candāṃsi sarvairevāsmā etaccandobhirnihnuta upasthāyāgniṃ samārohya nirmathyodavasānīyayā yajate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मैत्रावरुण्या पयस्यया यजते । देवत्रा वा एष भवति य एतत्कर्म करोति दैवम्वेतन्मिथुनं यन्मित्रावरुणौ स यदेतयानिष्ट्वा मानुष्यां चरेत्प्रत्यवरोहः स यथा दैवः सन्मानुषः स्यात्तादृक्तदथ यदेतया मैत्रावरुण्या पयस्यया यजते दैवमेवैतन्मिथुनमुपैत्येतयेष्ट्वा कामं यथाप्रतिरूपं चरेत्

atha maitrāvaruṇyā payasyayā yajate | devatrā vā eṣa bhavati ya etatkarma karoti daivamvetanmithunaṃ yanmitrāvaruṇau sa yadetayāniṣṭvā mānuṣyāṃ caretpratyavarohaḥ sa yathā daivaḥ sanmānuṣaḥ syāttādṛktadatha yadetayā maitrāvaruṇyā payasyayā yajate daivamevaitanmithunamupaityetayeṣṭvā kāmaṃ yathāpratirūpaṃ caret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेवैतया मैत्रावरुण्या पयस्यया यजते । प्रजापतेर्विस्रस्ताद्रेतः परापतत्तं यत्र देवाः समस्कुर्वंस्तदस्मिन्नेतया मैत्रावरुण्या पयस्यया रेतो ऽदधुस्तथैवास्मिन्नयमेतद्दधाति

yadvevaitayā maitrāvaruṇyā payasyayā yajate | prajāpatervisrastādretaḥ parāpatattaṃ yatra devāḥ samaskurvaṃstadasminnetayā maitrāvaruṇyā payasyayā reto 'dadhustathaivāsminnayametaddadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यः स प्रजापतिर्व्यस्रंसत । अयमेव स यो ऽयमग्निश्चीयते ऽथ यदस्मात्तद्रेतः परापतदेषा सा पयस्या मैत्रावरुणी भवति प्राणोदानौ वै मित्रावरुणौ प्राणोदाना उ वै रेतः सिक्तं विकुरुतः पयस्या भवति पयो हि रेतो यज्ञो भवति यज्ञो ह्येव यज्ञस्य रेत उपांशु भवत्युपांशु हि रेतः सिच्यते ऽन्ततो भवत्यन्ततो हि रेतो धीयते

sa yaḥ sa prajāpatirvyasraṃsata | ayameva sa yo 'yamagniścīyate 'tha yadasmāttadretaḥ parāpatadeṣā sā payasyā maitrāvaruṇī bhavati prāṇodānau vai mitrāvaruṇau prāṇodānā u vai retaḥ siktaṃ vikurutaḥ payasyā bhavati payo hi reto yajño bhavati yajño hyeva yajñasya reta upāṃśu bhavatyupāṃśu hi retaḥ sicyate 'ntato bhavatyantato hi reto dhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यै वाजिनेन चरन्ति । तस्मिन्दक्षिणां दधाति तूपरौ मिथुनौ दद्यादित्यभ्याज्ञायेनैव मन्य इति ह स्माह माहित्थिः स्रवत्यु हैषाग्निचित आहुतिः सोमाहुतिर्यामनिष्टके जुहोति

tasyai vājinena caranti | tasmindakṣiṇāṃ dadhāti tūparau mithunau dadyādityabhyājñāyenaiva manya iti ha smāha māhitthiḥ sravatyu haiṣāgnicita āhutiḥ somāhutiryāmaniṣṭake juhoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स स्वयमातृणा एवोपदधीत । इमे वै लोकाः स्वयमातृणा इम उ लोका एषो ऽग्निश्चितः

sa svayamātṛṇā evopadadhīta | ime vai lokāḥ svayamātṛṇā ima u lokā eṣo 'gniścitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋतव्या एवोपदधीत । संवत्सरो वा ऋतव्याः संवत्सर एषो ऽग्निश्चितः

ṛtavyā evopadadhīta | saṃvatsaro vā ṛtavyāḥ saṃvatsara eṣo 'gniścitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वज्योतिष एवोपदधीत । एता वै देवता विश्वज्योतिष एता उ देवता एषो ऽग्निश्चितः

viśvajyotiṣa evopadadhīta | etā vai devatā viśvajyotiṣa etā u devatā eṣo 'gniścitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनश्चितिमेवोपदधीत । पुनर्यज्ञो हैष उत्तरा हैषा देवयज्या पुनर्यज्ञमेवैतदुपधत्त उत्तरामेव देवयज्यामुप हैनम् पुनर्यज्ञो न तथा कुर्याद्यो वाव चिते ऽग्निर्निधीयते तामेवेष्टकामेष सर्वो ऽग्निरभिसम्पद्यते तद्यदग्नौ जुहोति तदेवास्य यथा सर्वस्मिञ्चाण्डिले ऽग्नौ संचिते पक्षपुचवत्याहुतयो हुताः स्युरेवमस्यैता आहुतयो हुता भवन्ति

punaścitimevopadadhīta | punaryajño haiṣa uttarā haiṣā devayajyā punaryajñamevaitadupadhatta uttarāmeva devayajyāmupa hainam punaryajño na tathā kuryādyo vāva cite 'gnirnidhīyate tāmeveṣṭakāmeṣa sarvo 'gnirabhisampadyate tadyadagnau juhoti tadevāsya yathā sarvasmiñcāṇḍile 'gnau saṃcite pakṣapucavatyāhutayo hutāḥ syurevamasyaitā āhutayo hutā bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वाणि वा एष भूतानि । सर्वान्देवान्गर्भो भवति यो ऽग्निं भिभर्ति स यो ऽसंवत्सरभृतं चिनुत एतानि ह स सर्वाणि भूतानि गर्भम् भूतं निर्हते यो न्वेव मानुषं गर्भं निर्हन्ति तन्न्वेव परिचक्षते ऽथ किं य एतं देवो ह्येष नासंवत्सरभृतस्य ऽर्त्विजा भवितव्यमिति ह स्माह वात्स्यो नेदस्य देवरेतसस्य निर्हण्यमानस्य मेद्यसानीति

sarvāṇi vā eṣa bhūtāni | sarvāndevāngarbho bhavati yo 'gniṃ bhibharti sa yo 'saṃvatsarabhṛtaṃ cinuta etāni ha sa sarvāṇi bhūtāni garbham bhūtaṃ nirhate yo nveva mānuṣaṃ garbhaṃ nirhanti tannveva paricakṣate 'tha kiṃ ya etaṃ devo hyeṣa nāsaṃvatsarabhṛtasya 'rtvijā bhavitavyamiti ha smāha vātsyo nedasya devaretasasya nirhaṇyamānasya medyasānīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षण्मास्यमन्तमं चिन्वीतेत्याहुः । षण्मास्या वा अन्तमा गर्भा जाता जीवन्तीति स यद्यसंवत्सरभृते महदुक्थं शंसेदृगशीतीः शंसेदसर्वं वै तद्यदसंवत्सरभृतो ऽसर्वं तद्यदृगशीतयो विकृष्टं त्वेनं स भूयो विकर्षेद्यदि चैव संवत्सरभृतः स्याद्यदि चासंवत्सरभृतः सर्वमेव महदुक्थं शंसेत्

ṣaṇmāsyamantamaṃ cinvītetyāhuḥ | ṣaṇmāsyā vā antamā garbhā jātā jīvantīti sa yadyasaṃvatsarabhṛte mahadukthaṃ śaṃsedṛgaśītīḥ śaṃsedasarvaṃ vai tadyadasaṃvatsarabhṛto 'sarvaṃ tadyadṛgaśītayo vikṛṣṭaṃ tvenaṃ sa bhūyo vikarṣedyadi caiva saṃvatsarabhṛtaḥ syādyadi cāsaṃvatsarabhṛtaḥ sarvameva mahadukthaṃ śaṃset

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ ह शाण्डिल्यायनः प्राच्यां जगाम । तं ह दैयाम्पातिरुवाच शाण्डिल्यायन कथमग्निश्चेतव्यो ग्लायामो ऽह संवत्सरभृतायाग्निमु चिकीषामह इति

atha ha śāṇḍilyāyanaḥ prācyāṃ jagāma | taṃ ha daiyāmpātiruvāca śāṇḍilyāyana kathamagniścetavyo glāyāmo 'ha saṃvatsarabhṛtāyāgnimu cikīṣāmaha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स होवाच । कामं न्वा एनं स चिन्वीत येन पुरा संवत्सरम् भृतः स्यात्तं ह्येव तम् भृतं सन्तं चिनुत इति

sa hovāca | kāmaṃ nvā enaṃ sa cinvīta yena purā saṃvatsaram bhṛtaḥ syāttaṃ hyeva tam bhṛtaṃ santaṃ cinuta iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामम्वेवैनं स चिन्वीत । यः संवत्सरमभिषविष्यन्त्स्यादेष वा एनं प्रत्यक्षमन्नेन बिभर्त्येताभिराहुतिभिः

kāmamvevainaṃ sa cinvīta | yaḥ saṃvatsaramabhiṣaviṣyantsyādeṣa vā enaṃ pratyakṣamannena bibhartyetābhirāhutibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामम्वेवैनं स चिन्वीत । यः संवत्सरमग्निहोत्रं जुहुयाअद्बिभर्ति वा एनमेष यो ऽग्निहोत्रं जुहोति

kāmamvevainaṃ sa cinvīta | yaḥ saṃvatsaramagnihotraṃ juhuyāadbibharti vā enameṣa yo 'gnihotraṃ juhoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामम्वेवैनं स चिन्वीत । यः संवत्सरं जातः स्यात्प्राणो वा अग्निस्तमेतद्बिभर्त्यथ ह वै रेतः सिक्तम् प्राणो ऽन्ववरोहति तद्विन्दते तद्यज्जातं-जातं विन्दते तस्माज्जातवेदास्तस्मादप्येवंवित्कामं सद्योभृतं चिन्वीत यदु ह वा एवंवित्पिबति वा पाययति वा तदेवास्य यथा सर्वस्मिञ्चाण्डिले ऽग्नौ संचिते पक्षपुचवत्याहुतयो हुताः स्युरेवमस्यैता आहुतयो हुता भवन्ति

kāmamvevainaṃ sa cinvīta | yaḥ saṃvatsaraṃ jātaḥ syātprāṇo vā agnistametadbibhartyatha ha vai retaḥ siktam prāṇo 'nvavarohati tadvindate tadyajjātaṃ-jātaṃ vindate tasmājjātavedāstasmādapyevaṃvitkāmaṃ sadyobhṛtaṃ cinvīta yadu ha vā evaṃvitpibati vā pāyayati vā tadevāsya yathā sarvasmiñcāṇḍile 'gnau saṃcite pakṣapucavatyāhutayo hutāḥ syurevamasyaitā āhutayo hutā bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.