Śiva-saṃhitā 2

देहेऽस्मिन्वर्तते मेरुः सप्तद्वीपसमन्वितः सरितः सागराः शैलाः क्षेत्राणि क्षेत्रपालकाः

dehe'sminvartate meruḥ saptadvīpasamanvitaḥ saritaḥ sāgarāḥ śailāḥ kṣetrāṇi kṣetrapālakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋषयो मुनयः सर्वे नक्षत्राणि ग्रहास्तथा पुययतीर्थानि पीठानि वर्तन्ते पीउदेवताः

ṛṣayo munayaḥ sarve nakṣatrāṇi grahāstathā puyayatīrthāni pīṭhāni vartante pīudevatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सृष्टिसंहारकर्तारौ भ्रमन्तौ शशिभास्करौ नभो वायुश्च वन्दिश्च जलं पृध्वी तथैव च

sṛṣṭisaṃhārakartārau bhramantau śaśibhāskarau nabho vāyuśca vandiśca jalaṃ pṛdhvī tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रैलोक्ये यानि भूतानि तानि सर्वाणि देहतः मेरुं संवेष्ट्य सर्वत्र व्यवहारः प्रवर्तते

trailokye yāni bhūtāni tāni sarvāṇi dehataḥ meruṃ saṃveṣṭya sarvatra vyavahāraḥ pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जानाति यः सर्वमिदं स योगी नात्र संशयः

jānāti yaḥ sarvamidaṃ sa yogī nātra saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बह्यायडसंज्ञके देहे यथादेशं व्यवस्थितः सुशृहे सुधारश्मिर्बहिरष्टकलायुतः

bahyāyaḍasaṃjñake dehe yathādeśaṃ vyavasthitaḥ suśṛhe sudhāraśmirbahiraṣṭakalāyutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्ततेऽहर्निशं सोऽपि सुधां वर्षत्यधोमुरवः ततोऽमृतं द्विधाभूतं याति सूक्ष्मं यथा च वै

vartate'harniśaṃ so'pi sudhāṃ varṣatyadhomuravaḥ tato'mṛtaṃ dvidhābhūtaṃ yāti sūkṣmaṃ yathā ca vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इडामार्गेण पुष्ट्यर्थं याति मन्दाकिनीजलम् पुष्णाति सकलं देहमिडामार्गेण निश्चितम्

iḍāmārgeṇa puṣṭyarthaṃ yāti mandākinījalam puṣṇāti sakalaṃ dehamiḍāmārgeṇa niścitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष पीयूषरश्मिर्हि वामपार्श्वे व्यवस्थितः अपरः शुद्धदुग्धाभो हढात्कर्षति मण्डलात् मध्यमार्गेण सृष्ट्यर्थं मेरौ संयाति चन्द्रमाः

eṣa pīyūṣaraśmirhi vāmapārśve vyavasthitaḥ aparaḥ śuddhadugdhābho haḍhātkarṣati maṇḍalāt madhyamārgeṇa sṛṣṭyarthaṃ merau saṃyāti candramāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेरुमूले स्थितः सूर्यः कलाद्वादशसंयुतः दक्षिणे पथि रश्मिभिर्वहत्यूर्ध्वं प्रजापतिः

merumūle sthitaḥ sūryaḥ kalādvādaśasaṃyutaḥ dakṣiṇe pathi raśmibhirvahatyūrdhvaṃ prajāpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीयूषरश्मिनिर्यासं धातूंश्च चासति ध्रुवम् समीरमण्डले सूर्यो भ्रमते सर्ववियहे

pīyūṣaraśminiryāsaṃ dhātūṃśca cāsati dhruvam samīramaṇḍale sūryo bhramate sarvaviyahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषा सूर्यपरामूर्तिः निर्वाणं दक्षिणे पथि वहते ज्ञप्रयोगेन सृष्टिसंहारकारकः

eṣā sūryaparāmūrtiḥ nirvāṇaṃ dakṣiṇe pathi vahate jñaprayogena sṛṣṭisaṃhārakārakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सार्धलक्षत्रयं नाड्यः सन्ति देहान्तरे नृणाम् प्रधानभूता नाड्यस्तु तासु मुख्याश्चतुर्दशः

sārdhalakṣatrayaṃ nāḍyaḥ santi dehāntare nṛṇām pradhānabhūtā nāḍyastu tāsu mukhyāścaturdaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुषुम्येगडा ओषगला च गांधारी हस्तिजिह्निका कुहूः सरस्वती पूषा शंखिनी च पयस्वनी

suṣumyegaḍā oṣagalā ca gāṃdhārī hastijihnikā kuhūḥ sarasvatī pūṣā śaṃkhinī ca payasvanī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वारुययलम्बुसा चैव विश्वोदरी यशस्विनी एतासु तिस्रो मुख्यया, स्युः पिड्वलेडा सुषुन्द्रियका

vāruyayalambusā caiva viśvodarī yaśasvinī etāsu tisro mukhyayā, syuḥ piḍvaleḍā suṣundriyakā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिसृष्वेका सुषुम्यैगव मुख्या सायोगिवल्लभा अन्यास्तदाश्रयं कृत्वा नाड्यः सन्ति हि देहिनाम्

tisṛṣvekā suṣumyaigava mukhyā sāyogivallabhā anyāstadāśrayaṃ kṛtvā nāḍyaḥ santi hi dehinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाडचस्तु ता अधोवक्याः पद्यतन्तुनिभाः स्थिताः पृष्ठवंशं समाश्रित्य सोमसूर्याग्निरूपिणी

nāḍacastu tā adhovakyāḥ padyatantunibhāḥ sthitāḥ pṛṣṭhavaṃśaṃ samāśritya somasūryāgnirūpiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तासां मध्ये गता नाडी चित्रा सा मम वल्लभा ब्रह्यरन्धञ्च तत्रैव सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं शुभम्

tāsāṃ madhye gatā nāḍī citrā sā mama vallabhā brahyarandhañca tatraiva sūkṣmātsūkṣmataraṃ śubham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चवर्णोञ्जला शुद्धा सुषुम्यगा मध्यचारिणी देहख्योपाधिरूपा सा सुषुम्यगा मध्यरूपिणी

pañcavarṇoñjalā śuddhā suṣumyagā madhyacāriṇī dehakhyopādhirūpā sā suṣumyagā madhyarūpiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिव्यमार्गमिदं प्रोक्तममृतानन्दकारकम् ध्यानमात्रेण योगीद्रो दुरितौघ विनाशयेत्

divyamārgamidaṃ proktamamṛtānandakārakam dhyānamātreṇa yogīdro duritaugha vināśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुदात्तुद्व्यंगुलादूर्ध्वं मेस्वात्तु द्व्यंगुलादधः चतुरंगगुलविस्तारमाश्रारं वर्तते समम्

gudāttudvyaṃgulādūrdhvaṃ mesvāttu dvyaṃgulādadhaḥ caturaṃgagulavistāramāśrāraṃ vartate samam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिकधारपद्ये च कर्णिकायां सुशोभना त्रिकोणा वर्त्तते योनिः सर्वजेषु गोपिता

tasmikadhārapadye ca karṇikāyāṃ suśobhanā trikoṇā varttate yoniḥ sarvajeṣu gopitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र विद्यह्वाताकारा कुण्डली परदेवता सार्द्धत्रिकरा कुटिला सुषुम्यगा मार्गसंस्थिता

tatra vidyahvātākārā kuṇḍalī paradevatā sārddhatrikarā kuṭilā suṣumyagā mārgasaṃsthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगत्संसृष्टिरूपा सा निर्माणे सततोद्यता वाचामवाच्या वावदेवी सदा देवैर्नमस्कृता

jagatsaṃsṛṣṭirūpā sā nirmāṇe satatodyatā vācāmavācyā vāvadevī sadā devairnamaskṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इडानाग्नी तु या नाडी वाममार्गे व्यवस्थिता सुषुम्यगायां समाश्लिष्य दक्षनासापुटे गता

iḍānāgnī tu yā nāḍī vāmamārge vyavasthitā suṣumyagāyāṃ samāśliṣya dakṣanāsāpuṭe gatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिङ्गला नाम या नाडी दक्षमार्गे व्यवस्थिता मध्यनाडीं समाश्लिष्य वामनासापुटे गता

piṅgalā nāma yā nāḍī dakṣamārge vyavasthitā madhyanāḍīṃ samāśliṣya vāmanāsāpuṭe gatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इडापिंगलयोर्मध्ये सुषुम्यगा या भवेत्खलु षट्स्थानेषु च षट्शक्ति षट्पद्य योगिनो विदुः

iḍāpiṃgalayormadhye suṣumyagā yā bhavetkhalu ṣaṭsthāneṣu ca ṣaṭśakti ṣaṭpadya yogino viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पंचस्थानं सुषुम्यगाया नामानि ख्युर्बहूनि च प्रयोजनवशात्तानि ज्ञातव्यानीह शास्त्रतः

paṃcasthānaṃ suṣumyagāyā nāmāni khyurbahūni ca prayojanavaśāttāni jñātavyānīha śāstrataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्या याऽस्त्वपरा नाडी मूलाधारात्समुत्थिता रसनामेढ्रनयनं पादांगुष्ठे च श्रोत्रकम् कुक्षिकक्षागुष्ठकर्णं सर्वाङ्गं पायुकुक्षिकम् लब्ध्वा तां वै निवर्तन्ते यथादेशसमुद्भवाः

anyā yā'stvaparā nāḍī mūlādhārātsamutthitā rasanāmeḍhranayanaṃ pādāṃguṣṭhe ca śrotrakam kukṣikakṣāguṣṭhakarṇaṃ sarvāṅgaṃ pāyukukṣikam labdhvā tāṃ vai nivartante yathādeśasamudbhavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एताभ्य एव नाडीभ्यः शारवोपशाखतः क्रमात् सार्धलक्षत्रयं जातं यथाभागं व्यवस्थितम्

etābhya eva nāḍībhyaḥ śāravopaśākhataḥ kramāt sārdhalakṣatrayaṃ jātaṃ yathābhāgaṃ vyavasthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एता भोगवहा नाड्यो वायुसञ्चारदक्षकाः ओतप्रोताः सुसंव्याप्य तिष्ठन्त्यस्मिच्छलेवरे

etā bhogavahā nāḍyo vāyusañcāradakṣakāḥ otaprotāḥ susaṃvyāpya tiṣṭhantyasmicchalevare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूर्यमण्डलमध्यस्थः कलाद्वादशसंयुतः वस्तिदेशे ज्वलद्वह्निर्वर्तते चान्नपाचकः एष वैश्वानरोग्निर्वै मम तेजोंशसस्थवः करोति विविधं पाकं प्राणिनां देहमास्थितः

sūryamaṇḍalamadhyasthaḥ kalādvādaśasaṃyutaḥ vastideśe jvaladvahnirvartate cānnapācakaḥ eṣa vaiśvānarognirvai mama tejoṃśasasthavaḥ karoti vividhaṃ pākaṃ prāṇināṃ dehamāsthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आयुः प्रदायको वह्निर्बलं पुष्टिं ददाति सः शरीरपाटवञ्चापि ध्वस्तरोगसमुव्यवः

āyuḥ pradāyako vahnirbalaṃ puṣṭiṃ dadāti saḥ śarīrapāṭavañcāpi dhvastarogasamuvyavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद्वैश्वानरायिञ्च प्रज्वाल्य विधिवत्सुधीः तस्मिन्नत्रं हुनेद्योगी प्रत्यहं गुरुशिक्षया

tasmādvaiśvānarāyiñca prajvālya vidhivatsudhīḥ tasminnatraṃ hunedyogī pratyahaṃ guruśikṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बह्यायडसंज्ञके देहे स्थानानि ख्युर्बहूनि च मयोक्तानि प्रधानानि ज्ञातव्यानीह शास्त्रके

bahyāyaḍasaṃjñake dehe sthānāni khyurbahūni ca mayoktāni pradhānāni jñātavyānīha śāstrake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाप्रकारनामानि स्थानानि विविधानि च वर्तन्ते विग्रहे तानि कथितुं नैव शक्यते

nānāprakāranāmāni sthānāni vividhāni ca vartante vigrahe tāni kathituṃ naiva śakyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं प्रकल्पिते देहे जीवो वसति सर्ज्जणः अनादिवासनामालाऽलंकृतः कर्मशरवलः

itthaṃ prakalpite dehe jīvo vasati sarjjaṇaḥ anādivāsanāmālā'laṃkṛtaḥ karmaśaravalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाविधगुणोपेतः सर्वलयापारकारकः पूर्वार्जितानि कर्माणि भुनक्ति विविधानि च

nānāvidhaguṇopetaḥ sarvalayāpārakārakaḥ pūrvārjitāni karmāṇi bhunakti vividhāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यत्संदृश्यते लोके सर्वं तत्कर्मसस्थवम् सर्वा कर्मानुसारेण जन्तुर्भोगान्मुनक्ति वै

yadyatsaṃdṛśyate loke sarvaṃ tatkarmasasthavam sarvā karmānusāreṇa janturbhogānmunakti vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये ये कामादयो दोषाः सुरवदुरवप्रदायकाः ते ते सर्वे प्रवर्तन्ते जीवकर्मानुसारतः

ye ye kāmādayo doṣāḥ suravaduravapradāyakāḥ te te sarve pravartante jīvakarmānusārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुययोपरक्तचैतन्ये प्राणान्मीणाति केवलम् बाह्ये पुययमयं प्राप्य भोज्यवस्तु स्वयस्थवेत्

puyayoparaktacaitanye prāṇānmīṇāti kevalam bāhye puyayamayaṃ prāpya bhojyavastu svayasthavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः कर्मबलात्पुसः सुखं वा दुःखमेव च पापोपरक्तचैतन्यं नैव तिष्ठति निश्चितम् न तद्भिन्नो भवेत्सोऽपि तद्भिन्नो न तु किञ्चन मायोपहितचैतन्यात्सर्वं वस्तु प्रजायते

tataḥ karmabalātpusaḥ sukhaṃ vā duḥkhameva ca pāpoparaktacaitanyaṃ naiva tiṣṭhati niścitam na tadbhinno bhavetso'pi tadbhinno na tu kiñcana māyopahitacaitanyātsarvaṃ vastu prajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाकालेपि भोगाय जन्तूनां विविधोव्यवः यथा दोषवशाच्छुक्तौ रजतारोपण भवेत् तथा स्वकर्मदोषाद्वै बह्यरायारोप्यते जगत्

yathākālepi bhogāya jantūnāṃ vividhovyavaḥ yathā doṣavaśācchuktau rajatāropaṇa bhavet tathā svakarmadoṣādvai bahyarāyāropyate jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सवासनाभ्रमोत्पत्रोन्मूलनातिसमर्थनम् उत्पन्नञ्चेदीदृशं स्याज्ज्ञानं मोक्षप्रसाधनम्

savāsanābhramotpatronmūlanātisamarthanam utpannañcedīdṛśaṃ syājjñānaṃ mokṣaprasādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्षाद्वैशेषदृष्टिस्तु साक्षात्कारिणि विभ्रमे कारण नान्यथा युक्त्या सत्यं सत्यं मयोदितम्

sākṣādvaiśeṣadṛṣṭistu sākṣātkāriṇi vibhrame kāraṇa nānyathā yuktyā satyaṃ satyaṃ mayoditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्षात्कारिभ्रमे साक्षात्साक्षात्कारिणि नाशयेत् सो हि नास्तीति संसारे भ्रमो नैव निवर्तते

sākṣātkāribhrame sākṣātsākṣātkāriṇi nāśayet so hi nāstīti saṃsāre bhramo naiva nivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिथ्याज्ञाननिहत्तिस्तु विशेषदर्शनात्यवेत् अन्यथा न निवृत्तिः ख्याद्दृश्यते रजतभ्रमः

mithyājñānanihattistu viśeṣadarśanātyavet anyathā na nivṛttiḥ khyāddṛśyate rajatabhramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावन्नोत्पद्यते शानं साक्षात्कारे निरञ्जने तावत्सर्वाणि भूतानि दृश्यन्ते विविधानि च

yāvannotpadyate śānaṃ sākṣātkāre nirañjane tāvatsarvāṇi bhūtāni dṛśyante vividhāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यादृशी वासना मूला वर्त्तते जीवसीगनी तादृशं वहते जन्तुः कृत्याकृत्यविधौ भ्रमम्

yādṛśī vāsanā mūlā varttate jīvasīganī tādṛśaṃ vahate jantuḥ kṛtyākṛtyavidhau bhramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसारसागरं तत्तु यदीच्छेद्योगसाधकः कृत्वा वर्णाश्रम कर्म फलवर्ज तदाचरेत्

saṃsārasāgaraṃ tattu yadīcchedyogasādhakaḥ kṛtvā varṇāśrama karma phalavarja tadācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषयासक्तपुरुषा विषयेषु सुरवेष्मवः वाचाभिरुद्धनिर्वाणा वर्तन्ते पापकर्मणि

viṣayāsaktapuruṣā viṣayeṣu suraveṣmavaḥ vācābhiruddhanirvāṇā vartante pāpakarmaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आल्पानमाल्पना पश्यन्न किञ्चिदिह पश्यति तदा कर्मपरित्यागे न दोषोऽस्ति मतं मम

ālpānamālpanā paśyanna kiñcidiha paśyati tadā karmaparityāge na doṣo'sti mataṃ mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामादयो विलीयन्ते ज्ञानादेव न चान्यथा अभावे सर्वतत्त्वानां स्वयं तत्त्वं प्रकाशते

kāmādayo vilīyante jñānādeva na cānyathā abhāve sarvatattvānāṃ svayaṃ tattvaṃ prakāśate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.