Aryasura: Jatakamala 5

न विभवक्षयाशङ्कया समृद्ध्याशया वा प्रदानवैधुर्यम् उपयान्ति सत्पुरुषाः ॥ तद्यथानुश्रूयते । बोधिसत्त्वः किल त्यागशीलकुलविनयश्रुतज्ञानाविस्मयादिगुणसमुदितो धनदायमानो विभवसंपदा सर्वातिथित्वाद् अनुपरतदानसत्त्रो लोकहितार्थप्रवृत्तो दायकश्रेष्ठः श्रेष्ठी बभूव । मात्सर्यादिदोषाविषह्यो ऽविषह्य इति प्रकाशनामा । इष्टार्थसंपत्तिविमर्शनाशात् प्रीतिप्रबोधस्य विशेषहेतुः । यथार्थिनां दर्शनम् आस तस्य तथार्थिनां दर्शनम् आस तस्य

na vibhavakṣayāśaṅkayā samṛddhyāśayā vā pradānavaidhuryam upayānti satpuruṣāḥ // tadyathānuśrūyate / bodhisattvaḥ kila tyāgaśīlakulavinayaśrutajñānāvismayādiguṇasamudito dhanadāyamāno vibhavasaṃpadā sarvātithitvād anuparatadānasattro lokahitārthapravṛtto dāyakaśreṣṭhaḥ śreṣṭhī babhūva / mātsaryādidoṣāviṣahyo 'viṣahya iti prakāśanāmā / iṣṭārthasaṃpattivimarśanāśāt prītiprabodhasya viśeṣahetuḥ / yathārthināṃ darśanam āsa tasya tathārthināṃ darśanam āsa tasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहीति याच्ञानियतार्थम् उक्तो नास्तीति नासौ गदितुं शशाक । हृतावकाशा हि बभूव चित्ते तस्यार्थसक्तिः कृपया महत्या

dehīti yācñāniyatārtham ukto nāstīti nāsau gadituṃ śaśāka / hṛtāvakāśā hi babhūva citte tasyārthasaktiḥ kṛpayā mahatyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यार्थिभिर् निर्ह्रियमाणसारे गृहे बभूवाभ्यधिकः प्रहर्षः । विवेद स ह्य् उग्रघनान् अनर्थान् अकारणक्षिप्रविनाशिनो ऽर्थान्

tasyārthibhir nirhriyamāṇasāre gṛhe babhūvābhyadhikaḥ praharṣaḥ / viveda sa hy ugraghanān anarthān akāraṇakṣipravināśino 'rthān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्ति लोकस्य च भूयसार्था लोभाश्रया दुर्गतिमार्गसार्थाः । परात्मनोर् अभ्युदयावहत्वाद् अर्थास् तदीयास् तु बभुर् यथार्थाः

bhavanti lokasya ca bhūyasārthā lobhāśrayā durgatimārgasārthāḥ / parātmanor abhyudayāvahatvād arthās tadīyās tu babhur yathārthāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तस्य महासत्त्वस्य यथाभिलषितैर् अक्लिष्टैः शिष्टोपचारविभूषणैर् विपुलैर् अर्थविसर्गैर् याचनकजनं समन्ततः संतर्पयतः प्रदानौदार्यश्रवणाद् विस्मयावर्जितमनाः शक्रो देवेन्द्रः प्रदानस्थिरनिश्चयताम् अस्य जिज्ञासमानः प्रत्यहं धनधान्यरत्नपरिच्छदजातं तत् तद् अन्तर्धापयाम् आस । अपि नामायं विभवपरिक्षयाशङ्कया मात्सर्याय प्रतार्येतेति । प्रदानाधिमुक्तस्य तु पुनर् महासत्त्वस्य यथा यथा तस्य विनेशुर् अर्थाः सूर्याभिसृष्टा इव तोयलेशाः । तथा तथैतान् विपुलैः प्रदानैर् गृहात् प्रदीप्ताद् इव निर्जहार

atha tasya mahāsattvasya yathābhilaṣitair akliṣṭaiḥ śiṣṭopacāravibhūṣaṇair vipulair arthavisargair yācanakajanaṃ samantataḥ saṃtarpayataḥ pradānaudāryaśravaṇād vismayāvarjitamanāḥ śakro devendraḥ pradānasthiraniścayatām asya jijñāsamānaḥ pratyahaṃ dhanadhānyaratnaparicchadajātaṃ tat tad antardhāpayām āsa / api nāmāyaṃ vibhavaparikṣayāśaṅkayā mātsaryāya pratāryeteti / pradānādhimuktasya tu punar mahāsattvasya yathā yathā tasya vineśur arthāḥ sūryābhisṛṣṭā iva toyaleśāḥ / tathā tathaitān vipulaiḥ pradānair gṛhāt pradīptād iva nirjahāra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ शक्रो देवेन्द्रस् त्यागपरायणम् एव तं महासत्त्वम् अवेत्य प्रक्षीयमाणविभवसारम् अपि विस्मिततरमतिस् तस्यैकरात्रेण सर्वं विभवसारम् अन्तर्धापयाम् आसान्यत्र रज्जुकुण्डलकाद् दात्राच् चैकस्मात् ॥ अथ बोधिसत्त्वः प्रभातायां रजन्यां यथोचितं प्रतिविबुद्धः पश्यति स्म धनधान्यपरिच्छदपरिजनर्द्धिशून्यं निष्कूजदीनं स्वभवनं राक्षसैर् इवोद्वासितम् अनभिरामदर्शनं किम् इदम् इति च समुत्थितवितर्कः समनुविचरंस् तद् रज्जुकुण्डलकं दात्रं च केवलम् अत्र ददर्श । तस्य चिन्ता प्रादुरभवत् । यदि तावत् केन चिद् याचितुम् अनुचितवचसा स्वविक्रमोपजीविना मद्गृहे प्रणय एवं दर्शितः सूपयुक्ता एव मे ऽर्थाः । अथ त्व् इदानीं मद्भाग्यदोषाद् उच्छ्रयम् असहमानाः केन चिद् अनुपयुक्ता एव विद्रुतास् तत् कष्टम् । चलं सौहृदम् अर्थानां विदितं पूर्वम् एव मे । अर्थिनाम् एव पीडा तु दहत्य् अत्र मनो मम

atha śakro devendras tyāgaparāyaṇam eva taṃ mahāsattvam avetya prakṣīyamāṇavibhavasāram api vismitataramatis tasyaikarātreṇa sarvaṃ vibhavasāram antardhāpayām āsānyatra rajjukuṇḍalakād dātrāc caikasmāt // atha bodhisattvaḥ prabhātāyāṃ rajanyāṃ yathocitaṃ prativibuddhaḥ paśyati sma dhanadhānyaparicchadaparijanarddhiśūnyaṃ niṣkūjadīnaṃ svabhavanaṃ rākṣasair ivodvāsitam anabhirāmadarśanaṃ kim idam iti ca samutthitavitarkaḥ samanuvicaraṃs tad rajjukuṇḍalakaṃ dātraṃ ca kevalam atra dadarśa / tasya cintā prādurabhavat / yadi tāvat kena cid yācitum anucitavacasā svavikramopajīvinā madgṛhe praṇaya evaṃ darśitaḥ sūpayuktā eva me 'rthāḥ / atha tv idānīṃ madbhāgyadoṣād ucchrayam asahamānāḥ kena cid anupayuktā eva vidrutās tat kaṣṭam / calaṃ sauhṛdam arthānāṃ viditaṃ pūrvam eva me / arthinām eva pīḍā tu dahaty atra mano mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रदानसत्कारसुखोचिताश् चिरं विविक्तम् अर्थैर् अभिगम्य मद्गृहम् । कथं भविष्यन्ति नु ते ममार्थिनः पिपासिताः शुष्कम् इवागता ह्रदम्

pradānasatkārasukhocitāś ciraṃ viviktam arthair abhigamya madgṛham / kathaṃ bhaviṣyanti nu te mamārthinaḥ pipāsitāḥ śuṣkam ivāgatā hradam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ बोधिसत्त्वः स्वधैर्यावष्टम्भाद् अनास्वादितविषाददैन्यस् तस्याम् अप्य् अवस्थायाम् अनभ्यस्तयाच्ञाक्रमत्वात् परान् याचितुं परिचितान् अपि न प्रसेहे । एवं दुष्करं याचितुम् इति तस्य भूयसी याचनकजनेष्व् अनुकम्पा बभूव॥ अथ स महात्मा याचनकजनस्वागतादिक्रियावेक्षया स्वयम् एव तद् रज्जुकुण्डलकं दात्रं च परिगृह्य प्रत्यहं तृणविक्रयोपलब्धया विभवमात्रयार्थिजनप्रणयसंमाननं चकार ॥ अथ शक्रो देवेन्द्रस् तस्येमाम् अविषादितां परमे ऽपि दारिद्र्ये प्रदानाभिमुखतां चावेक्ष्य सविस्मयबहुमानः संदृश्यमानदिव्याद्भुतवपुर् अन्तरिक्षे स्थित्वा दानाद् विच्छन्दयंस् तं महासत्त्वम् उवाच । गृहपते । सुहृन्मनस्तापकरीम् अवस्थाम् इमाम् उपेतस् त्वम् अतिप्रदानैः । न दस्युभिर् नैव जलानलाभ्यां न राजभिः संह्रियमाणवित्तः

atha bodhisattvaḥ svadhairyāvaṣṭambhād anāsvāditaviṣādadainyas tasyām apy avasthāyām anabhyastayācñākramatvāt parān yācituṃ paricitān api na prasehe / evaṃ duṣkaraṃ yācitum iti tasya bhūyasī yācanakajaneṣv anukampā babhūva// atha sa mahātmā yācanakajanasvāgatādikriyāvekṣayā svayam eva tad rajjukuṇḍalakaṃ dātraṃ ca parigṛhya pratyahaṃ tṛṇavikrayopalabdhayā vibhavamātrayārthijanapraṇayasaṃmānanaṃ cakāra // atha śakro devendras tasyemām aviṣāditāṃ parame 'pi dāridrye pradānābhimukhatāṃ cāvekṣya savismayabahumānaḥ saṃdṛśyamānadivyādbhutavapur antarikṣe sthitvā dānād vicchandayaṃs taṃ mahāsattvam uvāca / gṛhapate / suhṛnmanastāpakarīm avasthām imām upetas tvam atipradānaiḥ / na dasyubhir naiva jalānalābhyāṃ na rājabhiḥ saṃhriyamāṇavittaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् त्वा हितावेक्षितया ब्रवीमि नियच्छ दानव्यसनानुरागम् । इत्थंगतः सन्न् अपि चेन् न दद्या यायाः पुनः पूर्वसमृद्धिशोभाम्

tat tvā hitāvekṣitayā bravīmi niyaccha dānavyasanānurāgam / itthaṃgataḥ sann api cen na dadyā yāyāḥ punaḥ pūrvasamṛddhiśobhām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शश्वत् कृशेनापि परिव्ययेण कालेन दृष्ट्वा क्षयम् अञ्जनानाम् । चयेन वल्मीकसमुच्छ्रयांश् च वृद्ध्यर्थिनः संयम एव पन्थाः

śaśvat kṛśenāpi parivyayeṇa kālena dṛṣṭvā kṣayam añjanānām / cayena valmīkasamucchrayāṃś ca vṛddhyarthinaḥ saṃyama eva panthāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ बोधिसत्त्वः प्रदानाभ्यासमाहात्म्यं विदर्शयञ् छक्रम् उवाच । अनार्यम् आर्येण सहस्रनेत्र सुदुष्करं सुष्ठ्व् अपि दुर्गतेन । मा चैव तद् भून् मम शक्र वित्तं यत्प्राप्तिहेतोः कृपणाशयः स्याम्

atha bodhisattvaḥ pradānābhyāsamāhātmyaṃ vidarśayañ chakram uvāca / anāryam āryeṇa sahasranetra suduṣkaraṃ suṣṭhv api durgatena / mā caiva tad bhūn mama śakra vittaṃ yatprāptihetoḥ kṛpaṇāśayaḥ syām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इच्छन्ति याच्ञामरणेन गन्तुं दुःखस्य यस्य प्रतिकारमार्गम् । तेनातुरान् कः कुलपुत्रमानी नास्तीति शुष्काशनिनाभिहन्यात्

icchanti yācñāmaraṇena gantuṃ duḥkhasya yasya pratikāramārgam / tenāturān kaḥ kulaputramānī nāstīti śuṣkāśaninābhihanyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन् मद्विधः किं स्विद् उपाददीत रत्नं धनं वा दिवि वापि राज्यम् । याच्ञाभितापेन विवर्णितानि प्रसादयेन् नार्थिमुखानि येन

tan madvidhaḥ kiṃ svid upādadīta ratnaṃ dhanaṃ vā divi vāpi rājyam / yācñābhitāpena vivarṇitāni prasādayen nārthimukhāni yena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मात्सर्यदोषोपचयाय यः स्यान् न त्यागचित्तं परिबृंहयेद् वा । स त्यागम् एवार्हति मद्विधेभ्यः परिग्रहच्छद्ममयो विघातः

mātsaryadoṣopacayāya yaḥ syān na tyāgacittaṃ paribṛṃhayed vā / sa tyāgam evārhati madvidhebhyaḥ parigrahacchadmamayo vighātaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्युल्लतानृत्तचले धने च साधारणे नैकविघातहेतौ । दाने निदाने च सुखोदयानां मात्सर्यम् आर्यः क इवाश्रयेत

vidyullatānṛttacale dhane ca sādhāraṇe naikavighātahetau / dāne nidāne ca sukhodayānāṃ mātsaryam āryaḥ ka ivāśrayeta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् दर्शिता शक्र मयि स्वतेयं हिताभिधानाद् अनुकम्पितो ऽस्मि । स्वभ्यस्तहर्षं तु मनः प्रदानैस् तदुत्पथे केन धृतिं लभेत

tad darśitā śakra mayi svateyaṃ hitābhidhānād anukampito 'smi / svabhyastaharṣaṃ tu manaḥ pradānais tadutpathe kena dhṛtiṃ labheta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चात्र मन्योर् अनुवृत्तिमार्गे चित्तं भवान् अर्हति संनियोक्तुम् । न हि स्वभावस्य विपक्षदुर्गम् आरोढुम् अल्पेन बलेन शक्यम्

na cātra manyor anuvṛttimārge cittaṃ bhavān arhati saṃniyoktum / na hi svabhāvasya vipakṣadurgam āroḍhum alpena balena śakyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्र उवाच । गृहपते । पर्याप्तविभवस्य परिपूर्णकोशकोष्ठागारस्य सम्यक्प्रवृत्तविविधविपुलकर्मान्तस्य विरूढायतेर् लोके वशीकृतैश्वर्यस्यायं क्रमो नेमां दशाम् अभिप्रपन्नस्य । पश्य । स्वबुद्धिविस्पन्दसमाहितेन वा यशोऽनुकूलेन कुलोचितेन वा । समृद्धिम् आकृष्य शुभेन कर्मणा सपत्नतेजांस्य् अभिभूय भानुवत्

śakra uvāca / gṛhapate / paryāptavibhavasya paripūrṇakośakoṣṭhāgārasya samyakpravṛttavividhavipulakarmāntasya virūḍhāyater loke vaśīkṛtaiśvaryasyāyaṃ kramo nemāṃ daśām abhiprapannasya / paśya / svabuddhivispandasamāhitena vā yaśo'nukūlena kulocitena vā / samṛddhim ākṛṣya śubhena karmaṇā sapatnatejāṃsy abhibhūya bhānuvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जने प्रसङ्गेन वितत्य संनतिं प्रबोध्य हर्षं ससुहृत्सु बन्धुषु । अवाप्तसंमानविधिर् नृपाद् अपि श्रिया परिष्वक्त इवाभिकाम्यया

jane prasaṅgena vitatya saṃnatiṃ prabodhya harṣaṃ sasuhṛtsu bandhuṣu / avāptasaṃmānavidhir nṛpād api śriyā pariṣvakta ivābhikāmyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ प्रदाने प्रविजृम्भितक्रमः सुखेषु वा नैति जनस्य वाच्यताम् । अजातपक्षः खम् इवारुरुक्षया विघातभाक् केवलया तु दित्सया

atha pradāne pravijṛmbhitakramaḥ sukheṣu vā naiti janasya vācyatām / ajātapakṣaḥ kham ivārurukṣayā vighātabhāk kevalayā tu ditsayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतो धनं संयमनैभृताश्रयाद् उपार्ज्यतां तावद् अलं प्रदित्सया । अनार्यताप्य् अत्र च नाम का भवेन् न यत् प्रदद्याद् विभवेष्व् अभाविषु

yato dhanaṃ saṃyamanaibhṛtāśrayād upārjyatāṃ tāvad alaṃ praditsayā / anāryatāpy atra ca nāma kā bhaven na yat pradadyād vibhaveṣv abhāviṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधिसत्त्व उवाच । अलम् अतिनिर्बन्धेनात्रभवतः । आत्मार्थः स्याद् यस्य गरीयान् परकार्यात् तेनापि स्याद् देयम् अनादृत्य समृद्धिम् । नैति प्रीतिं तां हि महत्यापि विभूत्या दानैस् तुष्टिं लोभजयाद् याम् उपभुङ्क्ते

bodhisattva uvāca / alam atinirbandhenātrabhavataḥ / ātmārthaḥ syād yasya garīyān parakāryāt tenāpi syād deyam anādṛtya samṛddhim / naiti prītiṃ tāṃ hi mahatyāpi vibhūtyā dānais tuṣṭiṃ lobhajayād yām upabhuṅkte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैति स्वर्गं केवलया यच् च समृद्ध्या दानेनैव ख्यातिम् अवाप्नोति च पुण्याम् । मात्सर्यादीन् नाभिभवत्य् एव च दोषांस् तस्या हेतोर् दानम् अतः को न भजेत

naiti svargaṃ kevalayā yac ca samṛddhyā dānenaiva khyātim avāpnoti ca puṇyām / mātsaryādīn nābhibhavaty eva ca doṣāṃs tasyā hetor dānam ataḥ ko na bhajeta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रातुं लोकान् यस् तु जरामृत्युपरीतान् अप्य् आत्मानं दित्सति कारुण्यवशेन । यो नास्वादं वेत्ति सुखानां परदुःखैः कस् तस्यार्थस् त्वद्गतया स्याद् अपि लक्ष्म्या

trātuṃ lokān yas tu jarāmṛtyuparītān apy ātmānaṃ ditsati kāruṇyavaśena / yo nāsvādaṃ vetti sukhānāṃ paraduḥkhaiḥ kas tasyārthas tvadgatayā syād api lakṣmyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च देवेन्द्र । संपत्तिर् इव वित्तानाम् अध्रुवा स्थितिर् आयुषः । इति याचनकं लब्ध्वा न समृद्धिर् अवेक्ष्यते

api ca devendra / saṃpattir iva vittānām adhruvā sthitir āyuṣaḥ / iti yācanakaṃ labdhvā na samṛddhir avekṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एको रथश् च भुवि यद् विदधाति वर्त्म तेनापरो व्रजति धृष्टतरं तथान्यः । कल्याणम् आद्यम् इमम् इत्य् अवधूय मार्गं नासत्पथप्रणयने रमते मनो मे

eko rathaś ca bhuvi yad vidadhāti vartma tenāparo vrajati dhṛṣṭataraṃ tathānyaḥ / kalyāṇam ādyam imam ity avadhūya mārgaṃ nāsatpathapraṇayane ramate mano me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थश् च विस्तरम् उपैष्यति चेत् पुनर् मे हर्ता मनांसि नियमेन स याचकानाम् । एवंगते ऽपि च यथाविभवं प्रदास्ये मा चैव दाननियमे प्रमदिष्म शक्र

arthaś ca vistaram upaiṣyati cet punar me hartā manāṃsi niyamena sa yācakānām / evaṃgate 'pi ca yathāvibhavaṃ pradāsye mā caiva dānaniyame pramadiṣma śakra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्ते शक्रो देवेन्द्रः समभिप्रसादितमनाः साधु साध्व् इत्य् एनम् अभिसंराध्य सबहुमानस्निग्धम् अवेक्षमाण उवाच । यशःसपत्नैर् अपि कर्मभिर् जनः समृद्धिम् अन्विच्छति नीचदारुणैः । स्वसौख्यसङ्गाद् अनपेक्षितात्ययः प्रतार्यमाणश् चपलेन चेतसा

ity ukte śakro devendraḥ samabhiprasāditamanāḥ sādhu sādhv ity enam abhisaṃrādhya sabahumānasnigdham avekṣamāṇa uvāca / yaśaḥsapatnair api karmabhir janaḥ samṛddhim anvicchati nīcadāruṇaiḥ / svasaukhyasaṅgād anapekṣitātyayaḥ pratāryamāṇaś capalena cetasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अचिन्तयित्वा तु धनक्षयं त्वया स्वसौख्यहानिं मम च प्रतारणाम् । परार्थसंपादनधीरचेतसा महत्त्वम् उद्भावितम् आत्मसंपदः

acintayitvā tu dhanakṣayaṃ tvayā svasaukhyahāniṃ mama ca pratāraṇām / parārthasaṃpādanadhīracetasā mahattvam udbhāvitam ātmasaṃpadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो बतौदार्यविशेषभास्वतः प्रमृष्टमात्सर्यतमिस्रता हृदः । प्रदानसंकोचविरूपतां गतं धने प्रनष्टे ऽपि न यत् तदाशया

aho bataudāryaviśeṣabhāsvataḥ pramṛṣṭamātsaryatamisratā hṛdaḥ / pradānasaṃkocavirūpatāṃ gataṃ dhane pranaṣṭe 'pi na yat tadāśayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चात्र चित्रं परदुःखदुःखिनः कृपावशाल् लोकहितैषिणस् तव । हिमावदातः शिखरीव वायुना न यत् प्रदानाद् असि कम्पितो मया

na cātra citraṃ paraduḥkhaduḥkhinaḥ kṛpāvaśāl lokahitaiṣiṇas tava / himāvadātaḥ śikharīva vāyunā na yat pradānād asi kampito mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यशः समुद्भावयितुं परीक्षया धनं तवेदं तु निगूढवान् अहम् । मणिर् हि शोभानुगतो ऽप्य् अतो ऽन्यथा न संस्पृशेद् रत्नयशोमहार्घताम्

yaśaḥ samudbhāvayituṃ parīkṣayā dhanaṃ tavedaṃ tu nigūḍhavān aham / maṇir hi śobhānugato 'py ato 'nyathā na saṃspṛśed ratnayaśomahārghatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः प्रदानैर् अभिवर्ष याचकान् ह्रदान् महामेघ इवाभिपूरयन् । धनक्षयं नाप्स्यसि मत्परिग्रहाद् इदं क्षमेथाश् च विचेष्टितं मम

ataḥ pradānair abhivarṣa yācakān hradān mahāmegha ivābhipūrayan / dhanakṣayaṃ nāpsyasi matparigrahād idaṃ kṣamethāś ca viceṣṭitaṃ mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.