Asanga: Mahayanasutralamkara, with Vasubandhu's Bhasya 1

प्रथमो ऽधिकारः अर्थज्ञो ऽर्थविभावनां प्रकुरुते वाचा पदैश् चामलैर् दुःखस्योत्तरणाय दुःखितजने कारुण्यतस् तन्मयः । धर्मस्योत्तमयानदेशितविधेः सत्वेषु तद्गामिषु श्लिष्टाम् अर्थगतिं निरुत्तरगतं पञ्चात्मिकां दर्शयन्

prathamo 'dhikāraḥ arthajño 'rthavibhāvanāṃ prakurute vācā padaiś cāmalair duḥkhasyottaraṇāya duḥkhitajane kāruṇyatas tanmayaḥ | dharmasyottamayānadeśitavidheḥ satveṣu tadgāmiṣu śliṣṭām arthagatiṃ niruttaragataṃ pañcātmikāṃ darśayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थज्ञो ऽर्थविभावनां प्रकुरुते इति क उपदेशम् आरभ्य को ऽलंकरोतीति । अर्थज्ञः । कम् अलंकारम् अलंकरोति । अर्थविभावनां कुरुते । केन वाचा पदैश् चामलैः । अमलया वाचेति पौरुषया अमलैः पदैर् युक्तैः सहितैर् इति विस्तरः । न हि विना वाचा पदव्यञ्जनैर् अर्थो विभावयितुं सक्यत इति । कस्मै दुःखस्योत्तरणाय दुःखितजने कारुण्यतस् तन्मयः । दुःखितजने यत् कारुण्यं तस्मात् कारुण्यतः । तन्मय इति कारुण्यमयः । कस्यालंकारं करोति । धर्मस्योत्तमयानदेशितविधेः । उत्तमयानस्य देशितो विधिर् यस्मिन् धर्मे तस्य धर्मस्य । कस्मिन्न् अलंकरोति । सत्वेषु तद्गामिषु । निमित्तसप्तम् येषाम् महायानगामिसत्वनिमित्तम् इत्य् अर्थः । कतिविधम् अलंकारं करोति । पञ्चविधं । श्लिष्टाम् अर्थगतिं निरुत्तरगतां पञ्चात्मिकां दर्शयन् । (म्स २) श्लिष्टम् इति युक्तां निरुत्तरगताम् इत्य् अनुत्तरज्ञानगतां । ताम् इदानीं पञ्चात्मिकां अर्थगतिं द्वितीयेन श्लोकेन दर्श्यति । घटितम् इव सुवर्णं वारिजं वा विबुद्धं सुकृतम् इव सुभोज्यं भुज्यमानं क्षुधार्तैः । विदित इव सुलेखो रत्नपेटेव मुक्ता विवृत इह स धर्मः प्रीतिमग्र्यां दधाति

arthajño 'rthavibhāvanāṃ prakurute iti ka upadeśam ārabhya ko 'laṃkarotīti | arthajñaḥ | kam alaṃkāram alaṃkaroti | arthavibhāvanāṃ kurute | kena vācā padaiś cāmalaiḥ | amalayā vāceti pauruṣayā amalaiḥ padair yuktaiḥ sahitair iti vistaraḥ | na hi vinā vācā padavyañjanair artho vibhāvayituṃ sakyata iti | kasmai duḥkhasyottaraṇāya duḥkhitajane kāruṇyatas tanmayaḥ | duḥkhitajane yat kāruṇyaṃ tasmāt kāruṇyataḥ | tanmaya iti kāruṇyamayaḥ | kasyālaṃkāraṃ karoti | dharmasyottamayānadeśitavidheḥ | uttamayānasya deśito vidhir yasmin dharme tasya dharmasya | kasminn alaṃkaroti | satveṣu tadgāmiṣu | nimittasaptam yeṣām mahāyānagāmisatvanimittam ity arthaḥ | katividham alaṃkāraṃ karoti | pañcavidhaṃ | śliṣṭām arthagatiṃ niruttaragatāṃ pañcātmikāṃ darśayan | (Msa 2) śliṣṭam iti yuktāṃ niruttaragatām ity anuttarajñānagatāṃ | tām idānīṃ pañcātmikāṃ arthagatiṃ dvitīyena ślokena darśyati | ghaṭitam iva suvarṇaṃ vārijaṃ vā vibuddhaṃ sukṛtam iva subhojyaṃ bhujyamānaṃ kṣudhārtaiḥ | vidita iva sulekho ratnapeṭeva muktā vivṛta iha sa dharmaḥ prītimagryāṃ dadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन श्लोकेन पञ्चभिर् दृष्टान्तैः स हि धर्मः पञ्चविधम् अर्थम् अधिकृत्य देशितः साध्यं व्युत्पाद्यं चिन्त्यम् अचिन्त्यं परिनिष्पन्नं चाधिगमार्थं प्रत्यात्मवेदनीयं बोधिपक्षस्वभावं । सो ऽनेन सूत्रालंकारेण विवृतः प्रीतिम् अग्रां दधादति । यथाक्रमं घटितसुवर्णादिवत् । यदा स धर्मः प्रकृत्यैव गुणयुक्तः कथं सो ऽलंक्रियत इत्य् अस्य चोद्यस्य परिहारार्थं त्र्तीयः श्लोकः । यथा बिम्बं भूषाप्रकृतिगुणवद् दर्पणगतं विशिष्टं प्रामोद्यं जनयति नृणां दर्शनवशात् । तथा धर्मः सोक्तप्रकृतिगुणयुक्तो ऽपि सततं विभक्तार्थस् तुष्टिं जनयति विशिष्टाम् इह सताम्

anena ślokena pañcabhir dṛṣṭāntaiḥ sa hi dharmaḥ pañcavidham artham adhikṛtya deśitaḥ sādhyaṃ vyutpādyaṃ cintyam acintyaṃ pariniṣpannaṃ cādhigamārthaṃ pratyātmavedanīyaṃ bodhipakṣasvabhāvaṃ | so 'nena sūtrālaṃkāreṇa vivṛtaḥ prītim agrāṃ dadhādati | yathākramaṃ ghaṭitasuvarṇādivat | yadā sa dharmaḥ prakṛtyaiva guṇayuktaḥ kathaṃ so 'laṃkriyata ity asya codyasya parihārārthaṃ trtīyaḥ ślokaḥ | yathā bimbaṃ bhūṣāprakṛtiguṇavad darpaṇagataṃ viśiṣṭaṃ prāmodyaṃ janayati nṛṇāṃ darśanavaśāt | tathā dharmaḥ soktaprakṛtiguṇayukto 'pi satataṃ vibhaktārthas tuṣṭiṃ janayati viśiṣṭām iha satām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन किं दर्शयति । यथा बिम्बं भूषाप्रकृतिगुणवद् दर्शणगतं दर्शनवशाद् विशिष्टं प्रामोद्यं जनयत्य् एवं स धर्मः सुभाषितैः प्रज्कृत्यैव गुणयुक्तो ऽपि सततं विभक्तार्थस् तुष्टिं विशिष्टां जनयति । बुद्धिमताम् अतस् तुष्टिविशेषोत्पादनाद् अलंकृत इव भवतीति । अतः परं त्रिभिः श्लोकैस् तस्मिन् धर्मे त्रिविधम् उपशंसं दर्शयत्य् आदरोत्पादनार्थं । आघ्रायमाणकटुकं स्वादुरसं यथाउषधं तद्वत् । धर्मर्मो द्वयव्यवस्थास्थो व्यञ्जनतो ऽर्थो न च ज्ञेयः

anena kiṃ darśayati | yathā bimbaṃ bhūṣāprakṛtiguṇavad darśaṇagataṃ darśanavaśād viśiṣṭaṃ prāmodyaṃ janayaty evaṃ sa dharmaḥ subhāṣitaiḥ prajkṛtyaiva guṇayukto 'pi satataṃ vibhaktārthas tuṣṭiṃ viśiṣṭāṃ janayati | buddhimatām atas tuṣṭiviśeṣotpādanād alaṃkṛta iva bhavatīti | ataḥ paraṃ tribhiḥ ślokais tasmin dharme trividham upaśaṃsaṃ darśayaty ādarotpādanārthaṃ | āghrāyamāṇakaṭukaṃ svādurasaṃ yathāuṣadhaṃ tadvat | dharmarmo dvayavyavasthāstho vyañjanato 'rtho na ca jñeyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजेव दुराराधो धर्मो ऽयं विपुलगाढगम्भीरः । आराधितश् च तद्वद्वरगुणधनदायको भवति

rājeva durārādho dharmo 'yaṃ vipulagāḍhagambhīraḥ | ārādhitaś ca tadvadvaraguṇadhanadāyako bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रत्नं जात्यमनर्थंर्घं यथा ऽपरीक्षकजनं न तोषयति । धर्मस् तथायम् अबुधं विपर्ययात् तोषयति तद्वत्

ratnaṃ jātyamanarthaṃrghaṃ yathā 'parīkṣakajanaṃ na toṣayati | dharmas tathāyam abudhaṃ viparyayāt toṣayati tadvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिविधो ऽशंसः । आवरणप्रहाणहेतुत्वम् औषधोपमत्वेन । स्वयव्यवस्थ इति (म्स ३) व्यञ्जनार्थव्यवस्थः । विभुत्वहेतुत्वम् अभिज्ञादिवैशेषिकगुणाइश्वर्यदानाद् राजोपमत्वेन । आर्यधनोपभोगहेतुत्वं च अनर्थजात्यरत्नोपमत्वेन । परीक्षकजन आर्यजनो वेदितव्यः । नैवेदं महायानं बुद्धवचनं कुतस् तस्यायम् अनुशंसो भविष्यतीत्य् अत्र विप्रतिपन्नस् तस्य बुद्धवचनत्वप्रसाधनार्थं कारणविभाज्यम् आरभ्य श्लोकः । आदाव् अव्याकरणात् समप्रवृत्तेर् अगोचरात् सिद्धेः । भावाभावे ऽभावात् प्रतिपक्षत्वाद् रुतान्यत्वात्

trividho 'śaṃsaḥ | āvaraṇaprahāṇahetutvam auṣadhopamatvena | svayavyavastha iti (Msa 3) vyañjanārthavyavasthaḥ | vibhutvahetutvam abhijñādivaiśeṣikaguṇāiśvaryadānād rājopamatvena | āryadhanopabhogahetutvaṃ ca anarthajātyaratnopamatvena | parīkṣakajana āryajano veditavyaḥ | naivedaṃ mahāyānaṃ buddhavacanaṃ kutas tasyāyam anuśaṃso bhaviṣyatīty atra vipratipannas tasya buddhavacanatvaprasādhanārthaṃ kāraṇavibhājyam ārabhya ślokaḥ | ādāv avyākaraṇāt samapravṛtter agocarāt siddheḥ | bhāvābhāve 'bhāvāt pratipakṣatvād rutānyatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदाव् अव्याकरणात् यद्य् एतत् सद्धर्मान्तराये पश्चात् केनापि उत्पादितं । कस्माद् आदौ भवता न व्याकृतम् अनागतभयवत् । समप्रवृत्तेः समकालं च श्रावकयानेन महायानस्य प्रवृत्तेर् उपलभ्यते न पश्चाद् इति कथम् अस्याबुद्धवचनत्वं विज्ञायते । अगोचरान् नायम् एवम् उदारो गम्भीरश् च धर्मस् तार्किकाणां गोचरः । तीर्तिकशास्त्रेषु तत्प्रकारानुपलम्भाद् इति । नायम् अन्यैर् भाषितो युज्यते । उच्यमाने ऽपि तदनधिमुक्तेः । सिद्धे अथान्येनाभिसंबुध्य भाषितः । सिद्धम् अस्य बुद्धवचनत्वं । स एव बुद्धो यो ऽभिसंबुध्य एवम् भाषते । भावाभावे ऽभावाद् यदि महायानं किंचिद् अस्ति तस्य भाव सिद्धिम् इदं बुद्धवचनम् अतो ऽन्यस्य महायानस्याभावात् । अथ नास्ति तस्याभावे श्रावकयानस्याप्य् अभावात् । श्रावकयानं बुधवचनं न महायानम् इति न युज्यते विना बुद्धयानेन बुद्धानाम् अनुत्पादात् । प्रतिपक्षत्वाद् भाव्यमानं च महायानं सर्वनिर्विकल्पज्ञानाश्रयत्वेन क्लेशानां प्रतिपक्षो भवति तस्माद् बुद्धवचनं । रुतान्यत्वात् न चास्य यथारुतम् अर्थस् तस्मान् न यथारुतार्थानुसारेणेदम् अबुद्धवचनं वेदितव्यं । यद् उक्तम् आदाव् अव्याकरणाद् इत्य् अनाभोगाद् एतद् अनागतं भगवता न व्याकृतम् इति कस्यचित् स्याद् अत उपेक्षाया अयोगे श्लोकः । प्रत्यक्षचक्षुषो बुद्धाः शासनस्य च रक्षकाः । अध्वन्य् अन्यनावृतज्ञाना उपेक्षातो न युज्यते

ādāv avyākaraṇāt yady etat saddharmāntarāye paścāt kenāpi utpāditaṃ | kasmād ādau bhavatā na vyākṛtam anāgatabhayavat | samapravṛtteḥ samakālaṃ ca śrāvakayānena mahāyānasya pravṛtter upalabhyate na paścād iti katham asyābuddhavacanatvaṃ vijñāyate | agocarān nāyam evam udāro gambhīraś ca dharmas tārkikāṇāṃ gocaraḥ | tīrtikaśāstreṣu tatprakārānupalambhād iti | nāyam anyair bhāṣito yujyate | ucyamāne 'pi tadanadhimukteḥ | siddhe athānyenābhisaṃbudhya bhāṣitaḥ | siddham asya buddhavacanatvaṃ | sa eva buddho yo 'bhisaṃbudhya evam bhāṣate | bhāvābhāve 'bhāvād yadi mahāyānaṃ kiṃcid asti tasya bhāva siddhim idaṃ buddhavacanam ato 'nyasya mahāyānasyābhāvāt | atha nāsti tasyābhāve śrāvakayānasyāpy abhāvāt | śrāvakayānaṃ budhavacanaṃ na mahāyānam iti na yujyate vinā buddhayānena buddhānām anutpādāt | pratipakṣatvād bhāvyamānaṃ ca mahāyānaṃ sarvanirvikalpajñānāśrayatvena kleśānāṃ pratipakṣo bhavati tasmād buddhavacanaṃ | rutānyatvāt na cāsya yathārutam arthas tasmān na yathārutārthānusāreṇedam abuddhavacanaṃ veditavyaṃ | yad uktam ādāv avyākaraṇād ity anābhogād etad anāgataṃ bhagavatā na vyākṛtam iti kasyacit syād ata upekṣāyā ayoge ślokaḥ | pratyakṣacakṣuṣo buddhāḥ śāsanasya ca rakṣakāḥ | adhvany anyanāvṛtajñānā upekṣāto na yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन किं दर्शयति । त्रिभिः कारणैर् अनागतस्य महतः शासनोपद्रवस्योप्केषा न युज्यते । बुद्धानाम् अयत्नतो ज्ञानप्रवृत्तेः प्रत्यक्षचक्षुष्कतया शासनरक्षयाश् च यत्नवत्वात् । अनागतज्ञानसामर्थ्याच् च सर्वकालाव्याहतज्ञानतयेति । यद् उक्तं भावाभावे ऽभावाद् इति । एतद् एव श्रावकयानं महायानम् एतेनैव महाबोधिप्राप्तिर् इति कस्यचित् स्याद् अतः श्रावकयानस्य महायानत्वायोगे श्लोकः । वैकल्यतो विरोधाद् अनुपायत्वात् तथाप्य् अनुपदेशात् । न श्रावकयानम् इदं भवति महायानधर्माख्यम्

anena kiṃ darśayati | tribhiḥ kāraṇair anāgatasya mahataḥ śāsanopadravasyopkeṣā na yujyate | buddhānām ayatnato jñānapravṛtteḥ pratyakṣacakṣuṣkatayā śāsanarakṣayāś ca yatnavatvāt | anāgatajñānasāmarthyāc ca sarvakālāvyāhatajñānatayeti | yad uktaṃ bhāvābhāve 'bhāvād iti | etad eva śrāvakayānaṃ mahāyānam etenaiva mahābodhiprāptir iti kasyacit syād ataḥ śrāvakayānasya mahāyānatvāyoge ślokaḥ | vaikalyato virodhād anupāyatvāt tathāpy anupadeśāt | na śrāvakayānam idaṃ bhavati mahāyānadharmākhyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैकल्यात् परार्थोपदेशस्य न हि श्रावकयाने कश्चित् परार्थ उपदिष्टः श्रावकाणाम् आत्मनो निर्विद्विरागविमुक्तिमात्रोपायोपदेशात् । न च स्वार्थ एव परेषूपदिश्यमानः परार्थो भवितुम् अर्हति । विरोधात् स्वार्थे हि परो नियुज्यमानः स्वार्थ एव प्रयुज्यते स आत्मन एव परिनिर्वाणार्थप्रयुक्तो ऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंभोत्स्यत इति विरोधम् एतत् । न च श्रावकयानेनैव चिरकालं बोधौ घटमानो बुद्धो भवितुम् अर्हति । अनुपायत्वात् । अनुपायो हि श्रावकयानं बुद्धत्वस्य न चानुपायेन चिरम् अपि प्रयुज्यमानः प्रार्थितम् अर्थं प्राप्नोति । शृङ्गाद् इव दुग्धं न भस्त्रया । अथान्यथाप्य् अत्रोपदिष्टं यथा बोधिसत्वेन प्रयोक्तव्यं । तथाप्य् अनुपदेशान् न श्रावकयानम् एव महायानं भवितुम् अर्हति । न हि स तादृश उपदेश एतस्मिन्न् उपलभ्यते । विरुद्धम् वा चान्योन्यं श्रावकयानं चेत्य् अन्योन्यविरोधे श्लोकः । आशयस्योपदेशस्य प्रयोगस्य विरोधतः । उपस्तम्भस्य कालस्य यत् हीनं हीनम् एव तत्

vaikalyāt parārthopadeśasya na hi śrāvakayāne kaścit parārtha upadiṣṭaḥ śrāvakāṇām ātmano nirvidvirāgavimuktimātropāyopadeśāt | na ca svārtha eva pareṣūpadiśyamānaḥ parārtho bhavitum arhati | virodhāt svārthe hi paro niyujyamānaḥ svārtha eva prayujyate sa ātmana eva parinirvāṇārthaprayukto 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyata iti virodham etat | na ca śrāvakayānenaiva cirakālaṃ bodhau ghaṭamāno buddho bhavitum arhati | anupāyatvāt | anupāyo hi śrāvakayānaṃ buddhatvasya na cānupāyena ciram api prayujyamānaḥ prārthitam arthaṃ prāpnoti | śṛṅgād iva dugdhaṃ na bhastrayā | athānyathāpy atropadiṣṭaṃ yathā bodhisatvena prayoktavyaṃ | tathāpy anupadeśān na śrāvakayānam eva mahāyānaṃ bhavitum arhati | na hi sa tādṛśa upadeśa etasminn upalabhyate | viruddham vā cānyonyaṃ śrāvakayānaṃ cety anyonyavirodhe ślokaḥ | āśayasyopadeśasya prayogasya virodhataḥ | upastambhasya kālasya yat hīnaṃ hīnam eva tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं विरुद्धं । पञ्चभिर् विरोधैः । आशयोपदेशप्रयोग उपतम्भकालविरोधैः । श्रावकयाने ह्य् आत्मपरिनिर्वाणायैवाशयस् तदर्थम् एवौपदेशस् तदर्थम् एव प्रयोगः परीत्तश् च पुण्यज्ञानसंभारसंगृहीत उपस्तम्भः कालेन चाल्पेन तदर्थप्राप्तिर् यावत् त्रिभिर् अपि जन्मभिः । महायाने तु सर्वं विपर्ययेण । तस्माद् अन्योन्यविरोधाद् यद् यानं हीनं हीनम् एव तत् । न तन् महायानं भवितुम् अर्हति । बुद्धवचनस्येदं लक्षणं यत् सूत्रे ऽवतरति विनये संदृश्यते धर्मतां च न विलोमयति । न चैवं महायानं (म्स ५) सर्वधर्मनिःस्वभावत्वोपदेशात् । तस्मान् न बुद्धवचनम् इति कस्यचित् स्याद् अतो लक्षणविरोधे श्लोकः । स्वके ऽवतारात् स्वस्यैव विनये दर्शनाद् अपि । औदार्याद् अपि गाम्भीर्याद् अविरुद्धैव धर्मता

kathaṃ viruddhaṃ | pañcabhir virodhaiḥ | āśayopadeśaprayoga upatambhakālavirodhaiḥ | śrāvakayāne hy ātmaparinirvāṇāyaivāśayas tadartham evaupadeśas tadartham eva prayogaḥ parīttaś ca puṇyajñānasaṃbhārasaṃgṛhīta upastambhaḥ kālena cālpena tadarthaprāptir yāvat tribhir api janmabhiḥ | mahāyāne tu sarvaṃ viparyayeṇa | tasmād anyonyavirodhād yad yānaṃ hīnaṃ hīnam eva tat | na tan mahāyānaṃ bhavitum arhati | buddhavacanasyedaṃ lakṣaṇaṃ yat sūtre 'vatarati vinaye saṃdṛśyate dharmatāṃ ca na vilomayati | na caivaṃ mahāyānaṃ (Msa 5) sarvadharmaniḥsvabhāvatvopadeśāt | tasmān na buddhavacanam iti kasyacit syād ato lakṣaṇavirodhe ślokaḥ | svake 'vatārāt svasyaiva vinaye darśanād api | audāryād api gāmbhīryād aviruddhaiva dharmatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन श्लोकेन किं दर्श्यति । अवतरत्य् एवेदं स्वस्मिन् महायानसूत्रे स्वस्य च श्लेशस्य विनयः संदृश्यते । यो महायाने बोधिसत्वानां श्लेश उक्तः । विकल्पश्लेशा हि बोधिसत्वाः । औदार्यगम्भीर्यलक्षणत्वाच् च । न धर्मतां विलोमयत्य् अथैव हि धर्मता महाबोधिप्रापतये तस्मान् नास्ति लक्षणविरोधः । अगोचराद् इत्य् उक्तम् अतस् तर्कगोचरत्वायोगे श्लोकः । निश्रितो ऽनियतो ऽव्यापी सांवृतः खेदवान् अपि । बालाश्रयो मतस् तर्कस् तस्यातो विषयो न तत्

anena ślokena kiṃ darśyati | avataraty evedaṃ svasmin mahāyānasūtre svasya ca śleśasya vinayaḥ saṃdṛśyate | yo mahāyāne bodhisatvānāṃ śleśa uktaḥ | vikalpaśleśā hi bodhisatvāḥ | audāryagambhīryalakṣaṇatvāc ca | na dharmatāṃ vilomayaty athaiva hi dharmatā mahābodhiprāpataye tasmān nāsti lakṣaṇavirodhaḥ | agocarād ity uktam atas tarkagocaratvāyoge ślokaḥ | niśrito 'niyato 'vyāpī sāṃvṛtaḥ khedavān api | bālāśrayo matas tarkas tasyāto viṣayo na tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदृष्टसत्याश्रेयो हि तर्कः कश्चिद् आगमनिश्रितो भवति । अनियतश् च भवति कालान्तरेणान्यथा प्रत्यवगमात् । अव्यापी च न सर्वज्ञेयविषयः । सांवृतसत्यविषयश् च न पर्मार्थविषयः । खेदवांश् च प्रतिभानपर्यादनात् । महायानस् तु न निश्रितं यावत् अखेदवत् । शतसाहस्रिकाद्यनेकसूत्रोपदेशात् । अतो न तर्कस्य तद्विषयः । अनुपायत्वात् श्रावकयाने न बुद्धत्वं प्राप्तम् इत्य् उक्तम् अथ महायानं कथम् उपायो युक्त इत्य् उपायत्वयोगे श्लोकः । औदार्याद् अपि गाम्भीर्यात् परिपाको ऽविकल्पना । देशनाऽतो द्वयस्यास्मिन् स चोपायो निरुत्तरे

adṛṣṭasatyāśreyo hi tarkaḥ kaścid āgamaniśrito bhavati | aniyataś ca bhavati kālāntareṇānyathā pratyavagamāt | avyāpī ca na sarvajñeyaviṣayaḥ | sāṃvṛtasatyaviṣayaś ca na parmārthaviṣayaḥ | khedavāṃś ca pratibhānaparyādanāt | mahāyānas tu na niśritaṃ yāvat akhedavat | śatasāhasrikādyanekasūtropadeśāt | ato na tarkasya tadviṣayaḥ | anupāyatvāt śrāvakayāne na buddhatvaṃ prāptam ity uktam atha mahāyānaṃ katham upāyo yukta ity upāyatvayoge ślokaḥ | audāryād api gāmbhīryāt paripāko 'vikalpanā | deśanā'to dvayasyāsmin sa copāyo niruttare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन श्लोकेन किं दर्शयति । प्रभाव् औदार्यदेशनया सत्वानां परिपाको प्रभाव् अधिमुक्तितो घटनात् । गाम्भीर्यदेशनया अविकल्पना अत एतस्य द्वयस्यास्मिन् महायाने देशना स चोपायो निरुत्तरे ज्ञाने ताभ्यां यथाक्रमं (म्स ६)सत्वानां परिपाचनाद् आत्मनश् च बुद्धधर्मपरिपाकाद् इति । ये पुनर् अस्मात् त्रसन्ति तदर्थम् अस्थानत्रासादीनवे कारणत्वेन श्लोकः । तदस्थानत्रासो भवति जगतां दाहकरणो महापुण्यस्कन्धप्रसवकरणाद् दीर्घसमयम् । अगोत्रो ऽसन्मित्रो ऽकृतमतिर् अपूर्वाचितशुभस् त्रसत्य् अस्मिन् धर्मे पतति महतो ऽर्थाद् गत इह

anena ślokena kiṃ darśayati | prabhāv audāryadeśanayā satvānāṃ paripāko prabhāv adhimuktito ghaṭanāt | gāmbhīryadeśanayā avikalpanā ata etasya dvayasyāsmin mahāyāne deśanā sa copāyo niruttare jñāne tābhyāṃ yathākramaṃ (Msa 6)satvānāṃ paripācanād ātmanaś ca buddhadharmaparipākād iti | ye punar asmāt trasanti tadartham asthānatrāsādīnave kāraṇatvena ślokaḥ | tadasthānatrāso bhavati jagatāṃ dāhakaraṇo mahāpuṇyaskandhaprasavakaraṇād dīrghasamayam | agotro 'sanmitro 'kṛtamatir apūrvācitaśubhas trasaty asmin dharme patati mahato 'rthād gata iha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रासास्थाने त्रासस् तदस्थानत्रासः । दाहकरणो भवत्य् अपायेषु किं कारणं । महतो अपुण्यस्कन्धप्रसवस्य करणात् । कियन्तं कालम् इति दीर्घसमयं । एवं पश्चाद् आदीनवः । येन च कारणेन यावन्तं च कालं तत् संदर्शयति । किं पुनः कारणे तु सतीति चतुर्विधं त्रासकारणं दर्शयति । गोत्रं चास्य न भवति सन्मित्रं वा अव्युत्पन्नमतिर् वा भवति महायानधर्मतायां पूर्वं वानुपचितशुभो भवति । पतति महतो ऽर्थादिति महाबोधिसंभारार्थात् । अप्राप्तपरिहाणितो ऽपरमादीनवं दर्शयति । त्रासकारणम् उक्तम् अत्रासकारणं वक्तव्यम् इत्य् अत्रासकारणत्वे श्लोकः । तदन्यान्यान्याभावात् परमगहनत्वाद् अनुगमात् विचित्रस्याख्यानाद् ध्रुवकथनयोगाद् बहुमुखात् । यथाख्यानं नार्थाद् भगवति च भावातिगहनात् न धर्मे ऽस्मिंस् त्रासो भवति विदुषां योनिविचयात्

trāsāsthāne trāsas tadasthānatrāsaḥ | dāhakaraṇo bhavaty apāyeṣu kiṃ kāraṇaṃ | mahato apuṇyaskandhaprasavasya karaṇāt | kiyantaṃ kālam iti dīrghasamayaṃ | evaṃ paścād ādīnavaḥ | yena ca kāraṇena yāvantaṃ ca kālaṃ tat saṃdarśayati | kiṃ punaḥ kāraṇe tu satīti caturvidhaṃ trāsakāraṇaṃ darśayati | gotraṃ cāsya na bhavati sanmitraṃ vā avyutpannamatir vā bhavati mahāyānadharmatāyāṃ pūrvaṃ vānupacitaśubho bhavati | patati mahato 'rthāditi mahābodhisaṃbhārārthāt | aprāptaparihāṇito 'paramādīnavaṃ darśayati | trāsakāraṇam uktam atrāsakāraṇaṃ vaktavyam ity atrāsakāraṇatve ślokaḥ | tadanyānyānyābhāvāt paramagahanatvād anugamāt vicitrasyākhyānād dhruvakathanayogād bahumukhāt | yathākhyānaṃ nārthād bhagavati ca bhāvātigahanāt na dharme 'smiṃs trāso bhavati viduṣāṃ yonivicayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदन्यान्यान्याभावाद् इति ततो ऽन्यस्य महायानस्थाभावात् । अथ श्रावकयानम् एव महानं स्याद् अन्यस्य श्रावकस्य प्रत्येकबुद्धस्य वाभावः स्यात् । सर्व एव हि बुद्धा भवेयुः । परमगहनत्वाच् च । सर्वज्ञज्ञानमार्गस्यानुगमाच् च तुल्यकालप्रवृत्त्या । विचित्रस्याख्यानाद् । विचित्रश् चात्र संभारमार्ग आख्यायते न केवलं शून्यतैव । तस्माद् अभिप्रायिकेनानेन भवितव्यम् इति । ध्रुवकथनयोगाद् बहुमुखाद् अभीक्ष्णं चात्र शून्यता कथ्यते बहिभिश् च पर्यायैस् तेषु तेषु सुत्रान्तेषु तस्माद् भवितव्यम् अत्र महता प्रयोगेन । अन्यथा हि सकृत् प्रतिषेधमात्रकृतम् अभविष्यद् इति । यथाख्यानं नार्थात् न चास्य यथारुतम् अर्थो ऽस्माद् अपि त्रासो न युक्तः । भगवति च भावातिगहनाद् अतिगहनश् च बुद्धानां भावो दुराज्ञेयस् तस्मान् नास्मभिस् तदज्ञानात् त्रसितव्यम् इति । (म्स ७) एवं योनिशः प्रविचयाद् विदुषां त्रासो न भवति । दूरानुप्रविष्टज्ञानगोचरत्वे श्लोकः । श्रुतं निश्रित्यादौ प्रभवति मनस्कार इह यो मनस्काराज् ज्ञानं प्रभवति च तत्वार्थविषयम् । ततो धर्मप्राप्तिः प्रभवति च तस्मिन् मतिरतो यदा प्रत्यात्मं सा कथम् असति तस्मिन् व्यवसितिः

tadanyānyānyābhāvād iti tato 'nyasya mahāyānasthābhāvāt | atha śrāvakayānam eva mahānaṃ syād anyasya śrāvakasya pratyekabuddhasya vābhāvaḥ syāt | sarva eva hi buddhā bhaveyuḥ | paramagahanatvāc ca | sarvajñajñānamārgasyānugamāc ca tulyakālapravṛttyā | vicitrasyākhyānād | vicitraś cātra saṃbhāramārga ākhyāyate na kevalaṃ śūnyataiva | tasmād abhiprāyikenānena bhavitavyam iti | dhruvakathanayogād bahumukhād abhīkṣṇaṃ cātra śūnyatā kathyate bahibhiś ca paryāyais teṣu teṣu sutrānteṣu tasmād bhavitavyam atra mahatā prayogena | anyathā hi sakṛt pratiṣedhamātrakṛtam abhaviṣyad iti | yathākhyānaṃ nārthāt na cāsya yathārutam artho 'smād api trāso na yuktaḥ | bhagavati ca bhāvātigahanād atigahanaś ca buddhānāṃ bhāvo durājñeyas tasmān nāsmabhis tadajñānāt trasitavyam iti | (Msa 7) evaṃ yoniśaḥ pravicayād viduṣāṃ trāso na bhavati | dūrānupraviṣṭajñānagocaratve ślokaḥ | śrutaṃ niśrityādau prabhavati manaskāra iha yo manaskārāj jñānaṃ prabhavati ca tatvārthaviṣayam | tato dharmaprāptiḥ prabhavati ca tasmin matirato yadā pratyātmaṃ sā katham asati tasmin vyavasitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुतं निश्रित्यादौ मनस्कारः प्रभवति यो योनिश इत्य् अर्थः । योनिशो मनसिकारात् तत्वार्थविषयं ज्ञानं प्रभवति लोकोत्तरा सम्यग्दृष्टिस् ततस् तत् फलस्य धर्मस्य प्राप्तिस् ततस् तस्मिन् प्राप्ते मतिर् विमुक्तिज्ञानं प्रादुर्भवति । एवं यदा प्रत्यात्मं सा मतिर् भवति । कथम् असति तस्मिन्न् एषा व्यवसितिर् निश्चयो भवति नैवेदं बुद्धवचनम् इति । अत्रासपदस्थानत्वे श्लोकः । अहं न बोद्धा न गभीरबोद्धा बुद्धो गभीरं किम् अतर्कगम्यं । कस्माद् गभीरार्थविदां न मोक्ष इत्य् एतद् उत्त्रासपदं न युक्तम्

śrutaṃ niśrityādau manaskāraḥ prabhavati yo yoniśa ity arthaḥ | yoniśo manasikārāt tatvārthaviṣayaṃ jñānaṃ prabhavati lokottarā samyagdṛṣṭis tatas tat phalasya dharmasya prāptis tatas tasmin prāpte matir vimuktijñānaṃ prādurbhavati | evaṃ yadā pratyātmaṃ sā matir bhavati | katham asati tasminn eṣā vyavasitir niścayo bhavati naivedaṃ buddhavacanam iti | atrāsapadasthānatve ślokaḥ | ahaṃ na boddhā na gabhīraboddhā buddho gabhīraṃ kim atarkagamyaṃ | kasmād gabhīrārthavidāṃ na mokṣa ity etad uttrāsapadaṃ na yuktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि तावद् अहम् अस्य न बोद्धेत्य् उत्त्रासपदं तन् न युक्तं । अथ बुद्धो ऽपि गम्भीरस्य पदार्थस्य न बोद्धा स किं गभीरं देशयिष्यतीत्य् उत्त्रासपदं तद् अयुक्तं । अथ गम्भीरं कस्माद् अतर्कगम्यं इत्य् उत्त्रासपदं तन् न युक्तं । अथ कस्माद् गभीरार्थविदाम् एवम् मोक्षो न तार्किकाणाम् इत्य् उत्त्रासपदं तन् न युक्तं । अनधिमुक्तित एव तत् सिद्धौ श्लोकः । हीनाधिमुक्तः सुनिहीनधातोर् हीनैः सहायैः परिवारितस्य । औदार्यगाम्भीर्यसुदेशिते ऽस्मिन् धर्मे ऽधिमुक्तिर् यदि नास्ति सिद्धम्

yadi tāvad aham asya na boddhety uttrāsapadaṃ tan na yuktaṃ | atha buddho 'pi gambhīrasya padārthasya na boddhā sa kiṃ gabhīraṃ deśayiṣyatīty uttrāsapadaṃ tad ayuktaṃ | atha gambhīraṃ kasmād atarkagamyaṃ ity uttrāsapadaṃ tan na yuktaṃ | atha kasmād gabhīrārthavidām evam mokṣo na tārkikāṇām ity uttrāsapadaṃ tan na yuktaṃ | anadhimuktita eva tat siddhau ślokaḥ | hīnādhimuktaḥ sunihīnadhātor hīnaiḥ sahāyaiḥ parivāritasya | audāryagāmbhīryasudeśite 'smin dharme 'dhimuktir yadi nāsti siddham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य हीना चाधिमुक्तिस् ततश् च हीन एव धातुः समुदागत आलयविज्ञानभावना । हीनैर् एव सहायैः समानाधिमुक्तिधातुकैर् यः परिवारितस् तस्यास्मिन्न् औदार्यगाम्भीर्यसुदेशिते महायानधर्मे यद्य् अधिमुक्तिर् नास्ति अत एव सिद्धम् उत्कृष्टम् इदं महायानम् इति । अश्रुतसूत्रान्तप्रतिक्षेपायोगे श्लोकः । श्रुतानुसारेण हि बुद्धिमत्तां लब्ध्वा श्रुते यः प्रकरोत्य् अवज्ञां । श्रुते विचित्रे सति चाप्रमेये शिष्टे कुतो निश्चयम् एति मूढः

yasya hīnā cādhimuktis tataś ca hīna eva dhātuḥ samudāgata ālayavijñānabhāvanā | hīnair eva sahāyaiḥ samānādhimuktidhātukair yaḥ parivāritas tasyāsminn audāryagāmbhīryasudeśite mahāyānadharme yady adhimuktir nāsti ata eva siddham utkṛṣṭam idaṃ mahāyānam iti | aśrutasūtrāntapratikṣepāyoge ślokaḥ | śrutānusāreṇa hi buddhimattāṃ labdhvā śrute yaḥ prakaroty avajñāṃ | śrute vicitre sati cāprameye śiṣṭe kuto niścayam eti mūḍhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामं तावद् अधिमुक्तिर् न स्याद् अश्रुतानां तु सूत्रान्तानाम् अविशेषेण प्रतिपक्षो न युक्तिः । (म्स ८) श्रुतानुसारेणैव हि बुद्धिमत्त्वं लब्ध्वा यः श्रुत एवावज्ञां करोति मूढः स सत्य् एवावशिष्टे श्रुते विचित्रे चाप्रमेये च कुतः । कारणान् निश्चयम् एति न तद् बुद्धवचनम् इति । न हि तस्य श्रुताद् अन्यद् बलम् अस्ति तस्माद् अश्रुत्वा प्रतिक्षेपो न युक्तः । यद् अपि च श्रुतं तद् योनिशो मनसि कर्तव्यं नायोनिश इत्य् अयोनिशोमनसिकाराधीनवे श्लोकः । यथारुते ऽर्थे परिकल्प्यमाने स्वप्रत्ययो हानिम् उपैति बुद्धेः । स्वाख्याततां च क्षिपति क्षतिं च प्राप्नोति धर्मे प्रतिघावतीव

kāmaṃ tāvad adhimuktir na syād aśrutānāṃ tu sūtrāntānām aviśeṣeṇa pratipakṣo na yuktiḥ | (Msa 8) śrutānusāreṇaiva hi buddhimattvaṃ labdhvā yaḥ śruta evāvajñāṃ karoti mūḍhaḥ sa saty evāvaśiṣṭe śrute vicitre cāprameye ca kutaḥ | kāraṇān niścayam eti na tad buddhavacanam iti | na hi tasya śrutād anyad balam asti tasmād aśrutvā pratikṣepo na yuktaḥ | yad api ca śrutaṃ tad yoniśo manasi kartavyaṃ nāyoniśa ity ayoniśomanasikārādhīnave ślokaḥ | yathārute 'rthe parikalpyamāne svapratyayo hānim upaiti buddheḥ | svākhyātatāṃ ca kṣipati kṣatiṃ ca prāpnoti dharme pratighāvatīva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्रत्यय इति स्वयंदृष्टप्रआमर्षको न विज्ञानाम् अन्तिकाद् अर्थपर्येष्टी । हानिम् उपैति बुद्धेर् इति यथाभूतज्ञानाद् अप्राप्तिपरिहानितः । धर्मस्य च स्वाख्याततां प्रतिक्षिपति तन् निदानं चापुण्यप्रभावात् क्षतिं प्राप्नोति । धर्मे च प्रतिघातम् आवरणं च धर्मव्यवसनसंवर्तनीयं कर्मेत्य् अयम् अत्रादीनवः । अयथावतश् चार्थम् अविजानतो ऽपि प्रतिघातो न युक्त इति प्रतिघातायोगे श्लोकः । मनः प्रदोषः प्रकृतिप्रदुष्टो ऽयथारुते चापि ह्य् अयुक्तरूपः । प्राग् एव संदेहगतस्य धर्मे तस्माद् उपेक्षैव वरं ह्य् अदोषा

svapratyaya iti svayaṃdṛṣṭapraāmarṣako na vijñānām antikād arthaparyeṣṭī | hānim upaiti buddher iti yathābhūtajñānād aprāptiparihānitaḥ | dharmasya ca svākhyātatāṃ pratikṣipati tan nidānaṃ cāpuṇyaprabhāvāt kṣatiṃ prāpnoti | dharme ca pratighātam āvaraṇaṃ ca dharmavyavasanasaṃvartanīyaṃ karmety ayam atrādīnavaḥ | ayathāvataś cārtham avijānato 'pi pratighāto na yukta iti pratighātāyoge ślokaḥ | manaḥ pradoṣaḥ prakṛtipraduṣṭo 'yathārute cāpi hy ayuktarūpaḥ | prāg eva saṃdehagatasya dharme tasmād upekṣaiva varaṃ hy adoṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.