:ए इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे नाटकनिरूपणं नाम सप्तत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः छप्तेर् ३३८ :श् अथाष्टत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शृङ्गारादिरसनिरूपणम् अग्निर् उवाच अक्षरं परमं ब्रह्म सनातनमजं विभुं वेदान्तेषु वदन्त्येकं चैतन्यं ज्योतिरीश्वरम्
:e ity āgneye mahāpurāṇe alaṅkāre nāṭakanirūpaṇaṃ nāma saptatriṃśadadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ chapter 338 :ś athāṣṭatriṃśadadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ śṛṅgārādirasanirūpaṇam agnir uvāca akṣaraṃ paramaṃ brahma sanātanamajaṃ vibhuṃ vedānteṣu vadantyekaṃ caitanyaṃ jyotirīśvaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आनन्दः सहजस्तस्य व्यज्यते स कदाचन व्यक्तिः सा तस्य चैतन्यचमत्काररसाह्वया
ānandaḥ sahajastasya vyajyate sa kadācana vyaktiḥ sā tasya caitanyacamatkārarasāhvayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
:प् २०५ आद्यस्तस्य विकारो यः सो ऽहङ्कार इति स्मृतः ततो ऽभिमानस्तत्रेदं समाप्तं भुवनत्रयं
:p 205 ādyastasya vikāro yaḥ so 'haṅkāra iti smṛtaḥ tato 'bhimānastatredaṃ samāptaṃ bhuvanatrayaṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिमानाद्रतिः सा च परिपोषमुपेयुषी व्यभिचार्यादिसामान्यात् शृङ्गार इति गीयते
abhimānādratiḥ sā ca paripoṣamupeyuṣī vyabhicāryādisāmānyāt śṛṅgāra iti gīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्भेदाः काममितरे हास्याद्या अप्यनेकशः स्वस्वस्थादिविशेषोत्थपरिघोषस्वलक्षणाः
tadbhedāḥ kāmamitare hāsyādyā apyanekaśaḥ svasvasthādiviśeṣotthaparighoṣasvalakṣaṇāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्त्वादिगुणसन्तानाज्जायन्ते परमात्मनः रागाद्भवति शृङ्गारो रौद्रस्तैक्ष्णात् प्रजायते
sattvādiguṇasantānājjāyante paramātmanaḥ rāgādbhavati śṛṅgāro raudrastaikṣṇāt prajāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वीरो ऽवष्टम्भजः सङ्कोचभूर्वीभत्स इष्यते शृङ्गाराज्ज्यायते हासो रौद्रात्तु करुणो रसः
vīro 'vaṣṭambhajaḥ saṅkocabhūrvībhatsa iṣyate śṛṅgārājjyāyate hāso raudrāttu karuṇo rasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वीराच्चाद्भुतनिष्पत्तिः स्याद्वीभत्साद्भयानकः शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः
vīrāccādbhutaniṣpattiḥ syādvībhatsādbhayānakaḥ śṛṅgārahāsyakaruṇā raudravīrabhayānakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वीभत्साद्भुतशान्ताख्याः स्वभावाच्चतुरो रसाः लक्ष्मीरिव विना त्यागान्न वाणी भाति नीरसा
vībhatsādbhutaśāntākhyāḥ svabhāvāccaturo rasāḥ lakṣmīriva vinā tyāgānna vāṇī bhāti nīrasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः यथा वै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते
apāre kāvyasaṃsāre kavireva prajāpatiḥ yathā vai rocate viśvaṃ tathedaṃ parivartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृङ्गारी चेत् कविः काव्ये जातं रसमयं जगत् स चेत् कविर्वीतरागो नीरसं व्यक्तमेव तत्
śṛṅgārī cet kaviḥ kāvye jātaṃ rasamayaṃ jagat sa cet kavirvītarāgo nīrasaṃ vyaktameva tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न भावहीनो ऽस्ति रसो न भावो रसवर्जितः भावयन्ति रसानेभिर्भाव्यन्ते च रसा इति
na bhāvahīno 'sti raso na bhāvo rasavarjitaḥ bhāvayanti rasānebhirbhāvyante ca rasā iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थायिनो ऽष्टौ रतिमुखाः स्तम्भाद्या व्यभिचारिणः मनो ऽनुकूले ऽनुभवः सुखस्य रतिरिष्यते
sthāyino 'ṣṭau ratimukhāḥ stambhādyā vyabhicāriṇaḥ mano 'nukūle 'nubhavaḥ sukhasya ratiriṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हर्षादिभिश् च मनसो विकाशो हास उच्यते :प् २०६ चित्रादिदर्शनाच्चेतोवैक्लव्यं ब्रुवते भयम्
harṣādibhiś ca manaso vikāśo hāsa ucyate :p 206 citrādidarśanāccetovaiklavyaṃ bruvate bhayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जुगुप्सा च पदार्थानां निन्दा दौर्भाग्यवाहिनां विस्मयो ऽतिशयेनार्थदर्शनाच्चित्तविस्तृतिः
jugupsā ca padārthānāṃ nindā daurbhāgyavāhināṃ vismayo 'tiśayenārthadarśanāccittavistṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टौ स्तम्भादयः सत्त्वाद्रजसस्तमसः परम् स्तम्भश्चेष्टाप्रतीघातो भयरागाद्युपाहितः(१)
aṣṭau stambhādayaḥ sattvādrajasastamasaḥ param stambhaśceṣṭāpratīghāto bhayarāgādyupāhitaḥ(1)
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रमरागाद्युपेतान्तःक्षोभजन्म वपुर्जलं स्वेदो हर्षादिभिर्देहोच्छासो ऽन्तःपुलकोद्गमः
śramarāgādyupetāntaḥkṣobhajanma vapurjalaṃ svedo harṣādibhirdehocchāso 'ntaḥpulakodgamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हर्षादिजन्मवाक्सङ्गः स्वरभेदो भयादिभिः मनोवैक्लव्यमिच्छन्ति शोकमिष्टक्षयादिभिः
harṣādijanmavāksaṅgaḥ svarabhedo bhayādibhiḥ manovaiklavyamicchanti śokamiṣṭakṣayādibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रोधस्तैक्ष्णप्रबोधश् च प्रतिकूलानुकारिणि पुरुषार्थसमाप्त्यार्थो यः स उत्साह उच्यते
krodhastaikṣṇaprabodhaś ca pratikūlānukāriṇi puruṣārthasamāptyārtho yaḥ sa utsāha ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित्तक्षोभभवोत्तम्भो वेपथुः परिकीर्तितः वैवर्ण्यञ्च विषादादिजन्मा कान्तिविपर्ययः
cittakṣobhabhavottambho vepathuḥ parikīrtitaḥ vaivarṇyañca viṣādādijanmā kāntiviparyayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुःखानन्दादिजन्नेत्रजलमश्रु च विश्रुतम् इन्द्रयाणामस्तमयः प्रलयो लङ्घनादिभिः
duḥkhānandādijannetrajalamaśru ca viśrutam indrayāṇāmastamayaḥ pralayo laṅghanādibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैराग्यादिर्मनःखेदो निर्वेद इति कथ्यते मनःपीडादिजन्मा च सादो ग्लानिः शरीरगा
vairāgyādirmanaḥkhedo nirveda iti kathyate manaḥpīḍādijanmā ca sādo glāniḥ śarīragā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शङ्कानिष्टागमोत्प्रेक्षा स्यादसूया च मत्सरः मदिराद्युपयोगोत्थं मनःसंमोहनं मदः
śaṅkāniṣṭāgamotprekṣā syādasūyā ca matsaraḥ madirādyupayogotthaṃ manaḥsaṃmohanaṃ madaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रियातिशयजन्मान्तःशरीरोत्थक्लमः श्रमः शृङ्गारादिक्रियाद्वेषश्चित्तस्यालस्यमुच्यते
kriyātiśayajanmāntaḥśarīrotthaklamaḥ śramaḥ śṛṅgārādikriyādveṣaścittasyālasyamucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
:प् २०७ दैन्यं सत्त्वादपभ्रंशश्चिन्तार्थपरिभावनं इतिकर्तव्यतोपायाद्रशनं मोह उच्यते
:p 207 dainyaṃ sattvādapabhraṃśaścintārthaparibhāvanaṃ itikartavyatopāyādraśanaṃ moha ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्मृतिः स्यादनुभूतस्य वस्तुनः प्रतिविम्बनं मतिरर्थपरिच्छेदस्तत्त्वज्ञानोपनायितः
smṛtiḥ syādanubhūtasya vastunaḥ prativimbanaṃ matirarthaparicchedastattvajñānopanāyitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्रीडानुरागादिभवः सङ्कोचः कोपि चेतसः भवेच्चपलातास्थैर्यं हर्षश्चित्तप्रसन्नता
vrīḍānurāgādibhavaḥ saṅkocaḥ kopi cetasaḥ bhaveccapalātāsthairyaṃ harṣaścittaprasannatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आवेशश् च प्रतीकारः शयो वैधुर्यमात्मनः कर्तव्ये प्रतिभाभ्रंशो जडतेत्यभिधीयते
āveśaś ca pratīkāraḥ śayo vaidhuryamātmanaḥ kartavye pratibhābhraṃśo jaḍatetyabhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्टप्राप्तेरूपचितः सम्पदाभ्युदयो धृतिः गर्वाः परेष्ववज्ञानमात्मन्युत्कर्षभावना
iṣṭaprāpterūpacitaḥ sampadābhyudayo dhṛtiḥ garvāḥ pareṣvavajñānamātmanyutkarṣabhāvanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवेद्विषादो दैवादेर्विघातो ऽभीष्टवस्तुनि औत्सुक्यमीप्सिताप्राप्तेर्वाञ्छया तरला स्थितिः
bhavedviṣādo daivādervighāto 'bhīṣṭavastuni autsukyamīpsitāprāptervāñchayā taralā sthitiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित्तेन्द्रियाणां स्तैमित्यमपस्मारो ऽचला स्थितिः युद्धे बाधादिभीस्त्रासो वीप्सा चित्तचमत्कृतिः
cittendriyāṇāṃ staimityamapasmāro 'calā sthitiḥ yuddhe bādhādibhīstrāso vīpsā cittacamatkṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रोधस्याप्रशमो ऽमर्षः प्रबोधश्चेतनोदयः अवहित्थं भवेद्गुप्तिरिङ्गिताकारगोचरा
krodhasyāpraśamo 'marṣaḥ prabodhaścetanodayaḥ avahitthaṃ bhavedguptiriṅgitākāragocarā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रोषतो गुरुवाग्दण्डपारुष्यं विदुरुग्रतां ऊहो वितर्कःस्याद्व्याधिर्मनोवपुरवग्रहः
roṣato guruvāgdaṇḍapāruṣyaṃ vidurugratāṃ ūho vitarkaḥsyādvyādhirmanovapuravagrahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनिबद्धप्रलापादिरुन्मादो मदनादिभिः तत्त्वज्ञानादिना चेतःकषायो परमः शमः
anibaddhapralāpādirunmādo madanādibhiḥ tattvajñānādinā cetaḥkaṣāyo paramaḥ śamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कविभिर्योजनीया वै भावाः काव्यादिके रसाः विभाव्यते हि रत्यादिर्यत्र येन विभाव्यते
kavibhiryojanīyā vai bhāvāḥ kāvyādike rasāḥ vibhāvyate hi ratyādiryatra yena vibhāvyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विभावो नाम सद्वेधालम्बनोद्दीपनात्मकः :प् २०८ रत्यादिभाववर्गो ऽयं यमाजीव्योपजायते
vibhāvo nāma sadvedhālambanoddīpanātmakaḥ :p 208 ratyādibhāvavargo 'yaṃ yamājīvyopajāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आलम्बनविभावो ऽसौ नायकादिभवस् तथा धीरोदात्तो धीरोद्धतः स्याद्धीरललितस् तथा
ālambanavibhāvo 'sau nāyakādibhavas tathā dhīrodātto dhīroddhataḥ syāddhīralalitas tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धीरप्रशान्त इत्य् एवं चतुर्धा नायकः स्मृतः अनुकूलो दक्षिणश् च शठो धृष्टः प्रवर्तितः
dhīrapraśānta ity evaṃ caturdhā nāyakaḥ smṛtaḥ anukūlo dakṣiṇaś ca śaṭho dhṛṣṭaḥ pravartitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पीठमर्दो विटश् चैव विदूषक इति त्रयः शृङ्गारे नर्मसचिवा नायकस्यानुनायकाः
pīṭhamardo viṭaś caiva vidūṣaka iti trayaḥ śṛṅgāre narmasacivā nāyakasyānunāyakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पीठमर्दः सम्बलकः श्रीमांस्तद्वेशजो विटः विदूषको वैहसिकस्त्वष्टनायकनायिकाः
pīṭhamardaḥ sambalakaḥ śrīmāṃstadveśajo viṭaḥ vidūṣako vaihasikastvaṣṭanāyakanāyikāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वकीया परकीया च पुनर्भूरिति कौशिकाः सामान्या न पुनर्भूरिरित्याद्या बहुभेदतः
svakīyā parakīyā ca punarbhūriti kauśikāḥ sāmānyā na punarbhūrirityādyā bahubhedataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद्दिपनविभावास्ते संस्कारैर् विविधैः स्थितैः आलम्बनविभावेषु भावानुद्वीपयन्ति ये
uddipanavibhāvāste saṃskārair vividhaiḥ sthitaiḥ ālambanavibhāveṣu bhāvānudvīpayanti ye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुःषष्टिकला द्वेधा कर्माद्यैर् गीतिकादिभिः कुहकं स्मृतिरप्येषां प्रायो हासोपहारकः
catuḥṣaṣṭikalā dvedhā karmādyair gītikādibhiḥ kuhakaṃ smṛtirapyeṣāṃ prāyo hāsopahārakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आलम्बनविभावस्य भावैर् उद्बुद्धसंस्कृतैः मनोवाग्बुद्धिवपुषां स्मृतीछाद्वेषयत्नतः
ālambanavibhāvasya bhāvair udbuddhasaṃskṛtaiḥ manovāgbuddhivapuṣāṃ smṛtīchādveṣayatnataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आरम्भ एव विदुषामनुभाव इति स्मृतः स चानुभूयते चात्र भवत्युत निरुच्यते
ārambha eva viduṣāmanubhāva iti smṛtaḥ sa cānubhūyate cātra bhavatyuta nirucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनोव्यापारभूयिष्ठो मन आरम्भ उच्यते द्विविधः पौरुषस्त्रैण ईदृशो ऽपि प्रसिध्यति
manovyāpārabhūyiṣṭho mana ārambha ucyate dvividhaḥ pauruṣastraiṇa īdṛśo 'pi prasidhyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शोभा विलासो माधुर्यं स्थैर्यं गाम्भीर्यमेव च ललितञ्च तथौदार्यन्तेजो ऽष्टाविति पौरुषाः
śobhā vilāso mādhuryaṃ sthairyaṃ gāmbhīryameva ca lalitañca tathaudāryantejo 'ṣṭāviti pauruṣāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
:प् २०९ नीचनिन्दोत्तमस्पर्धा शौर्यं दाक्षादिकारणं मनोधर्मे भवेच्छोभा शोभते भवनं यथा
:p 209 nīcanindottamaspardhā śauryaṃ dākṣādikāraṇaṃ manodharme bhavecchobhā śobhate bhavanaṃ yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भावो हावश् च हेला च शोभा कान्तिस्तथैव च दीप्तिर्माधुर्यशौर्ये च प्रागल्भ्यं स्यादुदारता
bhāvo hāvaś ca helā ca śobhā kāntistathaiva ca dīptirmādhuryaśaurye ca prāgalbhyaṃ syādudāratā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थैर्यं गम्भीरता स्त्रीणां विभावा द्वादशेरिताः भावो विलासो हावःस्याद्भावः किञ्चिच्च हर्षजः
sthairyaṃ gambhīratā strīṇāṃ vibhāvā dvādaśeritāḥ bhāvo vilāso hāvaḥsyādbhāvaḥ kiñcicca harṣajaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाचो युक्तिर्भवेद्वागारम्भो द्वादश एव सः तत्राभाषणमालापः प्रलापो वचनं वहु(१)
vāco yuktirbhavedvāgārambho dvādaśa eva saḥ tatrābhāṣaṇamālāpaḥ pralāpo vacanaṃ vahu(1)
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विलापो दुःखवचनमनुलापो ऽसकृद्वचः संलाप उक्तप्रत्युक्तमपलापो ऽन्यथावचः
vilāpo duḥkhavacanamanulāpo 'sakṛdvacaḥ saṃlāpa uktapratyuktamapalāpo 'nyathāvacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वार्ताप्रयाणं सन्देशो निर्देशः प्रतिपादनम् तत्त्वदेशो ऽतिदेशो ऽयमपदेशो ऽन्यवर्णनम्
vārtāprayāṇaṃ sandeśo nirdeśaḥ pratipādanam tattvadeśo 'tideśo 'yamapadeśo 'nyavarṇanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपदेशश् च शिक्षावाक् व्याजोक्तिर्व्यपदेशकः बोधाय एष व्यापारःसुबुद्ध्यारम्भ इष्यते तस्य भेदास्त्रयस्ते च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः
upadeśaś ca śikṣāvāk vyājoktirvyapadeśakaḥ bodhāya eṣa vyāpāraḥsubuddhyārambha iṣyate tasya bhedāstrayaste ca rītivṛttipravṛttayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.