:ए इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणम् नाम चत्वरिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ॥ छप्तेर् ३४१ :श् अथैकचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अभिनयादिनिरूपणं अग्निर् उवाच आभिमुख्यन्नयन्नर्थान्विज्ञेयो ऽभिनयो बुधैः चतुर्धा सम्भवः सत्त्ववागङ्गाहरणाश्रयः
:e ity āgneye mahāpurāṇe alaṅkāre nṛtyādāvaṅgakarmanirūpaṇam nāma catvariṃśadadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ || chapter 341 :ś athaikacatvāriṃśadadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ abhinayādinirūpaṇaṃ agnir uvāca ābhimukhyannayannarthānvijñeyo 'bhinayo budhaiḥ caturdhā sambhavaḥ sattvavāgaṅgāharaṇāśrayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्तम्भादिः सात्त्विको वागारम्भो वाचिक आङ्गिकः शरीरारम्भ आहार्यो बुद्ध्यारम्भप्रवृत्तयः
stambhādiḥ sāttviko vāgārambho vācika āṅgikaḥ śarīrārambha āhāryo buddhyārambhapravṛttayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसादिविनियोगो ऽथ कथ्यते ह्य् अभिमानतः तमन्तरेण सर्वे षामपार्थैव स्वतन्त्रता
rasādiviniyogo 'tha kathyate hy abhimānataḥ tamantareṇa sarve ṣāmapārthaiva svatantratā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्भोगो विप्रलम्भश् च शृङ्गारो द्विविधः स्मृतः :प् २१४ प्रच्छन्नश् च प्रकाशश् च तावपि द्विविधौ पुनः
sambhogo vipralambhaś ca śṛṅgāro dvividhaḥ smṛtaḥ :p 214 pracchannaś ca prakāśaś ca tāvapi dvividhau punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विप्रलम्भाभिधानो यः शृङ्गारः स चतुर्विधः पूर्वानुरागानाख्यः प्रवामकरुणात्मकः
vipralambhābhidhāno yaḥ śṛṅgāraḥ sa caturvidhaḥ pūrvānurāgānākhyaḥ pravāmakaruṇātmakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेभ्यो ऽन्यतरं जायमानमम्भोगलक्षणम् विवर्तते चतुर्धैव न च प्रागतिवर्तते
etebhyo 'nyataraṃ jāyamānamambhogalakṣaṇam vivartate caturdhaiva na ca prāgativartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्त्रीपुंसयोस्तदुदयस्तस्य निर्विर्तिका रतिः निखिलाः सात्त्विकास्तत्र वैवर्ण्यप्रलयौ विना
strīpuṃsayostadudayastasya nirvirtikā ratiḥ nikhilāḥ sāttvikāstatra vaivarṇyapralayau vinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मार्थकाममोक्षैश् च शृङ्गार उपचीयते आलम्वनविशेषैश् च तद्विशेषैर् निरन्तरः
dharmārthakāmamokṣaiś ca śṛṅgāra upacīyate ālamvanaviśeṣaiś ca tadviśeṣair nirantaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृङ्गारं द्विविधं विद्याद्वाङ्नेपथ्यक्रियात्मकम् हासश् च तुर्विधो ऽलक्ष्यदन्तः स्मित इतीरितः
śṛṅgāraṃ dvividhaṃ vidyādvāṅnepathyakriyātmakam hāsaś ca turvidho 'lakṣyadantaḥ smita itīritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किञ्चिल्लक्षितदन्ताग्रं हसितं फुल्ललोचनम् विहसितं सस्वनं स्याज्जिह्मोपहसितन्तु तत्
kiñcillakṣitadantāgraṃ hasitaṃ phullalocanam vihasitaṃ sasvanaṃ syājjihmopahasitantu tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सशब्दं पापहसितमशब्दमतिहासितं यश्चासौ करुणो नाम स रसस्त्रिविधो भवेत्
saśabdaṃ pāpahasitamaśabdamatihāsitaṃ yaścāsau karuṇo nāma sa rasastrividho bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मोपघातजश्चित्तविलासजनितस् तथा शोकः शोकाद्भवेत् स्थायी कः स्थायी पूर्वजो मतः
dharmopaghātajaścittavilāsajanitas tathā śokaḥ śokādbhavet sthāyī kaḥ sthāyī pūrvajo mataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्गनेपथ्यवाक्यैश् च रौद्रो ऽपि त्रिविधो रसः तस्य निर्वर्तकः क्रोधः स्वेदो रोमाञ्चवपथुः
aṅganepathyavākyaiś ca raudro 'pi trividho rasaḥ tasya nirvartakaḥ krodhaḥ svedo romāñcavapathuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दानवीरो धर्मवीरो युद्धवीर इति त्रयम् वीरस्तस्य च निष्पत्तिहेतुरुत्साह इष्यते
dānavīro dharmavīro yuddhavīra iti trayam vīrastasya ca niṣpattiheturutsāha iṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आरम्भेषु भवेद्यत्र वीरमेवानुवर्तते :प् २१५ भयानको नाम रसस्तस्य निर्वर्तकं भयं
ārambheṣu bhavedyatra vīramevānuvartate :p 215 bhayānako nāma rasastasya nirvartakaṃ bhayaṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद्वेजनः क्षोभणश् च वीभत्सो द्विविधः स्मृतः उद्वेजनः स्यात् प्लुत्याद्यैः क्षोभणो रुधिरादिभिः
udvejanaḥ kṣobhaṇaś ca vībhatso dvividhaḥ smṛtaḥ udvejanaḥ syāt plutyādyaiḥ kṣobhaṇo rudhirādibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जगुप्सारम्भिका तस्य सात्त्विकांशो निवर्तते काव्यशोभाकरान् धर्मानलङ्कारान् प्रचक्ष्यते
jagupsārambhikā tasya sāttvikāṃśo nivartate kāvyaśobhākarān dharmānalaṅkārān pracakṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अलङ्करिष्णवस्ते च शब्दमर्थमुभौ त्रिधा ये व्युत्पत्त्यादिना शब्दमलङ्कर्तुमिह क्षमाः
alaṅkariṣṇavaste ca śabdamarthamubhau tridhā ye vyutpattyādinā śabdamalaṅkartumiha kṣamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दालङ्कारमाहुस्तान् काव्यमीमांसका विदः छाया मुद्रा तथोक्तिश् च युक्तिर्गुम्फनया सह
śabdālaṅkāramāhustān kāvyamīmāṃsakā vidaḥ chāyā mudrā tathoktiś ca yuktirgumphanayā saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाकोवाक्यमनुप्रासश्चित्रं दुष्करमेव च ज्णेया नवालङ्कृतयः शब्दानामित्यसङ्करात्
vākovākyamanuprāsaścitraṃ duṣkarameva ca jṇeyā navālaṅkṛtayaḥ śabdānāmityasaṅkarāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रान्योक्तेरनुकृतिश्छाया सापि चत्रुव्विधा लोकच्छेकार्भकोक्तीनामेकोक्तेरनुकारतः
tatrānyokteranukṛtiśchāyā sāpi catruvvidhā lokacchekārbhakoktīnāmekokteranukārataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आभाणकोक्तिर्लोकोक्तिः सर्वसामान्य एव ताः यानुधावति लोकोक्तिश्छायामिच्छन्ति तां बुधाः
ābhāṇakoktirlokoktiḥ sarvasāmānya eva tāḥ yānudhāvati lokoktiśchāyāmicchanti tāṃ budhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छेका विदग्धा वैदग्ध्यं कलासु कुशला मतिः तामुल्लिखन्ती छेकोक्तिश्छाया कविभिरिष्यते
chekā vidagdhā vaidagdhyaṃ kalāsu kuśalā matiḥ tāmullikhantī chekoktiśchāyā kavibhiriṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अव्युत्पन्नोक्तिरखिलैर् अर्भकोक्त्योपलक्ष्यते तेनार्भकोक्तिश्छाया तन्मात्रोक्तिमनुकुर्वती
avyutpannoktirakhilair arbhakoktyopalakṣyate tenārbhakoktiśchāyā tanmātroktimanukurvatī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विप्लुताक्षरमश्लीलं वचो मत्तस्य तादृशी या सा भवति मत्तोक्तिश्छायोक्ताप्यतिशोभते
viplutākṣaramaślīlaṃ vaco mattasya tādṛśī yā sā bhavati mattoktiśchāyoktāpyatiśobhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिप्रायविशेषेण कविशक्तिं विवृण्वती :प् २१६ मुत्प्रदायिनीति सा मुद्रा सैव शय्यापि नो मते
abhiprāyaviśeṣeṇa kaviśaktiṃ vivṛṇvatī :p 216 mutpradāyinīti sā mudrā saiva śayyāpi no mate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्तिः सा कथ्यते यस्यामर्थको ऽप्युपपत्तिमान् लोकयात्रार्थविधिना धिनोति हृदयं सतां
uktiḥ sā kathyate yasyāmarthako 'pyupapattimān lokayātrārthavidhinā dhinoti hṛdayaṃ satāṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उभौ विधिनिषेधौ च नियमानियमावपि विकल्पपरिसङ्ख्ये च तदीयाः षडथोक्तयः
ubhau vidhiniṣedhau ca niyamāniyamāvapi vikalpaparisaṅkhye ca tadīyāḥ ṣaḍathoktayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयुक्तयोरिव मिथो वाच्यवाचकयोर्द्वयोः योजनायै कल्प्यमाना युक्तिरुक्ता मनीषिभिः
ayuktayoriva mitho vācyavācakayordvayoḥ yojanāyai kalpyamānā yuktiruktā manīṣibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पदञ्चैव पदार्थश् च वाक्यं वाक्यर्थमेव च विषयो ऽस्त्याः प्रकरणं प्रपञ्चश्चेति षड्विधः
padañcaiva padārthaś ca vākyaṃ vākyarthameva ca viṣayo 'styāḥ prakaraṇaṃ prapañcaśceti ṣaḍvidhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुम्फना रचनाचर्या शब्दार्थक्रमगोचरा शब्दानुकारादर्थानुपूर्वार्थेयं क्रमात्त्रिधा
gumphanā racanācaryā śabdārthakramagocarā śabdānukārādarthānupūrvārtheyaṃ kramāttridhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्तिप्रत्युक्तिमद्वाक्यं वाकोवाक्यं द्विधैव तत् ऋजुवक्रोक्तिभेदेन तत्राद्यं सहजं वचः
uktipratyuktimadvākyaṃ vākovākyaṃ dvidhaiva tat ṛjuvakroktibhedena tatrādyaṃ sahajaṃ vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा पूर्वप्रश्निका प्रश्नपूर्विकेति द्विधा भवेत् वक्रोक्तिस्तु भवेड्भङ्ग्या काकुस्तेन कृता द्विधा
sā pūrvapraśnikā praśnapūrviketi dvidhā bhavet vakroktistu bhaveḍbhaṅgyā kākustena kṛtā dvidhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.