Library·Atharvavedaparisistas·47
ॐ वर्णान् पूर्वं व्याख्यास्यामः प्राकृता ये च वैकृताः । श्रुतिनिर्वचनात् सर्वे विवदन्ते विवृत्तिषु ॥
oṃ varṇān pūrvaṃ vyākhyāsyāmaḥ prākṛtā ye ca vaikṛtāḥ | śrutinirvacanāt sarve vivadante vivṛttiṣu ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृत्तिः करणं वर्णानां कर्णयोस् तु श्रुतिर् यथा । श्रुतिप्रदेशाद् विमतस् तद् यथा वर्ण उच्यते ॥
vṛttiḥ karaṇaṃ varṇānāṃ karṇayos tu śrutir yathā | śrutipradeśād vimatas tad yathā varṇa ucyate ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समानसंध्यक्षराणि स्पर्शा अन्तःस्था ऊष्माणः । एतैर् अन्ये न दृश्यन्ते एतावान् वर्णसंचयः ॥
samānasaṃdhyakṣarāṇi sparśā antaḥsthā ūṣmāṇaḥ | etair anye na dṛśyante etāvān varṇasaṃcayaḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
[येषां च श्रुतिसंहितायां विभागे असदृशी स्यात् ॥ तान् एव वर्नान् विरुद्रादये च प्रदिसे कृतः] ॥
[yeṣāṃ ca śrutisaṃhitāyāṃ vibhāge asadṛśī syāt || tān eva varnān virudrādaye ca pradise kṛtaḥ] ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये वर्णाभ्यां श्रूयन्ते च येषां नास्ति विभागतः । मानसांश् चापि संग्राह्यान् उपदेशेन वर्तयेत् ॥
ye varṇābhyāṃ śrūyante ca yeṣāṃ nāsti vibhāgataḥ | mānasāṃś cāpi saṃgrāhyān upadeśena vartayet ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रान्तान् बहिर् निधानस्य यमांश् चाननुनासिकान् । सव्याक्षेपं ततो वर्णान् उपदेशेन वर्तयेत् ॥
krāntān bahir nidhānasya yamāṃś cānanunāsikān | savyākṣepaṃ tato varṇān upadeśena vartayet ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति वर्णाः स्वराः प्रोक्तास् तेषाम् आद्याश् चतुर्दश । समानाक्षराण्य् उच्यन्ते शेषः संध्यक्षराणि तु ॥
iti varṇāḥ svarāḥ proktās teṣām ādyāś caturdaśa | samānākṣarāṇy ucyante śeṣaḥ saṃdhyakṣarāṇi tu ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनवर्णस्वरो नामि कादयो व्यञ्जनं स्मृतम् । पञ्चविंशतिर् आद्यैषां स्पर्शा वर्गाश् च पञ्चकाः ॥
anavarṇasvaro nāmi kādayo vyañjanaṃ smṛtam | pañcaviṃśatir ādyaiṣāṃ sparśā vargāś ca pañcakāḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चत्वारो यादयो ऽन्तःस्थाः शादिर् ऊष्माष्टको गणः । अयोगवाहा वर्तन्ते तेषाम् आद्याः पृथग्विधाः ॥
catvāro yādayo 'ntaḥsthāḥ śādir ūṣmāṣṭako gaṇaḥ | ayogavāhā vartante teṣām ādyāḥ pṛthagvidhāḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विसर्जनीयो ऽनुस्वारो जिग्वामूलीय [इत्य् अधः] । उपध्मानीय इत्य् एते चत्वारो ऽथ परे यमाः ॥
visarjanīyo 'nusvāro jigvāmūlīya [ity adhaḥ] | upadhmānīya ity ete catvāro 'tha pare yamāḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नासिक्याभिनिधानौ च विद्यते येन पूरणम् । पञ्चषष्टिर् इयान् वाचो राशिर् यो वेदलोकयोः ॥
nāsikyābhinidhānau ca vidyate yena pūraṇam | pañcaṣaṣṭir iyān vāco rāśir yo vedalokayoḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुखनासिके ये वर्णा उच्यन्ते ते ऽनुनासिकाः । समानास्यप्रयत्ना ये ते सवर्णा इति स्मृताः ॥
mukhanāsike ye varṇā ucyante te 'nunāsikāḥ | samānāsyaprayatnā ye te savarṇā iti smṛtāḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ह्रस्वो ऽवर्णपरस् तस्य सवर्णस्य च वाचकः । ह्रस्वोत्तरस् तु दीर्घो ऽपि तस्मात् तस्मात् तस्यैव वाचकः ॥
hrasvo 'varṇaparas tasya savarṇasya ca vācakaḥ | hrasvottaras tu dīrgho 'pi tasmāt tasmāt tasyaiva vācakaḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्गान्तरस् तु वर्गादिर् वर्गस्य ग्राहको मतः । वर्गाणां च यथासंख्यं प्रथमादित्वम् इष्यते ॥
vargāntaras tu vargādir vargasya grāhako mataḥ | vargāṇāṃ ca yathāsaṃkhyaṃ prathamāditvam iṣyate ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकारेणोच्यते ऽतस् तु कारो यस्मात् परो भवेत् । तस्य तद् ग्रहणं बोध्यं ककारो ऽत्र निदर्शनम् ॥
akāreṇocyate 'tas tu kāro yasmāt paro bhavet | tasya tad grahaṇaṃ bodhyaṃ kakāro 'tra nidarśanam ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यञ्जनं घोषवत्संज्ञम् अन्तःस्था हः परौ यमौ । त्रयस्त्रयश् च वर्गान्त्या अगोषः शेष उच्यते ॥
vyañjanaṃ ghoṣavatsaṃjñam antaḥsthā haḥ parau yamau | trayastrayaś ca vargāntyā agoṣaḥ śeṣa ucyate ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शषसाश् च यमौ द्वौ च द्वितीयाः प्रथमाश् च ये । अघोषा व्यञ्जनशेषं घोषवद् दृश्यते बुधैः ॥
śaṣasāś ca yamau dvau ca dvitīyāḥ prathamāś ca ye | aghoṣā vyañjanaśeṣaṃ ghoṣavad dṛśyate budhaiḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतः स्थानानि वर्णानां कण्ठो ऽवर्णहकारयोः । वोसर्जनीय ऐ औ च स्वाद्ययोर् मात्रयोः स्मृतः ॥
ataḥ sthānāni varṇānāṃ kaṇṭho 'varṇahakārayoḥ | vosarjanīya ai au ca svādyayor mātrayoḥ smṛtaḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शेषस् ताल्वोष्ठयोर् बोध्यः स यथासंख्यम् इष्यते । द्विस्थानं यमयोश् चापि वर्गान्त्यानां च शिष्यते ॥
śeṣas tālvoṣṭhayor bodhyaḥ sa yathāsaṃkhyam iṣyate | dvisthānaṃ yamayoś cāpi vargāntyānāṃ ca śiṣyate ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जिह्वामूलाम् ऋवर्णस्य कवर्गस्य च भाष्यते । यश् चैव जिह्वामूलीय ल्वर्णश् चेति च स्मृतः ॥
jihvāmūlām ṛvarṇasya kavargasya ca bhāṣyate | yaś caiva jihvāmūlīya Lvarṇaś ceti ca smṛtaḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताल्व् एयशचवर्गाणाम् इवर्णस्य च भाष्यते । मूर्धा स्थानं षकारस्य टवर्गस्य तथा मतः ॥
tālv eyaśacavargāṇām ivarṇasya ca bhāṣyate | mūrdhā sthānaṃ ṣakārasya ṭavargasya tathā mataḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दन्ता लसतवर्गाणाम् उवर्णस् त्व् ओष्ठ्य उच्यते । उपध्मानीय ओकारो वः पवर्गश् च तथा मताः ॥
dantā lasatavargāṇām uvarṇas tv oṣṭhya ucyate | upadhmānīya okāro vaḥ pavargaś ca tathā matāḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नासिक्ये नासिका स्थानं तथानुस्वार इष्यते । यमा वर्गोत्तमाश् चापि यथोक्तं चैव ते मताः ॥
nāsikye nāsikā sthānaṃ tathānusvāra iṣyate | yamā vargottamāś cāpi yathoktaṃ caiva te matāḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रेफस्य दन्तमूलानि प्रत्यग् वा तेभ्य इष्यते । इति स्थानानि वर्णानां कीर्तितानि यथाक्रमम् ॥
rephasya dantamūlāni pratyag vā tebhya iṣyate | iti sthānāni varṇānāṃ kīrtitāni yathākramam ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपर आह । हनुमूले तु रेफः स्याद् दन्तमूलेषु वा पुनः । प्रत्यग् वा दन्तमूलेभ्यो मूर्धन्य इति चापरे ॥
apara āha | hanumūle tu rephaḥ syād dantamūleṣu vā punaḥ | pratyag vā dantamūlebhyo mūrdhanya iti cāpare ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उरःस्थो घोषो विसृष्टः कण्ठदेशे निहन्यते । ततो नादो वितिष्ठते तस्य विकृतिर् अक्षरम् ॥
uraḥstho ghoṣo visṛṣṭaḥ kaṇṭhadeśe nihanyate | tato nādo vitiṣṭhate tasya vikṛtir akṣaram ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वाभिर् अणुमात्राभिः कण्ठ्यं संसेव्यते ऽक्षरम् । उत्तराभिस् तु मात्राभिर् मुखविकृतिर् उच्यते ॥
pūrvābhir aṇumātrābhiḥ kaṇṭhyaṃ saṃsevyate 'kṣaram | uttarābhis tu mātrābhir mukhavikṛtir ucyate ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि प्रयोगस्य हेतोः संयोगः सह धार्यते । अव्यवहितो ऽक्षरेण नानावर्णः स्वरोदयः ॥
api prayogasya hetoḥ saṃyogaḥ saha dhāryate | avyavahito 'kṣareṇa nānāvarṇaḥ svarodayaḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वितीयेषु तथोष्मणां तृतीयेषु च घोषाणाम् । चतुर्थेषु घोषोष्मणाम् उपदेशेन वर्तयेत् ॥
dvitīyeṣu tathoṣmaṇāṃ tṛtīyeṣu ca ghoṣāṇām | caturtheṣu ghoṣoṣmaṇām upadeśena vartayet ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तमेषु तु नासिक्यम् अन्तःस्थेषु घोषं स्मृतम् । हकारस्य घोषोष्माणाव् उपदेशेन वर्तयेत् ॥
uttameṣu tu nāsikyam antaḥstheṣu ghoṣaṃ smṛtam | hakārasya ghoṣoṣmāṇāv upadeśena vartayet ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋकाराक्षरयो रेफम् अणुमात्र सर्व॥। । स्वरितस्य द्वैधीभावे उपदेशेन वर्तयेत् ॥
ṛkārākṣarayo repham aṇumātra sarva... | svaritasya dvaidhībhāve upadeśena vartayet ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋवर्णदेशसंदेहो ऽस्वरः स्यात् स्याद् अनन्तरम् । परो वा यदि वा पूर्वो रेफम् एव तु विद्धि तम् ॥
ṛvarṇadeśasaṃdeho 'svaraḥ syāt syād anantaram | paro vā yadi vā pūrvo repham eva tu viddhi tam ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकारश् च इकारश् च उकार ऋकार एव च । ह्रस्वदीर्घप्लुताः सर्वे ल्वर्णे नास्ति दीर्घता ॥
akāraś ca ikāraś ca ukāra ṛkāra eva ca | hrasvadīrghaplutāḥ sarve Lvarṇe nāsti dīrghatā ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकारश् च तथाइकार ओकार औकार एव च । दीर्घमात्रप्लुतास् तेषां संज्जा संध्यक्षराणि च ॥
ekāraś ca tathāikāra okāra aukāra eva ca | dīrghamātraplutās teṣāṃ saṃjjā saṃdhyakṣarāṇi ca ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदात्तश् चानुदात्ताश् च स्वरिताः कम्पिताश् च ये । अनुनासिकास् तथा शुद्धा दृश्यते ह्रस्वता बुधैः ॥
udāttaś cānudāttāś ca svaritāḥ kampitāś ca ye | anunāsikās tathā śuddhā dṛśyate hrasvatā budhaiḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्णाः पञ्चषष्टिः स्वरा द्वाविंशतिः समानाक्षराणि चतुर्दश अष्टौ संध्यक्षराण्य् एकोनविंशतिर् नामिनस् त्रिचत्वारिंशद् व्यञ्जनानिस्पर्शाः पञ्चविंशतिश् चत्वारस् त्व् अन्तःस्थाः चत्वारो यमाश् चाष्टाव् ऊष्माणो ऽयोगवाहा दशायोगवाहा दश ॥
varṇāḥ pañcaṣaṣṭiḥ svarā dvāviṃśatiḥ samānākṣarāṇi caturdaśa aṣṭau saṃdhyakṣarāṇy ekonaviṃśatir nāminas tricatvāriṃśad vyañjanānisparśāḥ pañcaviṃśatiś catvāras tv antaḥsthāḥ catvāro yamāś cāṣṭāv ūṣmāṇo 'yogavāhā daśāyogavāhā daśa ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.