Abhinavagupta: Tantraloka 11

कलाध्वा वक्ष्यते श्रीमच्छांभवाज्ञानुसारतः ॥ १ब्

kalādhvā vakṣyate śrīmacchāṃbhavājñānusārataḥ // 1b

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा पूर्वोक्तभुवनमध्ये निजनिजं गणम् । अनुयत्परतो भिन्नं तत्त्वं नामेति भण्यते ॥ २

yathā pūrvoktabhuvanamadhye nijanijaṃ gaṇam / anuyatparato bhinnaṃ tattvaṃ nāmeti bhaṇyate // 2

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा तेष्वपि तत्त्वेषु स्ववर्गे नुगमात्मकम् । व्यावृत्तं परवर्गाच्च कलेति शिवशासने ॥ ३

tathā teṣvapi tattveṣu svavarge nugamātmakam / vyāvṛttaṃ paravargācca kaleti śivaśāsane // 3

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केचिदाहुः पुनर्यासौ शक्तिरन्तः सुसूक्ष्मिका । तत्त्वानां सा कलेत्युक्ता धरण्यां धारिका यथा ॥ ४

kecidāhuḥ punaryāsau śaktirantaḥ susūkṣmikā / tattvānāṃ sā kaletyuktā dharaṇyāṃ dhārikā yathā // 4

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र पक्षद्वये वस्तु न भिन्नं भासते यतः । अनुगामि न सामान्यमिष्टं नैयायिकादिवत् ॥ ५

atra pakṣadvaye vastu na bhinnaṃ bhāsate yataḥ / anugāmi na sāmānyamiṣṭaṃ naiyāyikādivat // 5

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्ये वदन्ति दीक्षादौ सुखसंग्रहणार्थतः । शिवेन कल्पितो वर्गः कलेति समयाश्रयः ॥ ६

anye vadanti dīkṣādau sukhasaṃgrahaṇārthataḥ / śivena kalpito vargaḥ kaleti samayāśrayaḥ // 6

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतश्च देवदेवेन समयो परमार्थताम् । न गच्छतीति नासत्यो न चान्यसमयोदयः ॥ ७

kṛtaśca devadevena samayo paramārthatām / na gacchatīti nāsatyo na cānyasamayodayaḥ // 7

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवृत्तिः पृथिवीतत्त्वे प्रतिष्ठाव्यक्तगोचरे । विद्या निशान्ते शान्ता च शक्त्यन्ते ण्डमिदं चतुः ॥ ८

nivṛttiḥ pṛthivītattve pratiṣṭhāvyaktagocare / vidyā niśānte śāntā ca śaktyante ṇḍamidaṃ catuḥ // 8

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शान्तातीता शिवे तत्त्वे कलातीतः परः शिवः । नह्यत्र वर्गीकरणं समयः कलनापि वा ॥ ९

śāntātītā śive tattve kalātītaḥ paraḥ śivaḥ / nahyatra vargīkaraṇaṃ samayaḥ kalanāpi vā // 9

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युज्यते सर्वतोदिक्कं स्वातन्त्र्योल्लासधामनि । स्वातन्त्र्यात्तु निजं रूपं बोद्धृधर्मादविच्युतम् ॥ १०

yujyate sarvatodikkaṃ svātantryollāsadhāmani / svātantryāttu nijaṃ rūpaṃ boddhṛdharmādavicyutam // 10

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपदेशतदावेशपरमार्थत्वसिद्धये । बोध्यतामानयन्देवः स्फुटमेव विभाव्यते ॥ ११

upadeśatadāveśaparamārthatvasiddhaye / bodhyatāmānayandevaḥ sphuṭameva vibhāvyate // 11

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतो तः शिवतत्त्वे पि कलासंगतिरुच्यते । अण्डं च नाम भुवनविभागस्थितिकारणम् ॥ १२

yato taḥ śivatattve pi kalāsaṃgatirucyate / aṇḍaṃ ca nāma bhuvanavibhāgasthitikāraṇam // 12

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राहुरावरणं तच्च शक्त्यन्तं यावदस्ति हि । यद्यपि प्राक् शिवाख्ये पि तत्त्वे भुवनपद्धतिः ॥ १३

prāhurāvaraṇaṃ tacca śaktyantaṃ yāvadasti hi / yadyapi prāk śivākhye pi tattve bhuvanapaddhatiḥ // 13

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्ता तथाप्यप्रतिघे नास्मिन्नावृतिसंभवः । नन्वेवं धरणीं मुक्त्वा शक्तौ प्रकृतिमाययोः ॥ १४

uktā tathāpyapratighe nāsminnāvṛtisaṃbhavaḥ / nanvevaṃ dharaṇīṃ muktvā śaktau prakṛtimāyayoḥ // 14

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि चाप्रतिघत्वे पि कथमण्डस्य संभवः । अत्रास्मद्गुरवः प्राहुर्यत्पृथिव्यादिपञ्चकम् ॥ १५

api cāpratighatve pi kathamaṇḍasya saṃbhavaḥ / atrāsmadguravaḥ prāhuryatpṛthivyādipañcakam // 15

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षमिदमाभाति ततो न्यन्नास्ति किंचन । मेयत्वे स्थूलसूक्ष्मत्वान्मानत्वे करणत्वतः ॥ १६

pratyakṣamidamābhāti tato nyannāsti kiṃcana / meyatve sthūlasūkṣmatvānmānatve karaṇatvataḥ // 16

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्तृतोल्लासतः कर्तृभावे स्फुटतयोदितम् । त्रिंशत्तत्त्वं विभेदात्म तदभेदो निशा मता ॥ १७

kartṛtollāsataḥ kartṛbhāve sphuṭatayoditam / triṃśattattvaṃ vibhedātma tadabhedo niśā matā // 17

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यत्वकरणत्वादिविभागगलने सति । विकासोत्कस्वतन्त्रत्वे शिवान्तं पञ्चकं जगुः ॥ १८

kāryatvakaraṇatvādivibhāgagalane sati / vikāsotkasvatantratve śivāntaṃ pañcakaṃ jaguḥ // 18

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीमत्कालोत्तरादौ च कथितं भूयसा तथा । पञ्चैतानि तु तत्त्वानि यैर्व्याप्तमखिलं जगत् ॥ १९

śrīmatkālottarādau ca kathitaṃ bhūyasā tathā / pañcaitāni tu tattvāni yairvyāptamakhilaṃ jagat // 19

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चमन्त्रतनौ तेन सद्योजातादि भण्यते । ईशानान्तं तत्र तत्र धरादिगगनान्तकम् ॥ २०

pañcamantratanau tena sadyojātādi bhaṇyate / īśānāntaṃ tatra tatra dharādigaganāntakam // 20

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिवतत्त्वमतः शून्यातिशून्यं स्यादनाश्रि[वृ]तम् । यत्तु सर्वाविभागात्म स्वतन्त्रं बोधसुन्दरम् ॥ २१

śivatattvamataḥ śūnyātiśūnyaṃ syādanāśri[vṛ]tam / yattu sarvāvibhāgātma svatantraṃ bodhasundaram // 21

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तत्रिंशं तु तत्प्राहुस्तत्त्वं परशिवाभिधम् । तस्याप्युक्तनयाद्वेद्यभावे त्र परिकल्पिते ॥ २२

saptatriṃśaṃ tu tatprāhustattvaṃ paraśivābhidham / tasyāpyuktanayādvedyabhāve tra parikalpite // 22

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदास्ते ह्यनवच्छिन्नं तदष्टात्रिंशमुच्यते । न चानवस्था ह्येवं स्याद्दृश्यतां हि महात्मभिः ॥ २३

yadāste hyanavacchinnaṃ tadaṣṭātriṃśamucyate / na cānavasthā hyevaṃ syāddṛśyatāṃ hi mahātmabhiḥ // 23

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वेद्यं किंचिदाभाति तत्क्षये यत्प्रकाशते । तत्तत्त्वमिति निर्णीतं षट्त्रिंशं हृदि भासते ॥ २४

yadvedyaṃ kiṃcidābhāti tatkṣaye yatprakāśate / tattattvamiti nirṇītaṃ ṣaṭtriṃśaṃ hṛdi bhāsate // 24

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्किं न किंचिद्वा किंचिदित्याकाङ्क्षावशे वपुः । चिदानन्दस्वतन्त्रैकरूपं तदिति देशने ॥ २५

tatkiṃ na kiṃcidvā kiṃcidityākāṅkṣāvaśe vapuḥ / cidānandasvatantraikarūpaṃ taditi deśane // 25

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तत्रिंशं समाभाति तत्राकाङ्क्षा च नापरा । तच्चापि क्लृप्तवेद्यत्वं यत्र भाति स चिन्मयः ॥ २६

saptatriṃśaṃ samābhāti tatrākāṅkṣā ca nāparā / taccāpi klṛptavedyatvaṃ yatra bhāti sa cinmayaḥ // 26

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टात्रिंशत्तमः सो पि भावनायोपदिश्यते । यदि नाम ततः सप्तत्रिंश एव पुनर्भवेत् ॥ २७

aṣṭātriṃśattamaḥ so pi bhāvanāyopadiśyate / yadi nāma tataḥ saptatriṃśa eva punarbhavet // 27

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविभागस्वतन्त्रत्वचिन्मयत्वादिधर्मता । समैव वेद्यीकरणं केवलं त्वधिकं यतः ॥ २८

avibhāgasvatantratvacinmayatvādidharmatā / samaiva vedyīkaraṇaṃ kevalaṃ tvadhikaṃ yataḥ // 28

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धरायां गुणतत्त्वान्ते मायान्ते क्रमशः स्थिताः । गन्धो रसो रूपमन्तः सूक्ष्मभावक्रमेण तु ॥ २९

dharāyāṃ guṇatattvānte māyānte kramaśaḥ sthitāḥ / gandho raso rūpamantaḥ sūkṣmabhāvakrameṇa tu // 29

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति स्थिते नये शक्तितत्त्वान्ते प्यस्ति सौक्ष्म्यभाक् । स्पर्शः को पि सदा यस्मै योगिनः स्पृहयालवः ॥ ३०

iti sthite naye śaktitattvānte pyasti saukṣmyabhāk / sparśaḥ ko pi sadā yasmai yoginaḥ spṛhayālavaḥ // 30

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्स्पर्शान्ते तु संवित्तिः शुद्धचिद्व्योमरूपिणी । यस्यां रूढः समभ्येति स्वप्रकाशात्मिकां पराम् ॥ ३१

tatsparśānte tu saṃvittiḥ śuddhacidvyomarūpiṇī / yasyāṃ rūḍhaḥ samabhyeti svaprakāśātmikāṃ parām // 31

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो विन्दुरतो नादो रूपमस्मादतो रसः । इत्युक्तं क्षोभकत्वेन स्पन्दे स्पर्शस्तु नो तथा ॥ ३२

ato vindurato nādo rūpamasmādato rasaḥ / ityuktaṃ kṣobhakatvena spande sparśastu no tathā // 32

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मतं चैतन्महेशस्य श्रीपूर्वे यदभाषत । धारिकाप्यायिनी बोद्ध्री पवित्री चावकाशदा ॥ ३३

mataṃ caitanmaheśasya śrīpūrve yadabhāṣata / dhārikāpyāyinī boddhrī pavitrī cāvakāśadā // 33

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एभिः शब्दैर्व्यवहरन् निवृत्त्यादेर्निजं वपुः । पञ्चतत्त्वविधिः प्रोक्तस्त्रितत्त्वमधुनोच्यते ॥ ३४

ebhiḥ śabdairvyavaharan nivṛttyādernijaṃ vapuḥ / pañcatattvavidhiḥ proktastritattvamadhunocyate // 34

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विज्ञानाकलपर्यन्तमात्मा विद्येश्वरान्तकम् । शेषे शिवस्त्रितत्त्वे स्यादेकतत्त्वे शिवः परम् ॥ ३५

vijñānākalaparyantamātmā vidyeśvarāntakam / śeṣe śivastritattve syādekatattve śivaḥ param // 35

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमौ भेदावुभौ तत्त्वभेदमात्रकृताविति । तत्त्वाध्वैवायमित्थं च न षडध्वस्थितेः क्षतिः ॥ ३६

imau bhedāvubhau tattvabhedamātrakṛtāviti / tattvādhvaivāyamitthaṃ ca na ṣaḍadhvasthiteḥ kṣatiḥ // 36

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृत् पुमान्यतिः कालो माया विद्येशसौशिवौ । शिवश्च नवतत्त्वे पि विधौ तत्त्वाध्वरूपता ॥ ३७

prakṛt pumānyatiḥ kālo māyā vidyeśasauśivau / śivaśca navatattve pi vidhau tattvādhvarūpatā // 37

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमष्टादशाख्ये पि विधौ न्यायं वदेत्सुधीः । यत्र यत्र हि भोगेच्छा तत्प्राधान्योपयोगतः ॥ ३८

evamaṣṭādaśākhye pi vidhau nyāyaṃ vadetsudhīḥ / yatra yatra hi bhogecchā tatprādhānyopayogataḥ // 38

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यान्तर्भावनातश्च दीक्षानन्तविभेदभाक् । तेन षट्त्रिंशतो यावदेकतत्त्वविधिर्भवेत् ॥ ३९

anyāntarbhāvanātaśca dīkṣānantavibhedabhāk / tena ṣaṭtriṃśato yāvadekatattvavidhirbhavet // 39

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वाध्वैव स देवेन प्रोक्तो व्याससमासतः । एकतत्त्वविधिश्चैष सुप्रबुद्धं गुरुं प्रति ॥ ४०

tattvādhvaiva sa devena prokto vyāsasamāsataḥ / ekatattvavidhiścaiṣa suprabuddhaṃ guruṃ prati // 40

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिष्यं च गतभोगाशमुदितः शंभुना यतः । भेदं विस्फार्य विस्फार्य शक्त्या स्वच्छन्दरूपया ॥ ४१

śiṣyaṃ ca gatabhogāśamuditaḥ śaṃbhunā yataḥ / bhedaṃ visphārya visphārya śaktyā svacchandarūpayā // 41

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वात्मन्यभिन्ने भगवान्नित्यं विश्रमयन् स्थितः । इत्थं त्र्यात्माध्वनो भेदः स्थूलसूक्ष्मपरत्वतः ॥ ४२

svātmanyabhinne bhagavānnityaṃ viśramayan sthitaḥ / itthaṃ tryātmādhvano bhedaḥ sthūlasūkṣmaparatvataḥ // 42

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेयभागगतः प्रोक्तः पुरतत्त्वकलात्मकः । अधुना मातृभागस्थं रूपं त्रेधा निरूप्यते ॥ ४३

meyabhāgagataḥ proktaḥ puratattvakalātmakaḥ / adhunā mātṛbhāgasthaṃ rūpaṃ tredhā nirūpyate // 43

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्प्रमाणात्मकं रूपमध्वनो मातृभागगम् । पदं ह्यवगमात्मत्वसमावेशात्तदुच्यते ॥ ४४

yatpramāṇātmakaṃ rūpamadhvano mātṛbhāgagam / padaṃ hyavagamātmatvasamāveśāttaducyate // 44

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेव च पदं मन्त्रः प्रक्षोभात्प्रच्युतं यदा । गुप्तभाषी यतो माता तूष्णींभूतो व्यवस्थितः ॥ ४५

tadeva ca padaṃ mantraḥ prakṣobhātpracyutaṃ yadā / guptabhāṣī yato mātā tūṣṇīṃbhūto vyavasthitaḥ // 45

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथापि न विमर्शात्म रूपं त्यजति तेन सः । प्रमाणात्मविमर्शात्मा मानवत्क्षोभभाङ्नतु ॥ ४६

tathāpi na vimarśātma rūpaṃ tyajati tena saḥ / pramāṇātmavimarśātmā mānavatkṣobhabhāṅnatu // 46

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्राणां च पदानां च तेनोक्तं त्रिकशासने । अभिन्नमेव स्वं रूपं निःस्पन्दक्षोभिते परम् ॥ ४७

mantrāṇāṃ ca padānāṃ ca tenoktaṃ trikaśāsane / abhinnameva svaṃ rūpaṃ niḥspandakṣobhite param // 47

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औदासीन्यपरित्यागे प्रक्षोभानवरोहणे । वर्णाध्वा मातृभागे स्यात् पूर्वं या कथिता प्रमा ॥ ४८

audāsīnyaparityāge prakṣobhānavarohaṇe / varṇādhvā mātṛbhāge syāt pūrvaṃ yā kathitā pramā // 48

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा तु पूर्णस्वरूपत्वादविभागमयी यतः । तत एकैकवर्णत्वं तत्त्वे तत्त्वे क्षमादितः ॥ ४९

sā tu pūrṇasvarūpatvādavibhāgamayī yataḥ / tata ekaikavarṇatvaṃ tattve tattve kṣamāditaḥ // 49

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्वा शैवे परे प्रोक्ताः षोडशार्णा विसर्गतः । तत्र शक्तिपरिस्पन्दस्तावान् प्राक् च निरूपितः ॥ ५०

kṛtvā śaive pare proktāḥ ṣoḍaśārṇā visargataḥ / tatra śaktiparispandastāvān prāk ca nirūpitaḥ // 50

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संकलय्योच्यते सर्वमधुना सुखसंविदे । पदमन्त्रवर्णमेकं पुरषोडशकं धरेति च निवृत्तिः । तत्त्वार्णमग्निनयनं रसशरपुरमस्त्रमन्त्रपदमन्या ॥ ५१

saṃkalayyocyate sarvamadhunā sukhasaṃvide / padamantravarṇamekaṃ puraṣoḍaśakaṃ dhareti ca nivṛttiḥ / tattvārṇamagninayanaṃ rasaśarapuramastramantrapadamanyā // 51

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुनितत्त्वार्णं द्विकपदमन्त्रं वस्वक्षिभुवनमपरकला । अग्न्यर्णतत्त्वमेककपदमन्त्रं सैन्यभुवनमिति तुर्या ॥ ५२

munitattvārṇaṃ dvikapadamantraṃ vasvakṣibhuvanamaparakalā / agnyarṇatattvamekakapadamantraṃ sainyabhuvanamiti turyā // 52

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षोडश वर्णाः पदमन्त्रतत्त्वमेकं च शान्त्यतीतेयम् । अभिनवगुप्तेनार्यात्रयमुक्तं संग्रहाय शिष्येभ्यः ॥ ५३

ṣoḍaśa varṇāḥ padamantratattvamekaṃ ca śāntyatīteyam / abhinavaguptenāryātrayamuktaṃ saṃgrahāya śiṣyebhyaḥ // 53

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो यं समस्त एवाध्वा भैरवाभेदवृत्तिमान् । तत्स्वातन्त्र्यात्स्वतन्त्रत्वमश्नुवानो वभासते ॥ ५४

so yaṃ samasta evādhvā bhairavābhedavṛttimān / tatsvātantryātsvatantratvamaśnuvāno vabhāsate // 54

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथाहि मातृरूपस्थो मन्त्राध्वेति निरूपितः । तथाहि चिद्विमर्शेन ग्रस्ता वाच्यदशा यदा ॥ ५५

tathāhi mātṛrūpastho mantrādhveti nirūpitaḥ / tathāhi cidvimarśena grastā vācyadaśā yadā // 55

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिवज्ञानक्रियायत्तमननत्राणतत्परा । अशेषशक्तिपटलीलीलालाम्पट्यपाटवात् ॥ ५६

śivajñānakriyāyattamananatrāṇatatparā / aśeṣaśaktipaṭalīlīlālāmpaṭyapāṭavāt // 56

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

च्युता मानमयाद्रूपात् संविन्मन्त्राध्वतां गता । प्रमाणरूपतामेत्य प्रयात्यध्वा पदात्मताम् ॥ ५७

cyutā mānamayādrūpāt saṃvinmantrādhvatāṃ gatā / pramāṇarūpatāmetya prayātyadhvā padātmatām // 57

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा हि मातुर्विश्रान्तिर्वर्णान्संघट्य तान्बहून् । संघट्टनं च क्रमिकं संजल्पात्मकमेव तत् ॥ ५८

tathā hi māturviśrāntirvarṇānsaṃghaṭya tānbahūn / saṃghaṭṭanaṃ ca kramikaṃ saṃjalpātmakameva tat // 58

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकल्पस्य स्वकं रूपं भोगावेशमयं स्फुटम् । अतः प्रमाणतारूपं पदमस्मद्गुरुर्जगौ ॥ ५९

vikalpasya svakaṃ rūpaṃ bhogāveśamayaṃ sphuṭam / ataḥ pramāṇatārūpaṃ padamasmadgururjagau // 59

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाणरूपतावेशमपरित्यज्य मेयताम् ॥ ६०

pramāṇarūpatāveśamaparityajya meyatām // 60

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गच्छन्कलनया योगादध्वा प्रोक्तः कलात्मकः । शुद्धे प्रमेयतायोगे सूक्ष्मस्थूलत्वभागिनि ॥ ६१

gacchankalanayā yogādadhvā proktaḥ kalātmakaḥ / śuddhe prameyatāyoge sūkṣmasthūlatvabhāgini // 61

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वाध्वभुवनाध्वत्वे क्रमेणानुसरेद्गुरुः । प्रमेयमानमातॄणां यद्रूपमुपरि स्थितम् ॥ ६२

tattvādhvabhuvanādhvatve krameṇānusaredguruḥ / prameyamānamātṝṇāṃ yadrūpamupari sthitam // 62

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमात्मात्र स्थितो ध्वायं वर्णात्मा दृश्यतां किल । उच्छलत्संविदामात्रविश्रान्त्यास्वादयोगिनः ॥ ६३

pramātmātra sthito dhvāyaṃ varṇātmā dṛśyatāṃ kila / ucchalatsaṃvidāmātraviśrāntyāsvādayoginaḥ // 63

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वाभिधानसामर्थ्यादनियन्त्रितशक्तयः । सृष्टाः स्वात्मसहोत्थे र्थे धरापर्यन्तभागिनि ॥ ६४

sarvābhidhānasāmarthyādaniyantritaśaktayaḥ / sṛṣṭāḥ svātmasahotthe rthe dharāparyantabhāgini // 64

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आमृशन्तः स्वचिद्भूमौ तावतो र्थानभेदतः । वर्णौघास्ते प्रमारूपां सत्यां बिभ्रति संविदम् ॥ ६५

āmṛśantaḥ svacidbhūmau tāvato rthānabhedataḥ / varṇaughāste pramārūpāṃ satyāṃ bibhrati saṃvidam // 65

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बालास्तिर्यक्प्रमातारो ये प्यसंकेतभागिनः । ते प्यकृत्रिमसंस्कारसारामेनां स्वसंविदम् ॥ ६६

bālāstiryakpramātāro ye pyasaṃketabhāginaḥ / te pyakṛtrimasaṃskārasārāmenāṃ svasaṃvidam // 66

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिन्नभिन्नामुपाश्रित्य यान्ति चित्रां प्रमातृताम् । अस्या चाकृत्रिमानन्तवर्णसंविदि रूढताम् ॥ ६७

bhinnabhinnāmupāśritya yānti citrāṃ pramātṛtām / asyā cākṛtrimānantavarṇasaṃvidi rūḍhatām // 67

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संकेता यान्ति चेत्ते पि यान्त्यसंकेतवृत्तिताम् । अनया तु विना सर्वे संकेता बहुशः कृताः ॥ ६८

saṃketā yānti cette pi yāntyasaṃketavṛttitām / anayā tu vinā sarve saṃketā bahuśaḥ kṛtāḥ // 68

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविश्रान्ततया कुर्युरनवस्थां दुरुत्तराम् । बालो व्युत्पाद्यते येन तत्र संकेतमार्गणात् ॥ ६९

aviśrāntatayā kuryuranavasthāṃ duruttarām / bālo vyutpādyate yena tatra saṃketamārgaṇāt // 69

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गुल्यादेशने प्यस्य नाविकल्पा तथा मतिः । विकल्पः शब्दमूलश्च शब्दः संकेतजीवितः ॥ ७०

aṅgulyādeśane pyasya nāvikalpā tathā matiḥ / vikalpaḥ śabdamūlaśca śabdaḥ saṃketajīvitaḥ // 70

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनानन्तो ह्यमायीयो यो वर्णग्राम ईदृशः । संविद्विमर्शसचिवः सदैव स हि जृम्भते ॥ ७१

tenānanto hyamāyīyo yo varṇagrāma īdṛśaḥ / saṃvidvimarśasacivaḥ sadaiva sa hi jṛmbhate // 71

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत एव च मायीया वर्णाः सूतिं वितेनिरे । ये च मायीयवर्णेषु वीर्यत्वेन निरूपिताः ॥ ७२

yata eva ca māyīyā varṇāḥ sūtiṃ vitenire / ye ca māyīyavarṇeṣu vīryatvena nirūpitāḥ // 72

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संकेतनिरपेक्षास्ते प्रमेति परिगृह्यताम् । तथा हि परवाक्येषु श्रुतेष्वाव्रियते निजा ॥ ७३

saṃketanirapekṣāste prameti parigṛhyatām / tathā hi paravākyeṣu śruteṣvāvriyate nijā // 73

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमा यस्य जडो सौ नो तत्रार्थे भ्येति मातृताम् । शुकवत्स पठत्येव परं तत्क्रमितैकभाक् ॥ ७४

pramā yasya jaḍo sau no tatrārthe bhyeti mātṛtām / śukavatsa paṭhatyeva paraṃ tatkramitaikabhāk // 74

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वातन्त्र्यलाभतः स्वाक्यप्रमालाभे तु बोद्धृता । यस्य हि स्वप्रमाबोधो विपक्षोद्भेदनिग्रहात् ॥ ७५

svātantryalābhataḥ svākyapramālābhe tu boddhṛtā / yasya hi svapramābodho vipakṣodbhedanigrahāt // 75

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्यादिवर्णपुञ्जे स्वे स प्रमाता वशीभवेत् । यथा यथा चाकृतकं तद्रूपमतिरिच्यते ॥ ७६

vākyādivarṇapuñje sve sa pramātā vaśībhavet / yathā yathā cākṛtakaṃ tadrūpamatiricyate // 76

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा तथा चमत्कारतारतम्यं विभाव्यते । आद्यामायीयवर्णान्तर्निमग्ने चोत्तरोत्तरे ॥ ७७

tathā tathā camatkāratāratamyaṃ vibhāvyate / ādyāmāyīyavarṇāntarnimagne cottarottare // 77

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सकेते पूर्वपूर्वांशमज्जने प्रतिभाभिदः । आद्योद्रेकमहत्त्वे पि प्रतिभात्मनि निष्ठिताः ॥ ७८

sakete pūrvapūrvāṃśamajjane pratibhābhidaḥ / ādyodrekamahattve pi pratibhātmani niṣṭhitāḥ // 78

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्रुवं कवित्ववक्तृत्वशालितां यान्ति सर्वतः । यावद्धामनि संकेतनिकारकलनोज्झिते ॥ ७९

dhruvaṃ kavitvavaktṛtvaśālitāṃ yānti sarvataḥ / yāvaddhāmani saṃketanikārakalanojjhite // 79

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्रान्तश्चिन्मये किं किं न वेत्ति कुरुते न वा । अत एव हि वाक्सिद्धौ वर्णानां समुपास्यता ॥ ८०

viśrāntaścinmaye kiṃ kiṃ na vetti kurute na vā / ata eva hi vāksiddhau varṇānāṃ samupāsyatā // 80

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वज्ञत्वादिसिद्धौ वा का सिद्धिर्या न तन्मयी । तदुक्तं वरदेन श्रीसिद्धयोगीश्वरीमते ॥ ८१

sarvajñatvādisiddhau vā kā siddhiryā na tanmayī / taduktaṃ varadena śrīsiddhayogīśvarīmate // 81

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन गुप्तेन गुप्तास्ते शेषा वर्णास्त्विति स्फुटम् । एवं मामातृमानत्वमेयत्वैर्यो वभासते ॥ ८२

tena guptena guptāste śeṣā varṇāstviti sphuṭam / evaṃ māmātṛmānatvameyatvairyo vabhāsate // 82

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षड्विधः स्ववपुःशुद्धौ शुद्धिं सो ध्वाधिगच्छति । एकेन वपुषा शुद्धौ तत्रैवान्यप्रकारताम् ॥ ८३

ṣaḍvidhaḥ svavapuḥśuddhau śuddhiṃ so dhvādhigacchati / ekena vapuṣā śuddhau tatraivānyaprakāratām // 83

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तर्भाव्याचरेच्छुद्धिमनुसंधानवान् गुरुः । अनन्तर्भावशक्तौ तु सूक्ष्मं सूक्ष्मं तु शोधयेत् ॥ ८४

antarbhāvyācarecchuddhimanusaṃdhānavān guruḥ / anantarbhāvaśaktau tu sūkṣmaṃ sūkṣmaṃ tu śodhayet // 84

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्विशुद्धं बीजभावात् सूते नोत्तरसंततिम् । शोधनं बहुधा तत्तद्भोगप्राप्त्येकतानता ॥ ८५

tadviśuddhaṃ bījabhāvāt sūte nottarasaṃtatim / śodhanaṃ bahudhā tattadbhogaprāptyekatānatā // 85

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाधिपत्यं तत्त्यागस्तच्छिवात्मत्ववेदनम् । तल्लीनता तन्निरासः सर्वं चैतत्क्रमाक्रमात् ॥ ८६

tadādhipatyaṃ tattyāgastacchivātmatvavedanam / tallīnatā tannirāsaḥ sarvaṃ caitatkramākramāt // 86

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत एव च ते मन्त्राः शोधकाश्चित्ररूपिणः । सिद्धान्तवामदक्षादौ चित्रां शुद्धिं वितन्वते ॥ ८७

ata eva ca te mantrāḥ śodhakāścitrarūpiṇaḥ / siddhāntavāmadakṣādau citrāṃ śuddhiṃ vitanvate // 87

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुत्तरत्रिकानामक्रममन्त्रास्तु ये किल । ते सर्वे सर्वदाः किन्तु कस्याचित् क्वापि मुख्यता ॥ ८८

anuttaratrikānāmakramamantrāstu ye kila / te sarve sarvadāḥ kintu kasyācit kvāpi mukhyatā // 88

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः शोधकभावेन शास्त्रे श्रीपूर्वसंज्ञिते । परापरादिमन्त्राणामध्वन्युक्ता व्यवस्थितिः ॥ ८९

ataḥ śodhakabhāvena śāstre śrīpūrvasaṃjñite / parāparādimantrāṇāmadhvanyuktā vyavasthitiḥ // 89

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोधकत्वं च मालिन्या देवीनां त्रितयस्य च । देवत्रयस्य वक्त्राणामङ्गानामष्टकस्य च ॥ ९०

śodhakatvaṃ ca mālinyā devīnāṃ tritayasya ca / devatrayasya vaktrāṇāmaṅgānāmaṣṭakasya ca // 90

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं वातिबहुना द्वारवास्त्वाधारगुरुक्रमे । लोकपास्त्रविधौ मन्त्रान् मुक्त्वा सर्वं विशोधकम् ॥ ९१

kiṃ vātibahunā dvāravāstvādhāragurukrame / lokapāstravidhau mantrān muktvā sarvaṃ viśodhakam // 91

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच्चैतदध्वनः प्रोक्तं शोध्यत्वं शोद्धृता च या । सा स्वातन्त्र्याच्छिवाभेदे युक्तेत्युक्तं च शासने ॥ ९२

yaccaitadadhvanaḥ proktaṃ śodhyatvaṃ śoddhṛtā ca yā / sā svātantryācchivābhede yuktetyuktaṃ ca śāsane // 92

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वमेतद्विभात्येव परमेशितरि ध्रुवे । प्रतिबिम्बस्वरूपेण न तु बाह्यतया यतः ॥ ९३

sarvametadvibhātyeva parameśitari dhruve / pratibimbasvarūpeṇa na tu bāhyatayā yataḥ // 93

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिद्व्योम्न्येव शिवे तत्तद्देहादिमतिरीदृशी । भिन्ना संसारिणां रज्जौ सर्पस्रग्वीचिबुद्धिवत् ॥ ९४

cidvyomnyeva śive tattaddehādimatirīdṛśī / bhinnā saṃsāriṇāṃ rajjau sarpasragvīcibuddhivat // 94

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः प्राग्देहमरणसिद्धान्तः स्वप्नगोचरः । देहान्तरादिर्मरणे कीदृग्वा देहसंभवः ॥ ९५

yataḥ prāgdehamaraṇasiddhāntaḥ svapnagocaraḥ / dehāntarādirmaraṇe kīdṛgvā dehasaṃbhavaḥ // 95

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्ने पि प्रतिभामात्रसामान्यप्रथनाबलात् । विशेषाः प्रतिभासन्ते न भाव्यन्ते पि ते यथा ॥ ९६

svapne pi pratibhāmātrasāmānyaprathanābalāt / viśeṣāḥ pratibhāsante na bhāvyante pi te yathā // 96

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शालग्रामोपलाः केचिच्चित्राकृतिभृतो यथा । तथा मायादिभूम्यन्तलेखाचित्रहृदश्चितः ॥ ९७

śālagrāmopalāḥ keciccitrākṛtibhṛto yathā / tathā māyādibhūmyantalekhācitrahṛdaścitaḥ // 97

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नगरार्णवशैलाद्यास्तदिच्छानुविधायिनः । न स्वयं सदसन्तो नो कारणाकारणात्मकाः ॥ ९८

nagarārṇavaśailādyāstadicchānuvidhāyinaḥ / na svayaṃ sadasanto no kāraṇākāraṇātmakāḥ // 98

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियतेश्चिररूढायाः समुच्छेदात्प्रवर्तनात् । अरूढायाः स्वतन्त्रो यं स्थितश्चिद्व्योमभैरवः ॥ ९९

niyateścirarūḍhāyāḥ samucchedātpravartanāt / arūḍhāyāḥ svatantro yaṃ sthitaścidvyomabhairavaḥ // 99

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकचिन्मात्रसंपूर्णभैरवाभेदभागिनि । एवमस्मीत्यनामर्शो भेदको भावमण्डले ॥ १००

ekacinmātrasaṃpūrṇabhairavābhedabhāgini / evamasmītyanāmarśo bhedako bhāvamaṇḍale // 100

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वप्रमाणैर्नो सिद्धं स्वप्ने कर्त्रन्तरं यथा । स्वसंविदः स्वसिद्धायास्तथा सर्वत्र बुद्ध्यताम् ॥ १०१

sarvapramāṇairno siddhaṃ svapne kartrantaraṃ yathā / svasaṃvidaḥ svasiddhāyāstathā sarvatra buddhyatām // 101

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्तचित्रपुरोद्याने क्रीडेदेवं हि वेत्ति यः । अहमेव स्थितो भूतभावतत्त्वपुरैरिति ॥ १०२

cittacitrapurodyāne krīḍedevaṃ hi vetti yaḥ / ahameva sthito bhūtabhāvatattvapurairiti // 102

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं जातो मृतो स्मीति जन्ममृत्युविचित्रताः । अजन्मन्यमृतौ भान्ति चित्तभित्तौ स्वनिर्मिताः ॥ १०३

evaṃ jāto mṛto smīti janmamṛtyuvicitratāḥ / ajanmanyamṛtau bhānti cittabhittau svanirmitāḥ // 103

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परेहसंविदामात्रं परलोकेहलोकते । वस्तुतः संविदो देशः कालो वा नैव किंचन ॥ १०४

parehasaṃvidāmātraṃ paralokehalokate / vastutaḥ saṃvido deśaḥ kālo vā naiva kiṃcana // 104

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभविष्यदयं सर्गो मूर्तश्चेन्न तु चिन्मयः । तदवेक्ष्यत तन्मध्यात् केनैको पि धराधरः ॥ १०५

abhaviṣyadayaṃ sargo mūrtaścenna tu cinmayaḥ / tadavekṣyata tanmadhyāt kenaiko pi dharādharaḥ // 105

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूततन्मात्रवर्गादेराधाराधेयताक्रमे । अन्ते संविन्मयी शक्तिः शिवरूपैव धारिणी ॥ १०६

bhūtatanmātravargāderādhārādheyatākrame / ante saṃvinmayī śaktiḥ śivarūpaiva dhāriṇī // 106

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्प्रतीतिरेवेत्थं कर्त्री धर्त्री च सा शिवः । ततो भावास्तत्र भावाः शक्तिराधारिका ततः ॥ १०७

tasmātpratītirevetthaṃ kartrī dhartrī ca sā śivaḥ / tato bhāvāstatra bhāvāḥ śaktirādhārikā tataḥ // 107

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सांकल्पिकं निराधारमपि नैव पतत्यधः । स्वाधारशक्तौ विश्रान्तं विश्वमित्थं विमृश्यताम् ॥ १०८

sāṃkalpikaṃ nirādhāramapi naiva patatyadhaḥ / svādhāraśaktau viśrāntaṃ viśvamitthaṃ vimṛśyatām // 108

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्या घनाहमित्यादिरूढिरेव धरादिता । यावदन्ते चिदस्मीति निर्वृत्ता भैरवात्मता ॥ १०९

asyā ghanāhamityādirūḍhireva dharāditā / yāvadante cidasmīti nirvṛttā bhairavātmatā // 109

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मणाविन्द्रायुधे भास इव नीलादयः शिवे । परमार्थत एषां तु नोदयो न व्ययः क्वचित् ॥ ११०

maṇāvindrāyudhe bhāsa iva nīlādayaḥ śive / paramārthata eṣāṃ tu nodayo na vyayaḥ kvacit // 110

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशे काले त्र वा सृष्टिरित्येतदसमञ्जसम् । चिदात्मना हि देवेन सृष्टिर्दिक्कालयोरपि ॥ १११

deśe kāle tra vā sṛṣṭirityetadasamañjasam / cidātmanā hi devena sṛṣṭirdikkālayorapi // 111

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जागराभिमते सार्धहस्तत्रितयगोचरे । प्रहरे च पृथक् स्वप्नाश्चित्रदिक्कालमानिनः ॥ ११२

jāgarābhimate sārdhahastatritayagocare / prahare ca pṛthak svapnāścitradikkālamāninaḥ // 112

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत एव क्षणं नाम न किंचिदपि मन्महे । क्रियाक्षणे वाप्येकस्मिन् बह्व्यः संस्युर्द्रुताः क्रियाः ॥ ११३

ata eva kṣaṇaṃ nāma na kiṃcidapi manmahe / kriyākṣaṇe vāpyekasmin bahvyaḥ saṃsyurdrutāḥ kriyāḥ // 113

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन ये भावसंकोचं क्षणान्तं प्रतिपेदिरे । ते नूनमेनया नाड्या शून्यदृष्ट्यवलम्बिनः ॥ ११४

tena ye bhāvasaṃkocaṃ kṣaṇāntaṃ pratipedire / te nūnamenayā nāḍyā śūnyadṛṣṭyavalambinaḥ // 114

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्य एष सतो भावाञ् शून्यीकर्तुं तथासतः । स्फुटीकर्तुं स्वतन्त्रत्वादीशः सो स्मत्प्रभुः शिवः ॥ ११५

tadya eṣa sato bhāvāñ śūnyīkartuṃ tathāsataḥ / sphuṭīkartuṃ svatantratvādīśaḥ so smatprabhuḥ śivaḥ // 115

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदित्थं परमेशानो विश्वरूपः प्रगीयते । न तु भिन्नस्य कस्यापि धरादेरुपपन्नता ॥ ११६

taditthaṃ parameśāno viśvarūpaḥ pragīyate / na tu bhinnasya kasyāpi dharāderupapannatā // 116

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तं चैतत्पुरैवेति न भूयः प्रविविच्यते । भूयोभिश्चापि बाह्यार्थदूषणैः प्रव्यरम्यत ॥ ११७

uktaṃ caitatpuraiveti na bhūyaḥ pravivicyate / bhūyobhiścāpi bāhyārthadūṣaṇaiḥ pravyaramyata // 117

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदित्थमेष निर्णीतः कलादेर्विस्तरो ध्वनः ॥ ११८

taditthameṣa nirṇītaḥ kalādervistaro dhvanaḥ // 118

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.