Abhinavagupta: Tantraloka 14

तिरोभावस्वरूपं तु कथ्यमानं विविच्यताम् । स्वभावात् परमेशानो नियत्यनियतिक्रमम् ॥ १

tirobhāvasvarūpaṃ tu kathyamānaṃ vivicyatām / svabhāvāt parameśāno niyatyaniyatikramam // 1

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पृशन्प्रकाशते येन ततः स्वच्छन्द उच्यते । नियतिं कर्मफलयोराश्रित्यैष महेश्वरः ॥ २

spṛśanprakāśate yena tataḥ svacchanda ucyate / niyatiṃ karmaphalayorāśrityaiṣa maheśvaraḥ // 2

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सृष्टिसंस्थितिसंहारान्विधत्ते वान्तरस्थितीन् । महासर्गे पुनः सृष्टिसंहारानन्त्यशालिनि ॥ ३

sṛṣṭisaṃsthitisaṃhārānvidhatte vāntarasthitīn / mahāsarge punaḥ sṛṣṭisaṃhārānantyaśālini // 3

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकः स देवो विश्वात्मा नियतित्यागतः प्रभुः । अवान्तरे या च सृष्टिः स्थितिश्चात्राप्ययन्त्रितम् ॥ ४

ekaḥ sa devo viśvātmā niyatityāgataḥ prabhuḥ / avāntare yā ca sṛṣṭiḥ sthitiścātrāpyayantritam // 4

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नोज्झत्येष वपुस्त्यक्तनियतिश्च स्थितो त्र तत् । नियत्यैव यदा चैष स्वरूपाच्छादनक्रमात् ॥ ५

nojjhatyeṣa vapustyaktaniyatiśca sthito tra tat / niyatyaiva yadā caiṣa svarūpācchādanakramāt // 5

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुङ्क्ते दुःखविमोहादि तदा कर्मफलक्रमः । त्यक्त्वा तु नियमं कार्मं दुःखमोहपरीतताम् ॥ ६

bhuṅkte duḥkhavimohādi tadā karmaphalakramaḥ / tyaktvā tu niyamaṃ kārmaṃ duḥkhamohaparītatām // 6

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिभासयिषुरास्ते यं तिरोधाने नपेक्षकः । यथा प्रकाशस्वातन्त्र्यात् प्रतिबुद्धो प्यबुद्धवत् ॥ ७

bibhāsayiṣurāste yaṃ tirodhāne napekṣakaḥ / yathā prakāśasvātantryāt pratibuddho pyabuddhavat // 7

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आस्ते तद्वदनुत्तीर्णो प्युत्तीर्ण इव चेष्टते । यथा च बुद्धस्तां मूढचेष्टां कुर्वन्नपि द्विषन् ॥ ८

āste tadvadanuttīrṇo pyuttīrṇa iva ceṣṭate / yathā ca buddhastāṃ mūḍhaceṣṭāṃ kurvannapi dviṣan // 8

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृद्यास्ते मूढ एवं हि प्रबुद्धानां विचेष्टितम् । श्रीविद्याधिपतिश्चाह मानस्तोत्रे तदीदृशम् ॥ ९

hṛdyāste mūḍha evaṃ hi prabuddhānāṃ viceṣṭitam / śrīvidyādhipatiścāha mānastotre tadīdṛśam // 9

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये यौष्माके शासनमार्गे कृतदीक्षाः संगच्छन्तो मोहवशाद्विप्रतिपत्तिम् । नूनं तेषा नास्ति भवद्भानुनियोगः सङ्कोचः किं सूर्यकरैस्तामरसानाम् ॥ १०

ye yauṣmāke śāsanamārge kṛtadīkṣāḥ saṃgacchanto mohavaśādvipratipattim / nūnaṃ teṣā nāsti bhavadbhānuniyogaḥ saṅkocaḥ kiṃ sūryakaraistāmarasānām // 10

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञातज्ञेया धातृपदस्था अपि सन्तो ये त्वन्मार्गात्कापथगास्ते पि न सम्यक । प्रायस्तेषां लैङ्गिकबुद्ध्यादिसमुत्थो मिथ्याबोधः सर्पवसादीपजकल्पः ॥ ११

jñātajñeyā dhātṛpadasthā api santo ye tvanmārgātkāpathagāste pi na samyaka / prāyasteṣāṃ laiṅgikabuddhyādisamuttho mithyābodhaḥ sarpavasādīpajakalpaḥ // 11

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्माद्विद्धं सूतकमुख्येन नु ताम्रं तद्यद्भूयः स्वां प्रकृतिं नो समुपेयात् । नो तैः पीतं भूतलसंस्थैरमृतं तद्येषां तृट्क्षुद्दुःखविबाधाः पुनरस्मिन् ॥ १२

yasmādviddhaṃ sūtakamukhyena nu tāmraṃ tadyadbhūyaḥ svāṃ prakṛtiṃ no samupeyāt / no taiḥ pītaṃ bhūtalasaṃsthairamṛtaṃ tadyeṣāṃ tṛṭkṣudduḥkhavibādhāḥ punarasmin // 12

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः प्रबुद्धचेष्टासौ मन्त्रचर्यार्चनादिका । द्वेषेद्धान्तर्दहत्येनं दाहः शङ्कैव सा यतः ॥ १३

tataḥ prabuddhaceṣṭāsau mantracaryārcanādikā / dveṣeddhāntardahatyenaṃ dāhaḥ śaṅkaiva sā yataḥ // 13

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चास्य कर्ममहिमा तादृग्येनेत्थमास्त सः । किं हि तत्कर्म कस्माद्वा पूर्वेणात्र समो विधिः ॥ १४

na cāsya karmamahimā tādṛgyenetthamāsta saḥ / kiṃ hi tatkarma kasmādvā pūrveṇātra samo vidhiḥ // 14

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्सा परमेशेच्छा ययायं मोहितस्तथा । अनन्तकालसंवेद्यदुःखपात्रत्वमीहते ॥ १५

tasmātsā parameśecchā yayāyaṃ mohitastathā / anantakālasaṃvedyaduḥkhapātratvamīhate // 15

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रापि चेच्छावैचित्र्यादिहामुत्रोभयात्मकः । दुःखस्यापि विभेदो स्ति चिरशैघ्र्यकृतस्तथा ॥ १६

tatrāpi cecchāvaicitryādihāmutrobhayātmakaḥ / duḥkhasyāpi vibhedo sti ciraśaighryakṛtastathā // 16

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालकामान्धकादीनां पौलस्त्यपुरवासिनाम् । तथान्येषां तिरोभावस्तावद्दुःखो ह्यमुत्र च ॥ १७

kālakāmāndhakādīnāṃ paulastyapuravāsinām / tathānyeṣāṃ tirobhāvastāvadduḥkho hyamutra ca // 17

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यो पि च तिरोभावः समयोल्लङ्घनात्मकः । यदुक्तं परमेशेन श्रीमदानन्दगह्वरे ॥ १८

anyo pi ca tirobhāvaḥ samayollaṅghanātmakaḥ / yaduktaṃ parameśena śrīmadānandagahvare // 18

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समयोल्लङ्घनाद्देवि क्रव्यादत्वं शतं समाः । तत्रापि मन्दतीव्रादिभेदाद्बहुविधः क्रमः ॥ १९

samayollaṅghanāddevi kravyādatvaṃ śataṃ samāḥ / tatrāpi mandatīvrādibhedādbahuvidhaḥ kramaḥ // 19

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वातन्त्र्याच्च महेशस्य तिरोभूतो प्यसौ स्वयम् । परद्वारेण वाभ्येति भूयो नुग्रहमप्यलम् ॥ २०

svātantryācca maheśasya tirobhūto pyasau svayam / paradvāreṇa vābhyeti bhūyo nugrahamapyalam // 20

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूयो नुग्रहतः प्रायश्चित्ताद्याचरणे सति । अनुसारेण दीक्षादौ कृते स्याच्छिवतामयः ॥ २१

bhūyo nugrahataḥ prāyaścittādyācaraṇe sati / anusāreṇa dīkṣādau kṛte syācchivatāmayaḥ // 21

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिरोभूतः परेतासुरपि बन्धुसुहृद्गुरून् । आलम्ब्य शक्तिपातेन दीक्षाद्यैरनुगृह्यते ॥ २२

tirobhūtaḥ paretāsurapi bandhusuhṛdgurūn / ālambya śaktipātena dīkṣādyairanugṛhyate // 22

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रापि कालशीघ्रत्वचिरत्वादिविभेदताम् । तथैति शक्तिपातो सौ येनायाति शिवात्मताम् ॥ २३

tatrāpi kālaśīghratvaciratvādivibhedatām / tathaiti śaktipāto sau yenāyāti śivātmatām // 23

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं सृष्टिस्थितिध्वंसतिरोभावमनुग्रहः । इति पञ्चसु कर्तृत्वं शिवत्वं संविदात्मनः ॥ २४

itthaṃ sṛṣṭisthitidhvaṃsatirobhāvamanugrahaḥ / iti pañcasu kartṛtvaṃ śivatvaṃ saṃvidātmanaḥ // 24

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चकृत्यस्वतन्त्रत्वसंपूर्णस्वात्ममानिनः । योगिनो र्चाजपध्यानयोगाः संस्युः सदोदिताः ॥ २५

pañcakṛtyasvatantratvasaṃpūrṇasvātmamāninaḥ / yogino rcājapadhyānayogāḥ saṃsyuḥ sadoditāḥ // 25

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऐन्द्रजालिकवृत्तान्ते न रज्येत कदाचन । सादाशिवो पि यो भोगो बन्धः सो प्युचितात्मनाम् ॥ २६

aindrajālikavṛttānte na rajyeta kadācana / sādāśivo pi yo bhogo bandhaḥ so pyucitātmanām // 26

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञातृत्वमेव शिवता स्वातन्त्र्यं तदिहोच्यते । कुलालवत्तु कर्तृत्वं न मुख्यं तदधिष्ठितेः ॥ २७

jñātṛtvameva śivatā svātantryaṃ tadihocyate / kulālavattu kartṛtvaṃ na mukhyaṃ tadadhiṣṭhiteḥ // 27

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ज्ञात्वा ग्रहीतव्या नैव जात्वपि खण्डना । शिवो हं चेन्मदिच्छानुवर्ति किं न जगत्त्विति ॥ २८

iti jñātvā grahītavyā naiva jātvapi khaṇḍanā / śivo haṃ cenmadicchānuvarti kiṃ na jagattviti // 28

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ममेच्छामनुवर्तन्तामित्यत्राहंविदि स्फुरेत् । शिवो वा परमेशानो देहादिरथ निर्मितः ॥ २९

mamecchāmanuvartantāmityatrāhaṃvidi sphuret / śivo vā parameśāno dehādiratha nirmitaḥ // 29

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिवस्य तावदस्त्येतद्देहस्त्वेष तथा त्वया । कृतः कान्या देहतास्य तत्किं स्याद्वाच्यतापदम् ॥ ३०

śivasya tāvadastyetaddehastveṣa tathā tvayā / kṛtaḥ kānyā dehatāsya tatkiṃ syādvācyatāpadam // 30

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तं च सिद्धसन्तानश्रीमदूर्मिमहाकुले । पवनभ्रमणप्राणविक्षेपादिकृतश्रमाः ॥ ३१

uktaṃ ca siddhasantānaśrīmadūrmimahākule / pavanabhramaṇaprāṇavikṣepādikṛtaśramāḥ // 31

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुहकादिषु ये भ्रान्तास्ते भ्रान्ताः परमे पदे । सर्वत्र बहुमानेन याप्युत्क्रान्तिर्विमुक्तये ॥ ३२

kuhakādiṣu ye bhrāntāste bhrāntāḥ parame pade / sarvatra bahumānena yāpyutkrāntirvimuktaye // 32

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रोक्ता सा सारशास्त्रेषु भोगोपायतयोदिता । यदि सर्वगता देवो वदोत्क्रम्य क्व यास्यति ॥ ३३

proktā sā sāraśāstreṣu bhogopāyatayoditā / yadi sarvagatā devo vadotkramya kva yāsyati // 33

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथासर्वगतस्तर्हि घटतुल्यस्तदा भवेत् । उत्क्रान्तिविधियोगो यमेकदेशेन कथ्यते ॥ ३४

athāsarvagatastarhi ghaṭatulyastadā bhavet / utkrāntividhiyogo yamekadeśena kathyate // 34

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरंशे शिवतत्त्वे तु कथमुत्क्रान्तिसंगतिः । यथा धरादौ वाय्वन्ते भृग्वम्ब्वग्न्युपवासकैः ॥ ३५

niraṃśe śivatattve tu kathamutkrāntisaṃgatiḥ / yathā dharādau vāyvante bhṛgvambvagnyupavāsakaiḥ // 35

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मनो योजनं व्योम्नि तद्वदुत्क्रान्तिवर्तना । तस्मान्नोत्क्रमयेज्जीवं परतत्त्वसमीहया ॥ ३६

ātmano yojanaṃ vyomni tadvadutkrāntivartanā / tasmānnotkramayejjīvaṃ paratattvasamīhayā // 36

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीपूर्वशास्त्रे तूक्तं यदुत्क्रान्तेर्लक्षणं न तत् । मुक्त्युपायतया किंतु भोगहान्यै तथैषणात् ॥ ३७

śrīpūrvaśāstre tūktaṃ yadutkrānterlakṣaṇaṃ na tat / muktyupāyatayā kiṃtu bhogahānyai tathaiṣaṇāt // 37

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जपध्यानादिसंसिद्धः स्वातन्त्र्याच्छक्तिपाततः । भोगं प्रति विरक्तश्चेदित्थं देहं त्यजेदिति ॥ ३८

japadhyānādisaṃsiddhaḥ svātantryācchaktipātataḥ / bhogaṃ prati viraktaśceditthaṃ dehaṃ tyajediti // 38

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वच्छन्दमृत्योरपि यद् भीष्मादेः श्रूयते किल । भोगवैरस्यसंप्राप्तौ जीवितान्तोपसर्पणम् ॥ ३९

svacchandamṛtyorapi yad bhīṣmādeḥ śrūyate kila / bhogavairasyasaṃprāptau jīvitāntopasarpaṇam // 39

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगमन्त्रामृतद्रव्यवराद्यैः सिद्धिभाक्तनुः । हातुं नह्यन्यथा शक्या विनोक्तक्रमयोगतः ॥ ४०

yogamantrāmṛtadravyavarādyaiḥ siddhibhāktanuḥ / hātuṃ nahyanyathā śakyā vinoktakramayogataḥ // 40

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तं च मालिनीतन्त्रे परमेशेन तादृशम् । सर्वमप्यथवा भोगं मन्यमानो विरूपकम् ॥ ४१

uktaṃ ca mālinītantre parameśena tādṛśam / sarvamapyathavā bhogaṃ manyamāno virūpakam // 41

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादि वदता सर्वैरलक्ष्यान्तःसतत्त्वकम् । एवं सृष्ट्यादिकर्तव्यस्वस्वातन्त्र्योपदेशनम् ॥ ४२

ityādi vadatā sarvairalakṣyāntaḥsatattvakam / evaṃ sṛṣṭyādikartavyasvasvātantryopadeśanam // 42

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्सैव मुख्यदीक्षा स्याच्छिष्यस्य शिवदायिनी । उक्तं श्रीनिशिचारे च भैरवीयेण तेजसा ॥ ४३

yatsaiva mukhyadīkṣā syācchiṣyasya śivadāyinī / uktaṃ śrīniśicāre ca bhairavīyeṇa tejasā // 43

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याप्तं विश्वं प्रपश्यन्ति विकल्पोज्झितचेतसः । विकल्पयुक्तचित्तस्तु पिण्डपाताच्छिवं व्रजेत् ॥ ४४

vyāptaṃ viśvaṃ prapaśyanti vikalpojjhitacetasaḥ / vikalpayuktacittastu piṇḍapātācchivaṃ vrajet // 44

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाह्यदीक्षादियोगेन चर्यासमयकल्पनैः । अविकल्पस्तथाद्यैव जीवन्मुक्तो न संशयः ॥ ४५

bāhyadīkṣādiyogena caryāsamayakalpanaiḥ / avikalpastathādyaiva jīvanmukto na saṃśayaḥ // 45

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसारजीर्णतरुमूलकलापकल्पसंकल्पसान्तरतया परमार्थवह्नेः । स्युर्विस्फुलिङ्गकणिका अपि चेत्तदन्ते देदीप्यते विमलबोधहुताशराशिः ॥ ४६

saṃsārajīrṇatarumūlakalāpakalpasaṃkalpasāntaratayā paramārthavahneḥ / syurvisphuliṅgakaṇikā api cettadante dedīpyate vimalabodhahutāśarāśiḥ // 46

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं दीक्षोपक्रमो यं दर्शितः शास्त्रसंमतः ।

itthaṃ dīkṣopakramo yaṃ darśitaḥ śāstrasaṃmataḥ /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.