Abhinavagupta: Tantraloka 2

यत्तत्राद्यं पदमविरतानुत्तरज्ञप्तिरूपं । तन्निर्णेतुं प्रकरणमिदमारभे हं द्वितीयम् ॥ १

yattatrādyaṃ padamaviratānuttarajñaptirūpaṃ / tannirṇetuṃ prakaraṇamidamārabhe haṃ dvitīyam // 1

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुपायं हि यद्रूपं को र्थो देशनयात्र वै । सकृत्स्याद्देशना पश्चादनुपायत्वमुच्ययते ॥ २

anupāyaṃ hi yadrūpaṃ ko rtho deśanayātra vai / sakṛtsyāddeśanā paścādanupāyatvamucyayate // 2

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुपायमिदं तत्त्वमित्युपायं विना कुतः । स्वयं तु तेषां तत्तादृक् किं ब्रूमः किल तान्प्रति ॥ ३

anupāyamidaṃ tattvamityupāyaṃ vinā kutaḥ / svayaṃ tu teṣāṃ tattādṛk kiṃ brūmaḥ kila tānprati // 3

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच्चतुर्धोदितं रूपं विज्ञानस्य विभोरसौ । स्वभाव एव मन्तव्यः स हि नित्योदितो विभुः ॥ ४

yaccaturdhoditaṃ rūpaṃ vijñānasya vibhorasau / svabhāva eva mantavyaḥ sa hi nityodito vibhuḥ // 4

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतावद्भिरसंख्यातैः स्वभावैर्यत्प्रकाशते । के प्यंशांशिकया तेन विशन्त्यन्ये निरंशतः ॥ ५

etāvadbhirasaṃkhyātaiḥ svabhāvairyatprakāśate / ke pyaṃśāṃśikayā tena viśantyanye niraṃśataḥ // 5

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रापि चाभ्युपायादिसापेक्षान्यत्वयोगतः । उपायस्यापि नो वार्या तदन्यत्वाद्विचित्रता ॥ ६

tatrāpi cābhyupāyādisāpekṣānyatvayogataḥ / upāyasyāpi no vāryā tadanyatvādvicitratā // 6

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र ये निर्मलात्मानो भैरवीयां स्वसंविदम् । निरुपायामुपासीनास्तद्विधिः प्रणिगद्यते ॥ ७

tatra ye nirmalātmāno bhairavīyāṃ svasaṃvidam / nirupāyāmupāsīnāstadvidhiḥ praṇigadyate // 7

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र तावत्क्रियायोगो नाभ्युपायत्वमर्हति । स हि तस्मात्समुद्भूतः प्रत्युत प्रविभाव्यते ॥ ८

tatra tāvatkriyāyogo nābhyupāyatvamarhati / sa hi tasmātsamudbhūtaḥ pratyuta pravibhāvyate // 8

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञप्तावुपाय एव स्यादिति चेज्ज्ञप्तिरुच्यते । प्रकाशत्वं स्वप्रकाशे तच्च तत्रान्यतः कथम् ॥ ९

jñaptāvupāya eva syāditi cejjñaptirucyate / prakāśatvaṃ svaprakāśe tacca tatrānyataḥ katham // 9

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संवित्तत्त्वं स्वप्रकाशमित्यस्मिन्कं नु युक्तिभिः । तदभावे भवेद्विश्वं जडत्वादप्रकाशकम् ॥ १०

saṃvittattvaṃ svaprakāśamityasminkaṃ nu yuktibhiḥ / tadabhāve bhavedviśvaṃ jaḍatvādaprakāśakam // 10

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावानुपायो बाह्यः स्यादान्तरो वापि कश्चन । स सर्वस्तन्मुखप्रेक्षी तत्रोपायत्वभाक्कथम् ॥ ११

yāvānupāyo bāhyaḥ syādāntaro vāpi kaścana / sa sarvastanmukhaprekṣī tatropāyatvabhākkatham // 11

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यजावधानानि ननु क्व नाम धत्से वधानं विचिनु स्वयं तत् । पूर्णे वधानं न हि नाम युक्तं नापूर्णमभ्येति च सत्यभावम् ॥ १२

tyajāvadhānāni nanu kva nāma dhatse vadhānaṃ vicinu svayaṃ tat / pūrṇe vadhānaṃ na hi nāma yuktaṃ nāpūrṇamabhyeti ca satyabhāvam // 12

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनावधानप्राणस्य भावनादेः परे पथि । भैरवीये कथंकारं भवेत्साक्षादुपायता ॥ १३

tenāvadhānaprāṇasya bhāvanādeḥ pare pathi / bhairavīye kathaṃkāraṃ bhavetsākṣādupāyatā // 13

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये पि साक्षादुपायेन तद्रूपं प्रविविञ्चते । नूनं ते सूर्यसंवित्त्यै खद्योताधित्सवो जडाः ॥ १४

ye pi sākṣādupāyena tadrūpaṃ praviviñcate / nūnaṃ te sūryasaṃvittyai khadyotādhitsavo jaḍāḥ // 14

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च यावदिदं बाह्यमान्तरोपायसंमतम् । तत्प्रकाशात्मतामात्रं शिवस्यैव निजं वपुः ॥ १५

kiṃ ca yāvadidaṃ bāhyamāntaropāyasaṃmatam / tatprakāśātmatāmātraṃ śivasyaiva nijaṃ vapuḥ // 15

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीलं पीतं सुखमिति प्रकाशः केवलः शिवः । अमुष्मिन्परमाद्वैते प्रकाशात्मनि को परः ॥ १६

nīlaṃ pītaṃ sukhamiti prakāśaḥ kevalaḥ śivaḥ / amuṣminparamādvaite prakāśātmani ko paraḥ // 16

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपायोपेयभावः स्यात्प्रकाशः केवलं हि सः ॥ १७

upāyopeyabhāvaḥ syātprakāśaḥ kevalaṃ hi saḥ // 17

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं द्वैतम यं भेद इदमद्वैतमित्यपि । प्रकाशवपुरेवायं भासते परमेश्वरः ॥ १८

idaṃ dvaitama yaṃ bheda idamadvaitamityapi / prakāśavapurevāyaṃ bhāsate parameśvaraḥ // 18

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्यां भूमौ सुखं दुःखं बन्धो मोक्षश्चितर्जडः । घटकुम्भवदेकार्थाः शब्दास्ते प्येकमेव च ॥ १९

asyāṃ bhūmau sukhaṃ duḥkhaṃ bandho mokṣaścitarjaḍaḥ / ghaṭakumbhavadekārthāḥ śabdāste pyekameva ca // 19

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रशाशे ह्यप्रकाशांशः कथं नाम प्रकाशताम् । प्रकाशमाने तस्मिन्वा तद्द्वैतास्तस्य लोपिताः ॥ २०

praśāśe hyaprakāśāṃśaḥ kathaṃ nāma prakāśatām / prakāśamāne tasminvā taddvaitāstasya lopitāḥ // 20

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रकाशे थ तस्मिन्वा वस्तुता कथमुच्यते । न प्रकाशविशेषत्वमत एवोपपद्यते ॥ २१

aprakāśe tha tasminvā vastutā kathamucyate / na prakāśaviśeṣatvamata evopapadyate // 21

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत एकप्रकाशो यमिति वादे त्र सुस्थिते । दूरादावारिताः सत्यं विभिन्नज्ञानवादिनः ॥ २२

ata ekaprakāśo yamiti vāde tra susthite / dūrādāvāritāḥ satyaṃ vibhinnajñānavādinaḥ // 22

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकाशमात्रमुदितमप्रकाशनिषेधनात् । एकशब्दस्य न त्वर्थः संख्या चिद्व्यक्तिभेदभाक् ॥ २३

prakāśamātramuditamaprakāśaniṣedhanāt / ekaśabdasya na tvarthaḥ saṃkhyā cidvyaktibhedabhāk // 23

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैष शक्तिर्महादेवी न परत्राश्रितो यतः । न चैष शक्तिमान्देवो न कस्याप्याश्रयो यतः ॥ २४

naiṣa śaktirmahādevī na paratrāśrito yataḥ / na caiṣa śaktimāndevo na kasyāpyāśrayo yataḥ // 24

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैष ध्येयो ध्यात्रभावान्न ध्याता ध्येयवर्जनात् । न पूज्यः पूजकाभावात्पूज्याभावान्न पूजकः ॥ २५

naiṣa dhyeyo dhyātrabhāvānna dhyātā dhyeyavarjanāt / na pūjyaḥ pūjakābhāvātpūjyābhāvānna pūjakaḥ // 25

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न मन्त्रो न च मन्त्र्यो सौ न च मन्त्रयिता प्रभुः । न दीक्षा दीक्षको वापि न दीक्षावान्महेश्वरः ॥ २६

na mantro na ca mantryo sau na ca mantrayitā prabhuḥ / na dīkṣā dīkṣako vāpi na dīkṣāvānmaheśvaraḥ // 26

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थानासननिरोधार्घसंघानावाहनादिकम् । विसर्जनान्तं नास्त्यत्र कर्तृकर्मक्रियोज्झिते ॥ २७

sthānāsananirodhārghasaṃghānāvāhanādikam / visarjanāntaṃ nāstyatra kartṛkarmakriyojjhite // 27

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न सन्न चासत्सदसन्न च तन्नोभयोज्झितम् । दुर्विज्ञेया हि सावस्था किमप्येतदनुत्तरम् ॥ २८

na sanna cāsatsadasanna ca tannobhayojjhitam / durvijñeyā hi sāvasthā kimapyetadanuttaram // 28

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयमित्यवभासो हि यो भावो वच्छिदात्मकः । स एव घटवल्लोके संस्तथा नैष भैरवः ॥ २९

ayamityavabhāso hi yo bhāvo vacchidātmakaḥ / sa eva ghaṭavalloke saṃstathā naiṣa bhairavaḥ // 29

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असत्त्वं चाप्रकाशत्वं न कुत्राप्युपयोगिता । विश्वस्य जीवितं सत्यं प्रकाशैकात्मकश्च सः ॥ ३०

asattvaṃ cāprakāśatvaṃ na kutrāpyupayogitā / viśvasya jīvitaṃ satyaṃ prakāśaikātmakaśca saḥ // 30

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आभ्यामेव तु हेतुभ्यां न द्व्यात्मा न द्वयोज्झितः । सर्वात्मना हि भात्येष केन रूपेण मन्त्र्यताम् ॥ ३१

ābhyāmeva tu hetubhyāṃ na dvyātmā na dvayojjhitaḥ / sarvātmanā hi bhātyeṣa kena rūpeṇa mantryatām // 31

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीमत्त्रिशिरसि प्रोक्तं परज्ञानस्वरूपकम् । शक्त्या गर्भान्तर्वर्तिन्या शक्तिगर्भ परं पदम् ॥ ३२

śrīmattriśirasi proktaṃ parajñānasvarūpakam / śaktyā garbhāntarvartinyā śaktigarbha paraṃ padam // 32

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न भावो नाप्यभावो न द्वयं वाचामगोचरात् । अकथ्यपदवीरूढं शक्तिस्थं शक्तिवर्जितम् ॥ ३३

na bhāvo nāpyabhāvo na dvayaṃ vācāmagocarāt / akathyapadavīrūḍhaṃ śaktisthaṃ śaktivarjitam // 33

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ये रूढसंवित्तिपरमार्थपवित्रिताः । अनुत्तरपथे रूढास्ते भ्युपायानियन्त्रिताः ॥ ३४

iti ye rūḍhasaṃvittiparamārthapavitritāḥ / anuttarapathe rūḍhāste bhyupāyāniyantritāḥ // 34

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषामिदं समाभाति सर्वतो भावमण्डलम् । पुरःस्थमेव संवित्तिभैरवाग्निविलापितम् ॥ ३५

teṣāmidaṃ samābhāti sarvato bhāvamaṇḍalam / puraḥsthameva saṃvittibhairavāgnivilāpitam // 35

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेषां सुखदुःखांशशंकातंकविकल्पनाः । निर्विकल्पपरावेशमात्रशेषत्वमागताः ॥ ३६

eteṣāṃ sukhaduḥkhāṃśaśaṃkātaṃkavikalpanāḥ / nirvikalpaparāveśamātraśeṣatvamāgatāḥ // 36

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषां न मन्त्रो न ध्यानं न पूजा नापि कल्पना । न समय्यादिकाचार्यपर्यन्तः को पि विश्रमः ॥ ३७

eṣāṃ na mantro na dhyānaṃ na pūjā nāpi kalpanā / na samayyādikācāryaparyantaḥ ko pi viśramaḥ // 37

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समस्तयन्त्रणातन्त्रत्रोटनाटंकधर्मिणः । नानुग्रहात्परं किंचिच्छेषवृत्तौ प्रयोजनम् ॥ ३८

samastayantraṇātantratroṭanāṭaṃkadharmiṇaḥ / nānugrahātparaṃ kiṃciccheṣavṛttau prayojanam // 38

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वं कर्तव्यं किमपि कलयंल्लोक एष प्रयत्नान्नो पारार्थ्यं प्रति घटयते कांचन स्वप्रवृत्तिम् । यस्तु ध्वस्ताखिलभवमलो भैरवीभावपूर्णः कृत्यं तस्य स्फुटमिदमियल्लोककर्तव्यमात्रम् ॥ ३९

svaṃ kartavyaṃ kimapi kalayaṃlloka eṣa prayatnānno pārārthyaṃ prati ghaṭayate kāṃcana svapravṛttim / yastu dhvastākhilabhavamalo bhairavībhāvapūrṇaḥ kṛtyaṃ tasya sphuṭamidamiyallokakartavyamātram // 39

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं ये पश्यन्ति ताद्रूप्यक्रमेणामलसंविदः । ते पि तद्रूपिणस्तावत्येवास्यानुग्रहात्मता ॥ ४०

taṃ ye paśyanti tādrūpyakrameṇāmalasaṃvidaḥ / te pi tadrūpiṇastāvatyevāsyānugrahātmatā // 40

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत्तत्त्वपरिज्ञानं मुख्यं यागादि कथ्यते । दीक्षान्तं विभुना श्रीमत्सिद्धयोगीश्वरीमते ॥ ४१

etattattvaparijñānaṃ mukhyaṃ yāgādi kathyate / dīkṣāntaṃ vibhunā śrīmatsiddhayogīśvarīmate // 41

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थण्डिलादुत्तरं तूरं तूरादुत्तरतः पटः । पटाद्ध्यानं ततो ध्येयं ततः स्याद्धारणोत्तरा ॥ ४२

sthaṇḍilāduttaraṃ tūraṃ tūrāduttarataḥ paṭaḥ / paṭāddhyānaṃ tato dhyeyaṃ tataḥ syāddhāraṇottarā // 42

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो पि योगजं रूपं ततो पि ज्ञानमुत्तरम् । ज्ञानेन हि महासिद्धो भवेद्योगीश्वरस्त्विति ॥ ४३

tato pi yogajaṃ rūpaṃ tato pi jñānamuttaram / jñānena hi mahāsiddho bhavedyogīśvarastviti // 43

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो पि स्वातन्त्र्यधाम्ना चेदप्यनिर्मलसंविदाम् । अनुग्रहं चिकीर्षुस्तद्भाविनं विधिमाश्रयेत् ॥ ४४

so pi svātantryadhāmnā cedapyanirmalasaṃvidām / anugrahaṃ cikīrṣustadbhāvinaṃ vidhimāśrayet // 44

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुग्राह्यानुसारेण विचित्रः स च कथ्यते । परापराद्युपायौघसंकीर्णत्वविभेदतः ॥ ४५

anugrāhyānusāreṇa vicitraḥ sa ca kathyate / parāparādyupāyaughasaṃkīrṇatvavibhedataḥ // 45

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदर्थमेव चास्यापि परमेश्वररूपिणः । तदभ्युपायशास्त्रादिश्रवणाध्ययनादरः ॥ ४६

tadarthameva cāsyāpi parameśvararūpiṇaḥ / tadabhyupāyaśāstrādiśravaṇādhyayanādaraḥ // 46

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नहि तस्य स्वतन्त्रस्य कापि कुत्रापि खण्डना । नानिर्मलचितः पुंसो नुग्रहस्त्वनुपायकः ॥ ४७

nahi tasya svatantrasya kāpi kutrāpi khaṇḍanā / nānirmalacitaḥ puṃso nugrahastvanupāyakaḥ // 47

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीमदूर्मिमहाशास्त्रे सिद्धसंतानरूपके । इदमुक्तं तथा श्रीमत्सोमानन्दादिदैशिकैः ॥ ४८

śrīmadūrmimahāśāstre siddhasaṃtānarūpake / idamuktaṃ tathā śrīmatsomānandādidaiśikaiḥ // 48

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरोर्वाक्याद्युक्तिप्रचयरचनोन्मार्जनवशात् समाश्वासाच्छास्त्रं प्रति समुदिताद्वापि कथितात् । विलीने शंकाभ्रे त्दृदयगगनोद्भासिमहसः प्रभोः सूर्यस्येव स्पृशत चरणान्ध्वान्तजयिनः ॥ ४९

gurorvākyādyuktipracayaracanonmārjanavaśāt samāśvāsācchāstraṃ prati samuditādvāpi kathitāt / vilīne śaṃkābhre tdṛdayagaganodbhāsimahasaḥ prabhoḥ sūryasyeva spṛśata caraṇāndhvāntajayinaḥ // 49

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदमनुत्तरधामविवेचकं विगलितौपयिकं कृतमाह्निकम् ॥ ५०

idamanuttaradhāmavivecakaṃ vigalitaupayikaṃ kṛtamāhnikam // 50

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.