Library·Abhinavagupta: Tantraloka·6
निर्गमे दिनवृद्धिः स्याद्विपरीते विपर्ययः । वर्षे स्मिंस्तिथयः पञ्च प्रत्यङ्गुलमिति क्रमः ॥ १२१
nirgame dinavṛddhiḥ syādviparīte viparyayaḥ / varṣe smiṃstithayaḥ pañca pratyaṅgulamiti kramaḥ // 121
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्राप्यहोरात्रविधिरिति सर्वं हि पूर्ववत् । प्राणीये वर्ष एतस्मिन्कार्तिकादिषु दक्षतः ॥ १२२
tatrāpyahorātravidhiriti sarvaṃ hi pūrvavat / prāṇīye varṣa etasminkārtikādiṣu dakṣataḥ // 122
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पितामहान्तं रुद्राः स्युर्द्वादशाग्रे त्र भाविनः । प्राणे वर्षोदयः प्रोक्तो द्वादशाब्दोदयो धुना ॥ १२३
pitāmahāntaṃ rudrāḥ syurdvādaśāgre tra bhāvinaḥ / prāṇe varṣodayaḥ prokto dvādaśābdodayo dhunā // 123
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खरसास्तिथ्य एकस्मिन्नेकस्मिन्नङ्गुले क्रमात् । द्वादशाब्दोदये ते च चैत्राद्या द्वादशोदिताः ॥ १२४
kharasāstithya ekasminnekasminnaṅgule kramāt / dvādaśābdodaye te ca caitrādyā dvādaśoditāḥ // 124
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चैत्रे मन्त्रोदितिः सो पि तालुन्युक्तो धुना पुनः । हृदि चैत्रोदितिस्तेन तत्र मन्त्रोदयो पि हि ॥ १२५
caitre mantroditiḥ so pi tālunyukto dhunā punaḥ / hṛdi caitroditistena tatra mantrodayo pi hi // 125
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यङ्गुलं तिथीनां तु त्रिशते परिकल्पिते । सपञ्चांशाङ्गुले ब्दः स्यात्प्राणे षष्ट्यब्दता पुनः ॥ १२६
pratyaṅgulaṃ tithīnāṃ tu triśate parikalpite / sapañcāṃśāṅgule bdaḥ syātprāṇe ṣaṣṭyabdatā punaḥ // 126
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शतानि षट् सहस्राणि चैकविंशतिरित्ययम् । विभागः प्राणगः षष्टिवर्षाहोरात्र उच्यते ॥ १२७
śatāni ṣaṭ sahasrāṇi caikaviṃśatirityayam / vibhāgaḥ prāṇagaḥ ṣaṣṭivarṣāhorātra ucyate // 127
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रहराहर्निशामासऋत्वब्दरविषष्टिगः । यश्छेदस्तत्र यः सन्धिः स पुण्यो ध्यानपूजने ॥ १२८
praharāharniśāmāsaṛtvabdaraviṣaṣṭigaḥ / yaśchedastatra yaḥ sandhiḥ sa puṇyo dhyānapūjane // 128
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति प्राणोदये यो यं कालः शक्त्येकविग्रहः । विश्वात्मान्तःस्थितस्तस्य बाह्ये रूपं निरूप्यते ॥ १२९
iti prāṇodaye yo yaṃ kālaḥ śaktyekavigrahaḥ / viśvātmāntaḥsthitastasya bāhye rūpaṃ nirūpyate // 129
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षट् प्राणाश्चषकस्तेषां षष्टिर्नाली च तास्तथा । तिथिस्तत्त्रिंशता मासस्ते द्वादश तु वत्सरः ॥ १३०
ṣaṭ prāṇāścaṣakasteṣāṃ ṣaṣṭirnālī ca tāstathā / tithistattriṃśatā māsaste dvādaśa tu vatsaraḥ // 130
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अब्दं पित्र्यस्त्वहोरात्र उदग्दक्षिणतो यनात् । पितॄणां यत्स्वमानेन वर्षं तद्दिव्यमुच्यते ॥ १३१
abdaṃ pitryastvahorātra udagdakṣiṇato yanāt / pitṝṇāṃ yatsvamānena varṣaṃ taddivyamucyate // 131
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षष्ट्यधिकं च त्रिशतं वर्षाणामत्र मानुषम् । तच्च द्वादशभिर्हत्वा माससंख्यात्र लभ्यते ॥ १३२
ṣaṣṭyadhikaṃ ca triśataṃ varṣāṇāmatra mānuṣam / tacca dvādaśabhirhatvā māsasaṃkhyātra labhyate // 132
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तां पुनस्त्रिंशता हत्वाहोरात्रकल्पना वदेत् । हत्वा तां चैकविंशत्या सहस्रैः षट्शतेन च ॥ १३३
tāṃ punastriṃśatā hatvāhorātrakalpanā vadet / hatvā tāṃ caikaviṃśatyā sahasraiḥ ṣaṭśatena ca // 133
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणसंख्यां वदेत्तत्र षष्ट्याद्यब्दोदयं पुनः । उक्तं च गुरुभिः श्रीमद्रौरवादिस्ववृत्तिषु ॥ १३४
prāṇasaṃkhyāṃ vadettatra ṣaṣṭyādyabdodayaṃ punaḥ / uktaṃ ca gurubhiḥ śrīmadrauravādisvavṛttiṣu // 134
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवानां यदहोरात्रं मानुषाणां स हायनः । शतत्रयेण षष्ट्या च नॄणां विबुधवत्सरः ॥ १३५
devānāṃ yadahorātraṃ mānuṣāṇāṃ sa hāyanaḥ / śatatrayeṇa ṣaṣṭyā ca nṝṇāṃ vibudhavatsaraḥ // 135
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीमत्स्वच्छन्दशास्त्रे च तदेव मतमीक्ष्यते । पितॄणां तदहोरात्रमित्युपक्रम्य पृष्ठतः ॥ १३६
śrīmatsvacchandaśāstre ca tadeva matamīkṣyate / pitṝṇāṃ tadahorātramityupakramya pṛṣṭhataḥ // 136
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं दैवस्त्वहोरात्र इति ह्यैक्योपसंहृतिः । तेन ये गुरवः श्रीमत्स्वच्छन्दोक्तिद्वयादितः ॥ १३७
evaṃ daivastvahorātra iti hyaikyopasaṃhṛtiḥ / tena ye guravaḥ śrīmatsvacchandoktidvayāditaḥ // 137
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्र्यं वर्षं दिव्यदिनमूचुर्भ्रान्ता हि ते मुधा । दिव्यार्काब्दसहस्राणि युगेषु चतुरादितः ॥ १३८
pitryaṃ varṣaṃ divyadinamūcurbhrāntā hi te mudhā / divyārkābdasahasrāṇi yugeṣu caturāditaḥ // 138
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकैकहान्या तावद्भिः शतैस्तेष्वष्ट संधयः । चतुर्युगैकसप्तत्या मन्वन्तस्ते चतुर्दश ॥ १३९
ekaikahānyā tāvadbhiḥ śataisteṣvaṣṭa saṃdhayaḥ / caturyugaikasaptatyā manvantaste caturdaśa // 139
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मणो हस्तत्र चेन्द्राः क्रमाद्यान्ति चतुर्दश । ब्रह्माहो न्ते कालवह्नेर्ज्वाला योजनलक्षिणी ॥ १४०
brahmaṇo hastatra cendrāḥ kramādyānti caturdaśa / brahmāho nte kālavahnerjvālā yojanalakṣiṇī // 140
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दग्ध्वा लोकत्रयं धूमात्त्वन्यत्प्रस्वापयेत्त्रयम् । निरयेभ्यः पुरा कालवह्नेर्व्यक्तिर्यतस्ततः ॥ १४१
dagdhvā lokatrayaṃ dhūmāttvanyatprasvāpayettrayam / nirayebhyaḥ purā kālavahnervyaktiryatastataḥ // 141
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विभुरधःस्थितो पीश इति श्रीरौरवं मतम् । ब्रह्मनिःश्वासनिर्धूते भस्मनि स्वेदवारिणा ॥ १४२
vibhuradhaḥsthito pīśa iti śrīrauravaṃ matam / brahmaniḥśvāsanirdhūte bhasmani svedavāriṇā // 142
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदीयेनाप्लुतं विश्वं तिष्ठेत्तावन्निशागमे । तस्मिन्निशावधौ सर्वे पुद्गलाः सूक्ष्मदेहगाः ॥ १४३
tadīyenāplutaṃ viśvaṃ tiṣṭhettāvanniśāgame / tasminniśāvadhau sarve pudgalāḥ sūkṣmadehagāḥ // 143
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निवेगेरिता लोके जने स्युर्लयकेवलाः । कूष्माण्डहाटकाद्यास्तु क्रीडन्ति महदालये ॥ १४४
agnivegeritā loke jane syurlayakevalāḥ / kūṣmāṇḍahāṭakādyāstu krīḍanti mahadālaye // 144
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निशाक्षये पुनः सृष्टिं कुरुते तामसादितः । स्वकवर्षशतान्ते स्य क्षयस्तद्वैष्णवं दिनम् ॥ १४५
niśākṣaye punaḥ sṛṣṭiṃ kurute tāmasāditaḥ / svakavarṣaśatānte sya kṣayastadvaiṣṇavaṃ dinam // 145
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रात्रिश्च तावतीत्येवं विष्णुरुद्रशताभिधाः । क्रमात्स्वस्वशतान्तेषु नश्यन्त्यत्राण्डलोपतः ॥ १४६
rātriśca tāvatītyevaṃ viṣṇurudraśatābhidhāḥ / kramātsvasvaśatānteṣu naśyantyatrāṇḍalopataḥ // 146
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अबाद्यव्यक्ततत्त्वान्तेष्वित्थं वर्षशतं क्रमात् । दिनरात्रिविभागः स्यात् स्वस्वायुःशतमानतः ॥ १४७
abādyavyaktatattvānteṣvitthaṃ varṣaśataṃ kramāt / dinarātrivibhāgaḥ syāt svasvāyuḥśatamānataḥ // 147
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मणः प्रलयोल्लाससहस्रैस्तु रसाग्निभिः । अव्यक्तस्थेषु रुद्रेषु दिनं रात्रिश्च तावती ॥ १४८
brahmaṇaḥ pralayollāsasahasraistu rasāgnibhiḥ / avyaktastheṣu rudreṣu dinaṃ rātriśca tāvatī // 148
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदा श्रीकण्ठ एव स्यात्साक्षात्संहारकृत्प्रभुः । सर्वे रुद्रास्तथा मूले मायागर्भाधिकारिणः ॥ १४९
tadā śrīkaṇṭha eva syātsākṣātsaṃhārakṛtprabhuḥ / sarve rudrāstathā mūle māyāgarbhādhikāriṇaḥ // 149
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अव्यक्ताख्ये ह्याविरिञ्चाच्छ्रीकण्ठेन सहासते । निवृत्ताधःस्थकर्मा हि ब्रह्मा तत्राधरे धियः ॥ १५०
avyaktākhye hyāviriñcācchrīkaṇṭhena sahāsate / nivṛttādhaḥsthakarmā hi brahmā tatrādhare dhiyaḥ // 150
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न भोक्ता ज्ञो धिकारे तु वृत्त एव शिवीभवेत् । स एषो वान्तरलयस्तत्क्षये सृष्टिरुच्यते ॥ १५१
na bhoktā jño dhikāre tu vṛtta eva śivībhavet / sa eṣo vāntaralayastatkṣaye sṛṣṭirucyate // 151
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सांख्यवेदादिसंसिद्धाञ्छ्रीकण्ठस्तदहर्मुखे । सृजत्येव पुनस्तेन न सम्यङ्मुक्तिरीदृशी ॥ १५२
sāṃkhyavedādisaṃsiddhāñchrīkaṇṭhastadaharmukhe / sṛjatyeva punastena na samyaṅmuktirīdṛśī // 152
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रधाने यदहोरात्रं तज्जं वर्षशतं विभोः । श्रीकण्ठस्यायुरेतच्च दिनं कञ्चुकवासिनाम् ॥ १५३
pradhāne yadahorātraṃ tajjaṃ varṣaśataṃ vibhoḥ / śrīkaṇṭhasyāyuretacca dinaṃ kañcukavāsinām // 153
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्क्रमान्नियतिः कालो रागो विद्या कलेत्यमी । यान्त्यन्योन्यं लयं तेषामायुर्गाहनिकं दिनम् ॥ १५४
tatkramānniyatiḥ kālo rāgo vidyā kaletyamī / yāntyanyonyaṃ layaṃ teṣāmāyurgāhanikaṃ dinam // 154
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्दिनप्रक्षये विश्वं मायायां प्रविलीयते । क्षीणायां निशि तावत्यां गहनेशः सृजेत्पुनः ॥ १५५
taddinaprakṣaye viśvaṃ māyāyāṃ pravilīyate / kṣīṇāyāṃ niśi tāvatyāṃ gahaneśaḥ sṛjetpunaḥ // 155
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमव्यक्तकालं तु परार्धैर्दशभिर्जहि । मायाहस्तावती रात्रिर्भवेत्प्रलय एष सः ॥ १५६
evamavyaktakālaṃ tu parārdhairdaśabhirjahi / māyāhastāvatī rātrirbhavetpralaya eṣa saḥ // 156
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मायाकालं परार्धानां गुणयित्वा शतेन तु । ऐश्वरो दिवसो नादः प्राणात्मात्र सृजेज्जगत् ॥ १५७
māyākālaṃ parārdhānāṃ guṇayitvā śatena tu / aiśvaro divaso nādaḥ prāṇātmātra sṛjejjagat // 157
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तावती चैश्वरी रात्रिर्यत्र प्राणः प्रशाम्यति । प्राणगर्भस्थमप्यत्र विश्वं सौषुम्नवर्त्मना ॥ १५८
tāvatī caiśvarī rātriryatra prāṇaḥ praśāmyati / prāṇagarbhasthamapyatra viśvaṃ sauṣumnavartmanā // 158
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणे ब्रह्मविले शान्ते संविद्याप्यवशिष्यते । अंशांशिकातो प्येतस्याः सूक्ष्मसूक्ष्मतरो लयः ॥ १५९
prāṇe brahmavile śānte saṃvidyāpyavaśiṣyate / aṃśāṃśikāto pyetasyāḥ sūkṣmasūkṣmataro layaḥ // 159
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणयित्वैश्वरं कालं परार्धानां शतेन तु । सादाशिवं दिनं रात्रिर्महाप्रलय एव च ॥ १६०
guṇayitvaiśvaraṃ kālaṃ parārdhānāṃ śatena tu / sādāśivaṃ dinaṃ rātrirmahāpralaya eva ca // 160
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सदाशिवः स्वकालान्ते बिन्द्वर्धेन्दुनिरोधिकाः । आक्रम्य नादे लीयेत गृहीत्वा सचराचरम् ॥ १६१
sadāśivaḥ svakālānte bindvardhendunirodhikāḥ / ākramya nāde līyeta gṛhītvā sacarācaram // 161
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नादो नादान्तवृत्त्या तु भित्त्वा ब्रह्मबिलं हठात् । शक्तितत्त्वे लयं याति निजकालपरिक्षये ॥ १६२
nādo nādāntavṛttyā tu bhittvā brahmabilaṃ haṭhāt / śaktitattve layaṃ yāti nijakālaparikṣaye // 162
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतावच्छक्तितत्त्वे तु विज्ञेयं खल्वहर्निशम् । शक्तिः स्वकालविलये व्यापिन्यां लीयते पुनः ॥ १६३
etāvacchaktitattve tu vijñeyaṃ khalvaharniśam / śaktiḥ svakālavilaye vyāpinyāṃ līyate punaḥ // 163
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यापिन्या तद्दिवारात्रं लीयते साप्यनाश्रिते । परार्धकोट्या हत्वापि शक्तिकालमनाश्रिते ॥ १६४
vyāpinyā taddivārātraṃ līyate sāpyanāśrite / parārdhakoṭyā hatvāpi śaktikālamanāśrite // 164
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिनं रात्रिश्च तत्काले परार्धगुणिते पि च । सो पि याति लयं साम्यसंज्ञे सामनसे पदे ॥ १६५
dinaṃ rātriśca tatkāle parārdhaguṇite pi ca / so pi yāti layaṃ sāmyasaṃjñe sāmanase pade // 165
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स कालः साम्यसंज्ञः स्यान्नित्यो कल्यः कलात्मकः । यत्तत्सामनसं रूपं तत्साम्यं ब्रह्म विश्वगम् ॥ १६६
sa kālaḥ sāmyasaṃjñaḥ syānnityo kalyaḥ kalātmakaḥ / yattatsāmanasaṃ rūpaṃ tatsāmyaṃ brahma viśvagam // 166
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतः सामनसात्कालान्निमेषोन्मेषमात्रतः । तुट्यादिकं परार्धान्तं सूते सैवात्र निष्ठितम् ॥ १६७
ataḥ sāmanasātkālānnimeṣonmeṣamātrataḥ / tuṭyādikaṃ parārdhāntaṃ sūte saivātra niṣṭhitam // 167
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दशशतसहस्रमयुतं लक्षनियुतकोटि सार्बुदं वृन्दम् । खर्वनिखर्वे शंखाब्जजलधिमध्यान्तमथ परार्धं च ॥ १६८
daśaśatasahasramayutaṃ lakṣaniyutakoṭi sārbudaṃ vṛndam / kharvanikharve śaṃkhābjajaladhimadhyāntamatha parārdhaṃ ca // 168
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्येकस्मात्प्रभृति हि दशधा दशधा क्रमेण कलयित्वा । एकादिपरार्धान्तेष्वष्टादशसु स्थितिं ब्रूयात् ॥ १६९
ityekasmātprabhṛti hi daśadhā daśadhā krameṇa kalayitvā / ekādiparārdhānteṣvaṣṭādaśasu sthitiṃ brūyāt // 169
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चत्वार एते प्रलया मुख्याः सर्गाश्च तत्कलाः । भूमूलनैशशक्तिस्थास्तदेवाण्डचतुष्टयम् ॥ १७०
catvāra ete pralayā mukhyāḥ sargāśca tatkalāḥ / bhūmūlanaiśaśaktisthāstadevāṇḍacatuṣṭayam // 170
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालाग्निर्भुवि संहर्ता मायान्ते कालतत्त्वराट् । श्रीकण्ठो मूल एकत्र सृष्टिसंहारकारकः ॥ १७१
kālāgnirbhuvi saṃhartā māyānte kālatattvarāṭ / śrīkaṇṭho mūla ekatra sṛṣṭisaṃhārakārakaḥ // 171
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तल्लयो वान्तरस्तस्मादेकः सृष्टिलयेशिता । श्रीमानघोरः शक्त्यन्ते संहर्ता सृष्टिकृच्च सः ॥ १७२
tallayo vāntarastasmādekaḥ sṛṣṭilayeśitā / śrīmānaghoraḥ śaktyante saṃhartā sṛṣṭikṛcca saḥ // 172
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्सृष्टौ सृष्टिसंहारा निःसंख्या जगतां यतः । अन्तर्भूतास्ततः शाक्ती महासृष्टिरुदाहृता ॥ १७३
tatsṛṣṭau sṛṣṭisaṃhārā niḥsaṃkhyā jagatāṃ yataḥ / antarbhūtāstataḥ śāktī mahāsṛṣṭirudāhṛtā // 173
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लये ब्रह्मा हरी रुद्रशतान्यष्टकपञ्चकम् । इत्यन्योन्यं क्रमाद्यान्ति लयं मायान्तके ध्वनि ॥ १७४
laye brahmā harī rudraśatānyaṣṭakapañcakam / ityanyonyaṃ kramādyānti layaṃ māyāntake dhvani // 174
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मायातत्त्वलये त्वेते प्रयान्ति परमं पदम् । मायोर्ध्वे ये सिताध्वस्थास्तेषां परशिवे लयः ॥ १७५
māyātattvalaye tvete prayānti paramaṃ padam / māyordhve ye sitādhvasthāsteṣāṃ paraśive layaḥ // 175
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्राप्यौपाधिकाद्भेदाल्लये भेदं परे विदुः । एवं तात्त्वेश्वरे वर्गे लीने सृष्टौ पुनः परे ॥ १७६
tatrāpyaupādhikādbhedāllaye bhedaṃ pare viduḥ / evaṃ tāttveśvare varge līne sṛṣṭau punaḥ pare // 176
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्साधकाः शिवेष्टा वा तत्स्थानमधिशेरते । ब्राह्मी नाम परस्यैव शक्तिस्तां यत्र पातयेत् ॥ १७७
tatsādhakāḥ śiveṣṭā vā tatsthānamadhiśerate / brāhmī nāma parasyaiva śaktistāṃ yatra pātayet // 177
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स ब्रह्मा विष्णुरुद्राद्या वैष्णव्यादेरतः क्रमात् । शक्तिमन्तं विहायान्यं शक्तिः किं याति नेदृशम् ॥ १७८
sa brahmā viṣṇurudrādyā vaiṣṇavyāderataḥ kramāt / śaktimantaṃ vihāyānyaṃ śaktiḥ kiṃ yāti nedṛśam // 178
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छादितप्रथिताशेष शक्तिरेकः शिवस्तथा । एवं विसृष्टिप्रलयाः प्राण एकत्र निष्ठिताः ॥ १७९
chāditaprathitāśeṣa śaktirekaḥ śivastathā / evaṃ visṛṣṭipralayāḥ prāṇa ekatra niṣṭhitāḥ // 179
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो पि संविदि संविच्च चिन्मात्रे ज्ञेयवर्जिते । चिन्मात्रमेव देवी च सा परा परमेश्वरी ॥ १८०
so pi saṃvidi saṃvicca cinmātre jñeyavarjite / cinmātrameva devī ca sā parā parameśvarī // 180
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टात्रिंशं च तत्तत्त्वं हृदयं तत्परापरम् । तेन संवित्त्वमेवैतत्स्पन्दमानं स्वभावतः ॥ १८१
aṣṭātriṃśaṃ ca tattattvaṃ hṛdayaṃ tatparāparam / tena saṃvittvamevaitatspandamānaṃ svabhāvataḥ // 181
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लयोदया इति प्राणे षष्ट्यब्दोदयकीर्तनम् । इच्छामात्रप्रतिष्ठेयं क्रियावैचित्र्यचर्चना ॥ १८२
layodayā iti prāṇe ṣaṣṭyabdodayakīrtanam / icchāmātrapratiṣṭheyaṃ kriyāvaicitryacarcanā // 182
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालशक्तिस्ततो बाह्ये नैतस्या नियतं वपुः । स्वप्नस्वप्ने तथा स्वप्ने सुप्ते संकल्पगोचरे ॥ १८३
kālaśaktistato bāhye naitasyā niyataṃ vapuḥ / svapnasvapne tathā svapne supte saṃkalpagocare // 183
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समाधौ विश्वसंहारसृष्टिक्रमविवेचने । मितो पि किल कालांशो विततत्वेन भासते ॥ १८४
samādhau viśvasaṃhārasṛṣṭikramavivecane / mito pi kila kālāṃśo vitatatvena bhāsate // 184
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रमात्रभेदे भेदे थ चित्रो विततिमाप्यसौ । एवं प्राणे यथा कालः क्रियावैचित्र्यशक्तिजः ॥ १८५
pramātrabhede bhede tha citro vitatimāpyasau / evaṃ prāṇe yathā kālaḥ kriyāvaicitryaśaktijaḥ // 185
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथापाने पि हृदयान्मूलपीठविसर्पिणि । मूलाभिधमहापीठसङ्कोचप्रविकासयोः ॥ १८६
tathāpāne pi hṛdayānmūlapīṭhavisarpiṇi / mūlābhidhamahāpīṭhasaṅkocapravikāsayoḥ // 186
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्माद्यनाश्रितान्तानां चिनुते सृष्टिसंहृती । शश्वद्यद्यप्यपानो य मित्थं वहति किंत्वसौ ॥ १८७
brahmādyanāśritāntānāṃ cinute sṛṣṭisaṃhṛtī / śaśvadyadyapyapāno ya mitthaṃ vahati kiṃtvasau // 187
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवेद्ययत्नो यत्नेन योगिभिः समुपास्यते । हृत्कन्दानन्दसंकोचविकासद्वादशान्तगाः ॥ १८८
avedyayatno yatnena yogibhiḥ samupāsyate / hṛtkandānandasaṃkocavikāsadvādaśāntagāḥ // 188
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मादयो नाश्रितान्ताः सेव्यन्ते त्र सुयोगिभिः । एते च परमेशानशक्तित्वाद्विश्ववर्तिनः ॥ १८९
brahmādayo nāśritāntāḥ sevyante tra suyogibhiḥ / ete ca parameśānaśaktitvādviśvavartinaḥ // 189
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहमप्यश्नुवानास्तत्कारणानीति कामिके । बाल्ययौवनवृद्धत्वनिधनेषु पुनर्भवे ॥ १९०
dehamapyaśnuvānāstatkāraṇānīti kāmike / bālyayauvanavṛddhatvanidhaneṣu punarbhave // 190
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुक्तौ च देहे ब्रह्माद्याः षडधिष्ठानकारिणः । तस्यान्ते तु परा देवी यत्र युक्तो न जायते ॥ १९१
muktau ca dehe brahmādyāḥ ṣaḍadhiṣṭhānakāriṇaḥ / tasyānte tu parā devī yatra yukto na jāyate // 191
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेन ज्ञातमात्रेण दीक्षानुग्रहकृद्भवेत् । समस्तकारणोल्लासपदे सुविदिते यतः ॥ १९२
anena jñātamātreṇa dīkṣānugrahakṛdbhavet / samastakāraṇollāsapade suvidite yataḥ // 192
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकारणं शिवं विन्देद्यत्तद्विश्वस्य कारणम् । अधोवक्त्रं त्विदं द्वैतकलङ्कैकान्तशातनम् ॥ १९३
akāraṇaṃ śivaṃ vindedyattadviśvasya kāraṇam / adhovaktraṃ tvidaṃ dvaitakalaṅkaikāntaśātanam // 193
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षीयते तदुपासायां येनोर्ध्वाधरडम्बरः । अत्रापानोदये प्राग्वत्षष्ट्यब्दोदययोजनाम् ॥ १९४
kṣīyate tadupāsāyāṃ yenordhvādharaḍambaraḥ / atrāpānodaye prāgvatṣaṣṭyabdodayayojanām // 194
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यावत्कुर्वीत तुट्यादेर्युक्ताङ्गुलविभागतः । एवं समाने पि विधिः स हि हार्दीषु नाडिषु ॥ १९५
yāvatkurvīta tuṭyāderyuktāṅgulavibhāgataḥ / evaṃ samāne pi vidhiḥ sa hi hārdīṣu nāḍiṣu // 195
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संचरन्सर्वतोदिक्कं दशधैव विभाव्यते । दश मुख्या महानाडीः पूरयन्नेष तद्गताः ॥ १९६
saṃcaransarvatodikkaṃ daśadhaiva vibhāvyate / daśa mukhyā mahānāḍīḥ pūrayanneṣa tadgatāḥ // 196
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाड्यन्तरश्रिता नाडीः क्रामन्देहे समस्थितिः । अष्टासु दिग्दलेष्वेष क्रामंस्तद्दिक्पतेः क्रमात् ॥ १९७
nāḍyantaraśritā nāḍīḥ krāmandehe samasthitiḥ / aṣṭāsu digdaleṣveṣa krāmaṃstaddikpateḥ kramāt // 197
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चेष्टितान्यनुकुर्वाणो रौद्रः सौम्यश्च भासते । स एव नाडीत्रितये वामदक्षिणमध्यगे ॥ १९८
ceṣṭitānyanukurvāṇo raudraḥ saumyaśca bhāsate / sa eva nāḍītritaye vāmadakṣiṇamadhyage // 198
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्वर्काग्निमये मुख्ये चरंस्तिष्ठत्यहर्निशम् । सार्धनालीद्वयं प्राणशतानि नव यत्स्थितम् ॥ १९९
indvarkāgnimaye mukhye caraṃstiṣṭhatyaharniśam / sārdhanālīdvayaṃ prāṇaśatāni nava yatsthitam // 199
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तावद्वहन्नहोरात्रं चतुर्विंशतिधा चरेत् । विषुवद्वासरे प्रातः सांशां नालीं स मध्यगः ॥ २००
tāvadvahannahorātraṃ caturviṃśatidhā caret / viṣuvadvāsare prātaḥ sāṃśāṃ nālīṃ sa madhyagaḥ // 200
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वामेतरोदक्सव्यान्यैर्यावत्संक्रान्तिपञ्चकम् । एवं क्षीणासु पादोनचतुर्दशसु नालिषु ॥ २०१
vāmetarodaksavyānyairyāvatsaṃkrāntipañcakam / evaṃ kṣīṇāsu pādonacaturdaśasu nāliṣu // 201
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मध्याह्ने दक्षविषुवन्नवप्राणशतीं वहेत् । दक्षोदगन्योदग्दक्षैः पुनः संक्रान्तिपञ्चकम् ॥ २०२
madhyāhne dakṣaviṣuvannavaprāṇaśatīṃ vahet / dakṣodaganyodagdakṣaiḥ punaḥ saṃkrāntipañcakam // 202
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नवासुशतमेकैकं ततो विषुवदुत्तरम् । पञ्चके पञ्चके तीते संक्रान्तेर्विषुवद्बहिः ॥ २०३
navāsuśatamekaikaṃ tato viṣuvaduttaram / pañcake pañcake tīte saṃkrānterviṣuvadbahiḥ // 203
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वत्तथान्तः सङ्क्रान्तिर्नवप्राणशतानि सा । एवं रात्रावपीत्येवं विषुवद्दिवसात्समात् ॥ २०४
yadvattathāntaḥ saṅkrāntirnavaprāṇaśatāni sā / evaṃ rātrāvapītyevaṃ viṣuvaddivasātsamāt // 204
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आरभ्याहर्निशावृद्धिह्राससङ्क्रान्तिगो प्यसौ । रात्र्यन्तदिनपूर्वांशौ मध्याह्नो दिवसक्षयः ॥ २०५
ārabhyāharniśāvṛddhihrāsasaṅkrāntigo pyasau / rātryantadinapūrvāṃśau madhyāhno divasakṣayaḥ // 205
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स शर्वर्युदयो मध्यमुदक्तो विषुतेदृशी । व्याप्तौ विषेर्यतो वृत्तिः साम्यं च व्याप्तिरुच्यते ॥ २०६
sa śarvaryudayo madhyamudakto viṣutedṛśī / vyāptau viṣeryato vṛttiḥ sāmyaṃ ca vyāptirucyate // 206
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदर्हति च यः कालो विषुवत्तदिहोदितः । विषुवत्प्रभृति ह्रासवृद्धी ये दिनरात्रिगे ॥ २०७
tadarhati ca yaḥ kālo viṣuvattadihoditaḥ / viṣuvatprabhṛti hrāsavṛddhī ye dinarātrige // 207
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्क्रमेणैव संक्रान्तिह्रासवृद्धी दिवानिशोः । इत्थं समानमरुतो वर्षद्वयविकल्पनम् ॥ २०८
tatkrameṇaiva saṃkrāntihrāsavṛddhī divāniśoḥ / itthaṃ samānamaruto varṣadvayavikalpanam // 208
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चार एकत्र नह्यत्र श्वासप्रश्वासचर्चनम् । समाने पि तुटेः पूर्वं यावत्षष्ट्यब्दगोचरम् ॥ २०९
cāra ekatra nahyatra śvāsapraśvāsacarcanam / samāne pi tuṭeḥ pūrvaṃ yāvatṣaṣṭyabdagocaram // 209
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालसंख्या सुसूक्ष्मैकचारगा गण्यते बुधैः । संध्यापूर्वाह्णमध्याह्नमध्यरात्रादि यत्किल ॥ २१०
kālasaṃkhyā susūkṣmaikacāragā gaṇyate budhaiḥ / saṃdhyāpūrvāhṇamadhyāhnamadhyarātrādi yatkila // 210
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तःसंक्रान्तिगं ग्राह्यं तन्मुख्यं तत्फलोदितेः । उक्तः समानगः काल उदाने तु निरूप्यते ॥ २११
antaḥsaṃkrāntigaṃ grāhyaṃ tanmukhyaṃ tatphaloditeḥ / uktaḥ samānagaḥ kāla udāne tu nirūpyate // 211
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणव्याप्तौ यदुक्तं तदुदाने प्यत्र केवलम् । नासाशक्त्यन्तयोः स्थाने ब्रह्मरन्ध्रोर्ध्वधामनी ॥ २१२
prāṇavyāptau yaduktaṃ tadudāne pyatra kevalam / nāsāśaktyantayoḥ sthāne brahmarandhrordhvadhāmanī // 212
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेनोदाने त्र हृदयान्मूर्धन्यद्वादशान्तगम् । तुट्यादिषष्टिवर्षान्तं विश्वं कालं विचारयेत् ॥ २१३
tenodāne tra hṛdayānmūrdhanyadvādaśāntagam / tuṭyādiṣaṣṭivarṣāntaṃ viśvaṃ kālaṃ vicārayet // 213
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याने तु विश्वात्ममये व्यापके क्रमवर्जिते । सूक्ष्मसूक्ष्मोच्छलद्रूपमात्रः कालो व्यवस्थितः ॥ २१४
vyāne tu viśvātmamaye vyāpake kramavarjite / sūkṣmasūkṣmocchaladrūpamātraḥ kālo vyavasthitaḥ // 214
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सृष्टिः प्रविलयः स्थेमा संहारो नुग्रहो यतः । क्रमात्प्राणादिके काले तं तं तत्राश्रयेत्ततः ॥ २१५
sṛṣṭiḥ pravilayaḥ sthemā saṃhāro nugraho yataḥ / kramātprāṇādike kāle taṃ taṃ tatrāśrayettataḥ // 215
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणचारे त्र यो वर्णपदमन्त्रोदयः स्थितः । यत्नजो यत्नजः सूक्ष्मः परः स्थूलः स कथ्यते ॥ २१६
prāṇacāre tra yo varṇapadamantrodayaḥ sthitaḥ / yatnajo yatnajaḥ sūkṣmaḥ paraḥ sthūlaḥ sa kathyate // 216
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एको नादात्मको वर्णः सर्ववर्णाविभागवान् । सो नस्तमितरूपत्वादनाहत इहोदितः ॥ २१७
eko nādātmako varṇaḥ sarvavarṇāvibhāgavān / so nastamitarūpatvādanāhata ihoditaḥ // 217
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तु भैरवसद्भावो मातृसद्भाव एष सः । परा सैकाक्षरा देवी यत्र लीनं चराचरम् ॥ २१८
sa tu bhairavasadbhāvo mātṛsadbhāva eṣa saḥ / parā saikākṣarā devī yatra līnaṃ carācaram // 218
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ह्रस्वार्णत्रयमेकैकं रव्यङ्गुलमथेतरत् । प्रवेश इति षड्वर्णाः सूर्येन्दुपथगाः क्रमात् ॥ २१९
hrasvārṇatrayamekaikaṃ ravyaṅgulamathetarat / praveśa iti ṣaḍvarṇāḥ sūryendupathagāḥ kramāt // 219
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इकारोकारयोरादिसन्धौ संध्यक्षरद्वयम् । ए+ओ इति प्रवेशे तु ऐ+औ इति द्वयं विदुः ॥ २२०
ikārokārayorādisandhau saṃdhyakṣaradvayam / e+o iti praveśe tu ai+au iti dvayaṃ viduḥ // 220
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षण्ठार्णानि प्रवेशे तु द्वादशान्तललाटयोः । गले हृदि च बिन्द्वर्णविसर्गौ परितःस्थितौ ॥ २२१
ṣaṇṭhārṇāni praveśe tu dvādaśāntalalāṭayoḥ / gale hṛdi ca bindvarṇavisargau paritaḥsthitau // 221
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कादिपञ्चकमाद्यस्य वर्णस्यान्तः सदोदितम् । एवं सस्थानवर्णानामन्तः सा सार्णसन्ततिः ॥ २२२
kādipañcakamādyasya varṇasyāntaḥ sadoditam / evaṃ sasthānavarṇānāmantaḥ sā sārṇasantatiḥ // 222
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृद्येष प्राणरूपस्तु सकारो जीवनात्मकः । बिन्दुः प्रकाशो हार्णश्च पूरणात्मतया स्थितः ॥ २२३
hṛdyeṣa prāṇarūpastu sakāro jīvanātmakaḥ / binduḥ prakāśo hārṇaśca pūraṇātmatayā sthitaḥ // 223
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्तः परो यमुदयो वर्णानां सूक्ष्म उच्यते । प्रवेशे षोडशौन्मुख्ये रवयः षण्ठवर्जिताः ॥ २२४
uktaḥ paro yamudayo varṇānāṃ sūkṣma ucyate / praveśe ṣoḍaśaunmukhye ravayaḥ ṣaṇṭhavarjitāḥ // 224
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेवेन्द्वर्कमत्रान्ये वर्णाः सूक्ष्मोदयस्त्वयम् । कालो र्धमात्रः कादीनां त्रयस्त्रिंशत उच्यते ॥ २२५
tadevendvarkamatrānye varṇāḥ sūkṣmodayastvayam / kālo rdhamātraḥ kādīnāṃ trayastriṃśata ucyate // 225
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मात्रा ह्रस्वाः पञ्च दीर्घाष्टकं द्विस्त्रिः प्लुतं तु लॄ । एकाशीतिमिमामर्धमात्राणामाह नो गुरुः ॥ २२६
mātrā hrasvāḥ pañca dīrghāṣṭakaṃ dvistriḥ plutaṃ tu lṝ / ekāśītimimāmardhamātrāṇāmāha no guruḥ // 226
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वशाद्भगवानेकाशीतिकं मन्त्रमभ्यधात् । एकाशीतिपदा देवी शक्तिः प्रोक्ता शिवात्मिका ॥ २२७
yadvaśādbhagavānekāśītikaṃ mantramabhyadhāt / ekāśītipadā devī śaktiḥ proktā śivātmikā // 227
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीमातङ्गे तथा धर्मसंघातात्मा शिवो यतः । तथा तथा परामर्शशक्तिचक्रेश्वरः प्रभुः ॥ २२८
śrīmātaṅge tathā dharmasaṃghātātmā śivo yataḥ / tathā tathā parāmarśaśakticakreśvaraḥ prabhuḥ // 228
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थूलैकाशीतिपदजपरामर्शैर्विभाव्यते । तत एव परामर्शो यावत्येकः समाप्यते ॥ २२९
sthūlaikāśītipadajaparāmarśairvibhāvyate / tata eva parāmarśo yāvatyekaḥ samāpyate // 229
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तावत्तत्पदमुक्तं नो सुप्तिङ्नियमयान्त्रितम् । एकाशीतिपदोदारविमर्शक्तमबृंहितः ॥ २३०
tāvattatpadamuktaṃ no suptiṅniyamayāntritam / ekāśītipadodāravimarśaktamabṛṃhitaḥ // 230
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थूलोपायः परोपायस्त्वेष मात्राकृतो लयः । अर्धमात्रा नव नव स्युश्चतुर्षु चतुर्षु यत् ॥ २३१
sthūlopāyaḥ paropāyastveṣa mātrākṛto layaḥ / ardhamātrā nava nava syuścaturṣu caturṣu yat // 231
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्गुलेष्विति षट्त्रिंशत्येकाशीतिपदोदयः । अङ्गुले नवभागेन विभक्ते नवमाशकाः ॥ २३२
aṅguleṣviti ṣaṭtriṃśatyekāśītipadodayaḥ / aṅgule navabhāgena vibhakte navamāśakāḥ // 232
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेदा मात्रार्धमन्यत्तु द्विचतुःषङ्गुणं त्रयम् । एवमङ्गुलरन्ध्रांशचतुष्कद्वयगं लघु ॥ २३३
vedā mātrārdhamanyattu dvicatuḥṣaṅguṇaṃ trayam / evamaṅgularandhrāṃśacatuṣkadvayagaṃ laghu // 233
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीर्घं प्लुतं क्रमाद्द्वित्रिगुणमर्धं ततो पि हल् । क्षकारस्त्र्यर्धमात्रात्मा मात्रिकः सतथान्तरा ॥ २३४
dīrghaṃ plutaṃ kramāddvitriguṇamardhaṃ tato pi hal / kṣakārastryardhamātrātmā mātrikaḥ satathāntarā // 234
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विश्रान्तावर्धमात्रास्य तस्मिंस्तु कलिते सति । अङ्गुलार्धे द्रिभागेन त्वर्धमात्रा पुरा पुनः ॥ २३५
viśrāntāvardhamātrāsya tasmiṃstu kalite sati / aṅgulārdhe dribhāgena tvardhamātrā purā punaḥ // 235
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षकारः सर्वसंयोगग्रहणात्मा तु सर्वगः । सर्ववर्णोदयाद्यन्तसन्धिषूदयभाग्विभुः ॥ २३६
kṣakāraḥ sarvasaṃyogagrahaṇātmā tu sarvagaḥ / sarvavarṇodayādyantasandhiṣūdayabhāgvibhuḥ // 236
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्थं षट्त्रिंशके चारे वर्णानामुदयः फले । क्रूरे सौम्ये विलोमेन हादि यावदपश्चिमम् ॥ २३७
itthaṃ ṣaṭtriṃśake cāre varṇānāmudayaḥ phale / krūre saumye vilomena hādi yāvadapaścimam // 237
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृद्यकारो द्वादशान्ते हकारस्तदिदं विदुः । अहमात्मकमद्वैतं यः प्रकाशात्मविश्रमः ॥ २३८
hṛdyakāro dvādaśānte hakārastadidaṃ viduḥ / ahamātmakamadvaitaṃ yaḥ prakāśātmaviśramaḥ // 238
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिवशक्त्यविभागेन मात्रैकाशीतिका त्वियम् । द्वासप्ततावङ्गुलेषु द्विगुणत्वेन संसरेत् ॥ २३९
śivaśaktyavibhāgena mātraikāśītikā tviyam / dvāsaptatāvaṅguleṣu dviguṇatvena saṃsaret // 239
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्तः सूक्ष्मोदयस्त्रैधं द्विधोक्तस्तु परोदयः । अथ स्थूलोदयो र्णानां भण्यते गुरुणोदितः ॥ २४०
uktaḥ sūkṣmodayastraidhaṃ dvidhoktastu parodayaḥ / atha sthūlodayo rṇānāṃ bhaṇyate guruṇoditaḥ // 240
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.