Abhisamayalankaravrttih sphutartha 3

सर्ववस्तुपरिज्ञानं विना न मार्गज्ञतापरिज्ञानं सम्यग् इति सर्वज्ञतामाह - नापरे न परे तीरे नान्तराले तयोः स्थिता । अध्वनां समताज्ञानात् प्रज्ञापारमिता मता

sarvavastuparijñānaṃ vinā na mārgajñatāparijñānaṃ samyag iti sarvajñatāmāha - nāpare na pare tīre nāntarāle tayoḥ sthitā / adhvanāṃ samatājñānāt prajñāpāramitā matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वज्ञताधिकाराद् व्यतिरेकनिर्देशेन श्रावकादीनां त्र्यध्वसमताज्ञानाभावात् सम्यक् प्रज्ञापारमिता दूरीभूतेति । स्वाधिगममात्रात्मिका तु प्रज्ञापारमिता कृपाप्रज्ञावैकल्यान्निर्वाणे संसारे चावस्थिता वस्त्वस्तूपलम्भतयेति ज्ञेया । ऽयः प्रतीत्यसमुत्पादः शून्यता सैव ते मताऽ इति न्यायादध्वत्रयसमताज्ञानं पदार्थावबोध एव, ननु स च सर्वेषामेव समस्तीति कथं श्रावकबोधिसत्त्वादीनां सम्यक् प्रज्ञापारमितादूरीभावः, न चेतरेषां भवतीति चेत्? आह - अनुपायेन दूरं सा सनिमित्तोपलम्भतः । उपायकौशलेनास्याः सम्यगासन्नतोदिता

sarvajñatādhikārād vyatirekanirdeśena śrāvakādīnāṃ tryadhvasamatājñānābhāvāt samyak prajñāpāramitā dūrībhūteti / svādhigamamātrātmikā tu prajñāpāramitā kṛpāprajñāvaikalyānnirvāṇe saṃsāre cāvasthitā vastvastūpalambhatayeti jñeyā / 'yaḥ pratītyasamutpādaḥ śūnyatā saiva te matā' iti nyāyādadhvatrayasamatājñānaṃ padārthāvabodha eva, nanu sa ca sarveṣāmeva samastīti kathaṃ śrāvakabodhisattvādīnāṃ samyak prajñāpāramitādūrībhāvaḥ, na cetareṣāṃ bhavatīti cet? āha - anupāyena dūraṃ sā sanimittopalambhataḥ / upāyakauśalenāsyāḥ samyagāsannatoditā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रावकादीनामेवं मातुर्दूरीभावेनानुष्ठानं विपक्षमाह रूपादिस्कन्धशून्यत्वे धर्मेषु त्र्यध्वगेषु च । दानादौ बोधिपक्षेषु चर्यासंज्ञा विपक्षता

śrāvakādīnāmevaṃ māturdūrībhāvenānuṣṭhānaṃ vipakṣamāha rūpādiskandhaśūnyatve dharmeṣu tryadhvageṣu ca / dānādau bodhipakṣeṣu caryāsaṃjñā vipakṣatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपर्ययेण बोधिसत्त्वानां परिपक्ष इत्याह - दानादिष्वनहङ्कारः परेषां तन्नियोजनम् । सङ्गकोटीनिषेधो ऽयं सूक्ष्मः सङ्गो जिनादिषु

viparyayeṇa bodhisattvānāṃ paripakṣa ityāha - dānādiṣvanahaṅkāraḥ pareṣāṃ tanniyojanam / saṅgakoṭīniṣedho 'yaṃ sūkṣmaḥ saṅgo jinādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । त्रिमण्डलविशुद्ध्या दानादावनात्मावबोधेन स्वपरयोर्नियोजनं सम्यक् प्रवृत्तत्वात् सर्वसक्तिनिचयस्थानप्रतिषेधेन चोपादेयत्वात् सर्वथा प्रतिपक्षः । तथागतादिषु नमस्कारादिः पुण्यसम्भारहेतुत्वेन प्रतिपक्षो ऽपि सन् सूक्ष्मसक्तिरूपतया न सर्वथा प्रतिपक्ष इति विपक्षो भवति । कथं पुनः सुक्ष्मसक्तिर्विपक्ष इति चेदाह - तद्गाम्भीर्यं प्रकृत्यैव विवेकाद्धर्मपद्धतेः । इति । यस्मात् स्वभावेनैव धर्मगोत्राणां शून्यत्वात् तेषां गाम्भीर्यम्, तस्मात् तथागतोपलम्भो ऽपि विपक्षः । कथं तर्हि तस्य वर्जनमित्याह - एवप्रकृतिकं ज्ञानं धर्माणां सङ्गवर्जनम्

iti / trimaṇḍalaviśuddhyā dānādāvanātmāvabodhena svaparayorniyojanaṃ samyak pravṛttatvāt sarvasaktinicayasthānapratiṣedhena copādeyatvāt sarvathā pratipakṣaḥ / tathāgatādiṣu namaskārādiḥ puṇyasambhārahetutvena pratipakṣo 'pi san sūkṣmasaktirūpatayā na sarvathā pratipakṣa iti vipakṣo bhavati / kathaṃ punaḥ sukṣmasaktirvipakṣa iti cedāha - tadgāmbhīryaṃ prakṛtyaiva vivekāddharmapaddhateḥ / iti / yasmāt svabhāvenaiva dharmagotrāṇāṃ śūnyatvāt teṣāṃ gāmbhīryam, tasmāt tathāgatopalambho 'pi vipakṣaḥ / kathaṃ tarhi tasya varjanamityāha - evaprakṛtikaṃ jñānaṃ dharmāṇāṃ saṅgavarjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । रूपादिसर्वधर्माणामेकैव प्रकृतिः यदुत निःस्वभाव इति ज्ञानज्ञेयसमतैकपरिज्ञाने सक्तिर्वर्जिता भवति । कथ पुनः प्रकृत्या धर्मगाम्भीर्यमित्याह - दृष्टादिप्रतिषेधेन तस्या दुर्बोधतोदिता । इति । यस्मात् सर्वविज्ञानोपलव्धार्थनिराकरणेन तस्याः प्रकृतेर्दुर्बोधता कथिता, अतस्तस्या गाम्भीर्यम् । कथं पुनरेवं दुर्बोधतेत्याह - रूपादिभिरविज्ञानात् तदचिन्त्यत्वमिष्यते

iti / rūpādisarvadharmāṇāmekaiva prakṛtiḥ yaduta niḥsvabhāva iti jñānajñeyasamataikaparijñāne saktirvarjitā bhavati / katha punaḥ prakṛtyā dharmagāmbhīryamityāha - dṛṣṭādipratiṣedhena tasyā durbodhatoditā / iti / yasmāt sarvavijñānopalavdhārthanirākaraṇena tasyāḥ prakṛterdurbodhatā kathitā, atastasyā gāmbhīryam / kathaṃ punarevaṃ durbodhatetyāha - rūpādibhiravijñānāt tadacintyatvamiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपाद्यावेणिकबुद्धधर्माद्याकारैः प्रकृतेस्तथतास्वाभाव्यादनभिसम्बोधेन यस्माच्चिन्तातिक्रान्तत्वमिष्यते, अतो ऽस्या दुर्बोधतेति यावत् । विपक्षादि एवमभिधाय उपसंहारमाह - एवं कृत्वा यथोक्तो वै ज्ञेयः सर्वज्ञतानते । अयं विभागो निःशेषो विपक्षप्रतिपक्षयोः

rūpādyāveṇikabuddhadharmādyākāraiḥ prakṛtestathatāsvābhāvyādanabhisambodhena yasmāccintātikrāntatvamiṣyate, ato 'syā durbodhateti yāvat / vipakṣādi evamabhidhāya upasaṃhāramāha - evaṃ kṛtvā yathokto vai jñeyaḥ sarvajñatānate / ayaṃ vibhāgo niḥśeṣo vipakṣapratipakṣayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपक्षादि एवमभिधाय तयोर्विभावनायां कः प्रयोग इति चेत् प्रयोगमाह - रूपादौ तदनित्यादौ तदपूरिप्रपूरयोः । तदसङ्गत्वे चर्यायाः प्रयोगः प्रतिषेधतः

vipakṣādi evamabhidhāya tayorvibhāvanāyāṃ kaḥ prayoga iti cet prayogamāha - rūpādau tadanityādau tadapūriprapūrayoḥ / tadasaṅgatve caryāyāḥ prayogaḥ pratiṣedhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविकारो न कर्त्ता च प्रयोगो दुष्करस्त्रिधा । यथाभव्यं फलप्राप्तेरबन्ध्यो ऽभिमतश्च सः

avikāro na karttā ca prayogo duṣkarastridhā / yathābhavyaṃ phalaprāpterabandhyo 'bhimataśca saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समताद्वारेण प्रयोगो भावनीय इति प्रयोगानन्तरं समतामाह - चतुर्धा ऽमनना तस्य रूपादौ समता मता

samatādvāreṇa prayogo bhāvanīya iti prayogānantaraṃ samatāmāha - caturdhā 'mananā tasya rūpādau samatā matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोगसमतां प्रतिविध्य दर्शनमार्गो भावनीय इति दर्शनमार्गमाह - धर्मज्ञानान्वयज्ञानक्षान्तिज्ञानक्षणात्मकः । दुःखादिसत्ये दृङ्मार्ग एष सर्वज्ञतानये

prayogasamatāṃ pratividhya darśanamārgo bhāvanīya iti darśanamārgamāha - dharmajñānānvayajñānakṣāntijñānakṣaṇātmakaḥ / duḥkhādisatye dṛṅmārga eṣa sarvajñatānaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । प्रतिसत्यं धर्मज्ञानक्षान्तिर्धर्मज्ञानमन्वयज्ञानक्षान्तिरन्वयज्ञानमित्येवं षोडशक्षणात्मकः सर्वज्ञताधिकारे दर्शनमार्गो भवति । ननु कः सत्यस्याकार इत्याह - रूपं न नित्यं नानित्यमतीतान्तं विशुद्धकम् । अनुत्पन्नानिरुद्धादि व्योमाभं लेपवर्जितम्

iti / pratisatyaṃ dharmajñānakṣāntirdharmajñānamanvayajñānakṣāntiranvayajñānamityevaṃ ṣoḍaśakṣaṇātmakaḥ sarvajñatādhikāre darśanamārgo bhavati / nanu kaḥ satyasyākāra ityāha - rūpaṃ na nityaṃ nānityamatītāntaṃ viśuddhakam / anutpannāniruddhādi vyomābhaṃ lepavarjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिग्रहेण निर्मुक्तमव्याहारं स्वभावतः । प्रव्याहारेण नास्यार्थः परेषु प्राप्तये यतः

parigraheṇa nirmuktamavyāhāraṃ svabhāvataḥ / pravyāhāreṇa nāsyārthaḥ pareṣu prāptaye yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नोपलम्भकृदत्यन्तविशुद्धिर्व्याध्यसम्भवः । अपायोच्छित्त्यकल्पत्वे फलसाक्षात्क्रियां प्रति

nopalambhakṛdatyantaviśuddhirvyādhyasambhavaḥ / apāyocchittyakalpatve phalasākṣātkriyāṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असंसर्गो निमित्तैश्च वस्तुनि व्यञ्जने द्वये । ज्ञानस्य या चानुत्पत्तिरिति सर्वज्ञताक्षणाः

asaṃsargo nimittaiśca vastuni vyañjane dvaye / jñānasya yā cānutpattiriti sarvajñatākṣaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैःस्वाभाव्येन रूपादि नित्यानित्यवियोगान्न नित्यं नानित्यम्, दुःखादुःखविगमत्वेन अपगतशाश्वतोच्छेदान्तम्, शून्याशून्यरहितत्वाद् विशुद्धम्, आत्मानात्मस्वभावाभावान्नोत्पन्नं न निरुद्धं न संक्लिष्टं न व्यवदातमित्यादयो दुःखसत्याकारा भवन्ति । हेत्वहेतुतुच्छत्वादाकाशसदृशम्, समुदयासमुदयविसंयोगात् सर्वक्लेशोपक्लेशनिरुपलिप्तम्, प्रभवाप्रभवासम्बद्धत्वात् परिग्रहेण निर्मुक्तम्, प्रत्ययाप्रत्ययविमुक्तत्वात् स्वरूपतो ऽवचनीयमिति समुदयसत्याकारा भवन्ति । यस्मान्निरोधानिरोधेनासम्बन्धः, तस्मान्निरोधसत्यार्थो वचनोदाहरणेन सन्तानान्तरे ऽप्रापणीयः, शान्ताशान्ताभावान्नोपलम्भकरणम्, प्रणीताप्रणीतविकलत्वादतिक्रान्तोभयान्ता विशुद्धिः, निःसरणानिःसरणविविक्तत्वात् सर्वव्याध्यनुत्पाद इति निरोधसत्याकारा भवन्ति । मार्गामार्गरहितत्वादपायोच्छित्तिः, न्यायान्यायासंश्लेअषात् फलसाक्षात्करणं प्रत्युपायो ऽविकल्पत्वम्, प्रतिपत्त्यप्रतिपत्तिविनिर्मुक्तत्वेन सर्वधर्माणां निमित्तैरसंसर्गः, नैर्याणिकानैर्याणिकविकल्पत्वेनोभये वाच्यवाचकभावलक्षणे ज्ञेये शब्दे ज्ञानस्यानुत्पत्तिरिति मार्गसत्याकारा भवन्ति । एवमेते आकाराः सर्वज्ञताक्षणा इति बोधिसत्त्वानां दर्शमार्गः, तद्विपर्ययेण श्रावकदीनामनित्यादिभिराकारैः सर्वज्ञतायां दर्शनमार्गो विभावनीयः । श्रावकमार्गो बोधिसत्त्वेन परिज्ञातव्यो न साक्षात्करणीय इति भावनामार्गो न निर्दिष्टः । विस्तरेण एवं निर्दिश्य सकलार्थसङ्ग्राहकत्वेन त्रिसर्वज्ञतामुपसंहरन्नाह - इति सेयं पुनः सेयं खलु पुनस्त्रिधा । अधिकारत्रयस्यैषा समाप्तिः परिदीपिता

naiḥsvābhāvyena rūpādi nityānityaviyogānna nityaṃ nānityam, duḥkhāduḥkhavigamatvena apagataśāśvatocchedāntam, śūnyāśūnyarahitatvād viśuddham, ātmānātmasvabhāvābhāvānnotpannaṃ na niruddhaṃ na saṃkliṣṭaṃ na vyavadātamityādayo duḥkhasatyākārā bhavanti / hetvahetutucchatvādākāśasadṛśam, samudayāsamudayavisaṃyogāt sarvakleśopakleśanirupaliptam, prabhavāprabhavāsambaddhatvāt parigraheṇa nirmuktam, pratyayāpratyayavimuktatvāt svarūpato 'vacanīyamiti samudayasatyākārā bhavanti / yasmānnirodhānirodhenāsambandhaḥ, tasmānnirodhasatyārtho vacanodāharaṇena santānāntare 'prāpaṇīyaḥ, śāntāśāntābhāvānnopalambhakaraṇam, praṇītāpraṇītavikalatvādatikrāntobhayāntā viśuddhiḥ, niḥsaraṇāniḥsaraṇaviviktatvāt sarvavyādhyanutpāda iti nirodhasatyākārā bhavanti / mārgāmārgarahitatvādapāyocchittiḥ, nyāyānyāyāsaṃśleaṣāt phalasākṣātkaraṇaṃ pratyupāyo 'vikalpatvam, pratipattyapratipattivinirmuktatvena sarvadharmāṇāṃ nimittairasaṃsargaḥ, nairyāṇikānairyāṇikavikalpatvenobhaye vācyavācakabhāvalakṣaṇe jñeye śabde jñānasyānutpattiriti mārgasatyākārā bhavanti / evamete ākārāḥ sarvajñatākṣaṇā iti bodhisattvānāṃ darśamārgaḥ, tadviparyayeṇa śrāvakadīnāmanityādibhirākāraiḥ sarvajñatāyāṃ darśanamārgo vibhāvanīyaḥ / śrāvakamārgo bodhisattvena parijñātavyo na sākṣātkaraṇīya iti bhāvanāmārgo na nirdiṣṭaḥ / vistareṇa evaṃ nirdiśya sakalārthasaṅgrāhakatvena trisarvajñatāmupasaṃharannāha - iti seyaṃ punaḥ seyaṃ khalu punastridhā / adhikāratrayasyaiṣā samāptiḥ paridīpitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.