स्मृत्युपस्थानमारभ्य बुद्धाकारपर्यन्तानां हि त्रिसर्वज्ञतासङ्गृहीतमार्गद्वारेण सर्वाकारज्ञतया सर्वेषामार्यपुद्गलानां सङ्ग्रहणेन च यथासंख्यं श्रावकाणां सप्तत्रिंशत्, बोधिसत्त्वानां चतुस्त्रिंशत्, बुद्धानां त्रिंशन्नव चेति मताः । तत्र सर्वज्ञतायामादौ चतुःसत्यावताराय स्वसामान्यलक्षणपरीक्षितकायवेदनाचित्तधर्मस्मृत्युपस्थानाकाराश्चत्वारो वस्तुपरीक्षामार्गः । ततो ऽवतीर्णस्य वीर्यमिति उत्पन्नानुत्पन्नस्य अकुशलस्य कुशलस्य च यथाक्रमं सम्यक्प्रहाणानुत्पादनार्थं वर्धन (भूयोभाव)-उत्पादनार्थं च हेतुभूतवीर्यात्मकाः सम्यक्प्रहाणाकाराश्चत्वारो व्यावसायिकमार्गः । वीर्यवतश्चित्तकर्मण्यतापादनमिति छन्दवीर्यचित्तमीमांसासमाधिप्रहाणसंस्कारसमन्वागतर्द्धिपादाकाराश्चत्वारः समाधिपरिकर्ममार्गः । कृतचित्तपरिकर्मणो ऽनन्तरमूष्ममूर्धप्रयोगः इति ऊष्ममूर्धस्वभावाः श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञेन्द्रियाकाराः पञ्च सम्यगभिसमयप्रायोगिकमार्गः । अधिगतोष्मादेः क्षान्त्यग्रधर्मप्रयोग इति क्षान्त्यग्रधर्मस्वभावाः श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञाबलाकाराः पञ्च अभिसमयसंश्लेषमार्गः । विदितोष्मादिचतुष्कस्य सत्यदर्शनमार्गोत्पाद इति स्मृतिधर्मप्रविचयवीर्यप्रीतिप्रस्रब्धिसमाध्युपेक्षाकाराः सप्त बोध्यङ्गान्यभिसमयमार्गः । परिज्ञातसत्यदर्शनस्य भावनामार्गोत्पाद इति सम्यग्दृष्टिसंकल्पवाक्कर्मान्ताजीवव्यायामस्मृतिसमाध्यार्याष्टाङ्गमार्गाकारा विशुद्धनैर्याणिकमार्ग इति शिष्याणां सर्वज्ञतामार्गाधिष्ठानाः सप्तत्रिंशदाकारा भवन्ति । मार्गज्ञतायां दृष्टिकृतप्रतिपक्षः, तन्निमित्तविकल्पप्रतिपक्षः, त्रैधातुकप्रणिधानप्रतिपक्षः इति तत्स्वभावा यथाक्रमं शून्यानात्माकारस्वभावं प्रथमं विमोक्षमुखम्, निरोधमार्गसत्याकारस्वभावं द्वितीयम्, अनित्यदुःखसमुदयसत्याकारस्वभावं तृतीयमित्येवं त्रिविमोक्षमुखाकारास्त्रयः प्रतिपक्षमार्गः । अविभावितविभावितरूपसंज्ञत्वाद् यथाक्रममध्यात्मं रूप्यरूपीति बहिर्धा रूपाणि पश्यतीत्येतौ निर्माणावरणप्रतिपक्षेण द्वौ विमोक्षौ । शुभाशुभरूपनिर्माणे च यथाक्रममाभोगः प्रातिकूल्यञ्च संक्लेशः तत्प्रतिपक्षेण शुभं विमोक्षमुखं कायेन साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरतीत्येको विमोक्ष इति विमोक्षाकाराः त्रयो निर्याणमार्गः । मोक्षानुकूलविहारमार्गस्वभावाश्चतुरारूप्यसमापत्त्याकाराः शान्तविहारस्वभावः संज्ञावेदितनिरोधाकार एक इति पञ्चाकारा दृष्टधर्मसुखविहारमार्गः । चतुर्ध्यानारूप्यनिरोधसमापत्याकारा नव लोकोत्तरमार्गः । चतुःसत्यसङ्गृहीताः क्लेशविसंयोगलक्षणानन्तर्यमार्गाकाराश्चत्वारः प्रहाणमार्गः । दानादिपारमिताकारा दश बुद्धत्वमार्गः । तदेवं बोधिसत्त्वानां मार्गज्ञतामार्गाधिष्ठानाश्चतुस्त्रिंशदाकारा भवन्ति । सर्वाकारज्ञताकारस्तु निरतिशयत्वादेक एव केवलमसाधारणमार्गः । तत्र स्थानास्थान-कर्मविपाकः-नानाधिमुक्ति-अनेकलोकधातु-इन्द्रियपरापर-सर्वत्रगामिनी-प्रतिपत्-संक्लेशव्यवदान-पूर्वनिवासानुस्मृति-च्युत्युपपत्ति-आस्रवक्षयज्ञानबलाकारा दश । बुद्धो ऽहमित्यात्मप्रतिज्ञाने रागादीनामन्तरायत्वाख्याने सर्वज्ञतादिमार्गस्य निर्याणत्वप्रकाशने क्षीणास्रवत्वेनात्मनो ऽभ्युपगमे च पर्यनुयोक्तुरभावेन वैशारद्याकाराश्चत्वारः । पर्याये धर्मलक्षणे जनपदभाषायां धर्मप्रभेदे च यथाक्रमं धर्मार्थनिरुक्तिप्रतिभानप्रतिसंविदाकाराश्चत्वारः । नास्ति स्खलितः रवितं मुषितस्मृतिरसमाहितं चित्तं नानात्वसंज्ञा अप्रतिसंख्यायोपेक्षा चेत्येवमाकाराः षट् । नास्तिछन्दतो वीर्यतः स्मृतितः समाधेः प्रज्ञायाः विमुक्तेश्च परिहाणिरित्येवमाकाराः षट् । कायवाङ्मनस्कर्मणां ज्ञानपूर्वङ्गमानुपरिवर्तनाकारास्त्रयः । अतीतानागतप्रत्युत्पन्नेषु असङ्गाप्रतिहतज्ञानाकारास्त्रय इति अष्टादशावेणिकबुद्धधर्माकाराः । सर्वबुद्धभाषिततथता-सत्वधर्मवशवर्तनस्वयम्भू-सर्वाकाराभिसम्बोधिबुद्धत्वाकाराः त्रयश्च । इत्येकोनचत्वारिंशदाकाराः सर्वाकारज्ञतामार्गाधिष्ठाना भवन्ति । तत्रानास्रवाः सास्रवाश्च सर्वज्ञताकारा यथाक्रमं श्रावकबोधिसत्त्वभेदेन । मार्गज्ञताकाराः सास्रवा एव, बोधिसत्त्वानामत्यन्तक्लेशाप्रहाणात् । अनास्रवा एव सर्वाकारज्ञताकाराः सर्वथा सवासनसर्वक्लेशज्ञेयावरणप्रहाणेन सम्यक्सम्बुद्धस्य सर्वधर्मवशवर्तित्वाद्, इत्येकत्र गण्यमानं त्रिसप्तत्युत्तरशतमित्याकाराः । विशिष्टप्रयोगैराकारा भावयितव्याः, ते च प्रयोक्तारं विना कथयितुमशक्या इति श्रवणादिभाजनं प्रयोक्तारमाह - कृताधिकारा बुद्धेषु तेषूप्तशुभमूलकाः । मित्रैः सनाथाः कल्याणैरस्याः श्रवणभाजनम्
smṛtyupasthānamārabhya buddhākāraparyantānāṃ hi trisarvajñatāsaṅgṛhītamārgadvāreṇa sarvākārajñatayā sarveṣāmāryapudgalānāṃ saṅgrahaṇena ca yathāsaṃkhyaṃ śrāvakāṇāṃ saptatriṃśat, bodhisattvānāṃ catustriṃśat, buddhānāṃ triṃśannava ceti matāḥ / tatra sarvajñatāyāmādau catuḥsatyāvatārāya svasāmānyalakṣaṇaparīkṣitakāyavedanācittadharmasmṛtyupasthānākārāścatvāro vastuparīkṣāmārgaḥ / tato 'vatīrṇasya vīryamiti utpannānutpannasya akuśalasya kuśalasya ca yathākramaṃ samyakprahāṇānutpādanārthaṃ vardhana (bhūyobhāva)-utpādanārthaṃ ca hetubhūtavīryātmakāḥ samyakprahāṇākārāścatvāro vyāvasāyikamārgaḥ / vīryavataścittakarmaṇyatāpādanamiti chandavīryacittamīmāṃsāsamādhiprahāṇasaṃskārasamanvāgatarddhipādākārāścatvāraḥ samādhiparikarmamārgaḥ / kṛtacittaparikarmaṇo 'nantaramūṣmamūrdhaprayogaḥ iti ūṣmamūrdhasvabhāvāḥ śraddhāvīryasmṛtisamādhiprajñendriyākārāḥ pañca samyagabhisamayaprāyogikamārgaḥ / adhigatoṣmādeḥ kṣāntyagradharmaprayoga iti kṣāntyagradharmasvabhāvāḥ śraddhāvīryasmṛtisamādhiprajñābalākārāḥ pañca abhisamayasaṃśleṣamārgaḥ / viditoṣmādicatuṣkasya satyadarśanamārgotpāda iti smṛtidharmapravicayavīryaprītiprasrabdhisamādhyupekṣākārāḥ sapta bodhyaṅgānyabhisamayamārgaḥ / parijñātasatyadarśanasya bhāvanāmārgotpāda iti samyagdṛṣṭisaṃkalpavākkarmāntājīvavyāyāmasmṛtisamādhyāryāṣṭāṅgamārgākārā viśuddhanairyāṇikamārga iti śiṣyāṇāṃ sarvajñatāmārgādhiṣṭhānāḥ saptatriṃśadākārā bhavanti / mārgajñatāyāṃ dṛṣṭikṛtapratipakṣaḥ, tannimittavikalpapratipakṣaḥ, traidhātukapraṇidhānapratipakṣaḥ iti tatsvabhāvā yathākramaṃ śūnyānātmākārasvabhāvaṃ prathamaṃ vimokṣamukham, nirodhamārgasatyākārasvabhāvaṃ dvitīyam, anityaduḥkhasamudayasatyākārasvabhāvaṃ tṛtīyamityevaṃ trivimokṣamukhākārāstrayaḥ pratipakṣamārgaḥ / avibhāvitavibhāvitarūpasaṃjñatvād yathākramamadhyātmaṃ rūpyarūpīti bahirdhā rūpāṇi paśyatītyetau nirmāṇāvaraṇapratipakṣeṇa dvau vimokṣau / śubhāśubharūpanirmāṇe ca yathākramamābhogaḥ prātikūlyañca saṃkleśaḥ tatpratipakṣeṇa śubhaṃ vimokṣamukhaṃ kāyena sākṣātkṛtvopasampadya viharatītyeko vimokṣa iti vimokṣākārāḥ trayo niryāṇamārgaḥ / mokṣānukūlavihāramārgasvabhāvāścaturārūpyasamāpattyākārāḥ śāntavihārasvabhāvaḥ saṃjñāveditanirodhākāra eka iti pañcākārā dṛṣṭadharmasukhavihāramārgaḥ / caturdhyānārūpyanirodhasamāpatyākārā nava lokottaramārgaḥ / catuḥsatyasaṅgṛhītāḥ kleśavisaṃyogalakṣaṇānantaryamārgākārāścatvāraḥ prahāṇamārgaḥ / dānādipāramitākārā daśa buddhatvamārgaḥ / tadevaṃ bodhisattvānāṃ mārgajñatāmārgādhiṣṭhānāścatustriṃśadākārā bhavanti / sarvākārajñatākārastu niratiśayatvādeka eva kevalamasādhāraṇamārgaḥ / tatra sthānāsthāna-karmavipākaḥ-nānādhimukti-anekalokadhātu-indriyaparāpara-sarvatragāminī-pratipat-saṃkleśavyavadāna-pūrvanivāsānusmṛti-cyutyupapatti-āsravakṣayajñānabalākārā daśa / buddho 'hamityātmapratijñāne rāgādīnāmantarāyatvākhyāne sarvajñatādimārgasya niryāṇatvaprakāśane kṣīṇāsravatvenātmano 'bhyupagame ca paryanuyokturabhāvena vaiśāradyākārāścatvāraḥ / paryāye dharmalakṣaṇe janapadabhāṣāyāṃ dharmaprabhede ca yathākramaṃ dharmārthaniruktipratibhānapratisaṃvidākārāścatvāraḥ / nāsti skhalitaḥ ravitaṃ muṣitasmṛtirasamāhitaṃ cittaṃ nānātvasaṃjñā apratisaṃkhyāyopekṣā cetyevamākārāḥ ṣaṭ / nāstichandato vīryataḥ smṛtitaḥ samādheḥ prajñāyāḥ vimukteśca parihāṇirityevamākārāḥ ṣaṭ / kāyavāṅmanaskarmaṇāṃ jñānapūrvaṅgamānuparivartanākārāstrayaḥ / atītānāgatapratyutpanneṣu asaṅgāpratihatajñānākārāstraya iti aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmākārāḥ / sarvabuddhabhāṣitatathatā-satvadharmavaśavartanasvayambhū-sarvākārābhisambodhibuddhatvākārāḥ trayaśca / ityekonacatvāriṃśadākārāḥ sarvākārajñatāmārgādhiṣṭhānā bhavanti / tatrānāsravāḥ sāsravāśca sarvajñatākārā yathākramaṃ śrāvakabodhisattvabhedena / mārgajñatākārāḥ sāsravā eva, bodhisattvānāmatyantakleśāprahāṇāt / anāsravā eva sarvākārajñatākārāḥ sarvathā savāsanasarvakleśajñeyāvaraṇaprahāṇena samyaksambuddhasya sarvadharmavaśavartitvād, ityekatra gaṇyamānaṃ trisaptatyuttaraśatamityākārāḥ / viśiṣṭaprayogairākārā bhāvayitavyāḥ, te ca prayoktāraṃ vinā kathayitumaśakyā iti śravaṇādibhājanaṃ prayoktāramāha - kṛtādhikārā buddheṣu teṣūptaśubhamūlakāḥ / mitraiḥ sanāthāḥ kalyāṇairasyāḥ śravaṇabhājanam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.