Maitreyanatha: Abhisamayalamkaranamaprajnaparamitopadesasastram 4

॥ अभिसमयालङ्कारे प्रज्ञापारमितोपदेशशास्त्रे सर्वज्ञताधिकारस् तृतीयः ॥ वस्तुज्ञानप्रकाराणामाकारा इति लक्षणम् । सर्वज्ञतानां त्रैविद्यात् त्रिविधा एव ते मताः

// abhisamayālaṅkāre prajñāpāramitopadeśaśāstre sarvajñatādhikāras tṛtīyaḥ // vastujñānaprakārāṇāmākārā iti lakṣaṇam / sarvajñatānāṃ traividyāt trividhā eva te matāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असदाकारमारभ्य यावन्निश्चलताकृतिः । चत्वारः प्रतिसत्यं ते मार्गे पञ्चदश स्मृताः

asadākāramārabhya yāvanniścalatākṛtiḥ / catvāraḥ pratisatyaṃ te mārge pañcadaśa smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतौ मार्गे च दुःखे च निरोधे च यथाक्रमम् । अष्टौ ते सप्त पञ्चेति षोडशेति च कीर्तिताः

hetau mārge ca duḥkhe ca nirodhe ca yathākramam / aṣṭau te sapta pañceti ṣoḍaśeti ca kīrtitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मृत्युपस्थानमारभ्य बुद्धत्वाकारपश्चिमाः । शिष्याणां बोधिसत्त्वानां बुद्धानां च यथाक्रमम्

smṛtyupasthānamārabhya buddhatvākārapaścimāḥ / śiṣyāṇāṃ bodhisattvānāṃ buddhānāṃ ca yathākramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तत्रिंशच्चतुस्त्रिंशत्त्रिंशन्नव च ते मताः । त्रिसर्वज्ञत्वभेदेन मार्गसत्यानुरोधतः

saptatriṃśaccatustriṃśattriṃśannava ca te matāḥ / trisarvajñatvabhedena mārgasatyānurodhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृताधिकारा बुद्धेषु तेषूप्तशुभमूलकाः । मित्रैः सनाथाः कल्याणैरस्याः श्रवणभाजनम्

kṛtādhikārā buddheṣu teṣūptaśubhamūlakāḥ / mitraiḥ sanāthāḥ kalyāṇairasyāḥ śravaṇabhājanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धोपासनसंप्रश्नदानशीलादिचर्यया । उद्ग्रहधारणादीनां भाजनत्वं सतां मतम्

buddhopāsanasaṃpraśnadānaśīlādicaryayā / udgrahadhāraṇādīnāṃ bhājanatvaṃ satāṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपादिष्वनवस्थानात्तेषु योगनिषेधतः । तत्तथतागम्भीरत्वात्तेषां दुरवगाहतः

rūpādiṣvanavasthānātteṣu yoganiṣedhataḥ / tattathatāgambhīratvātteṣāṃ duravagāhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदप्रामाण्यतः कृच्छाच्चिरेण प्रतिबोधतः । व्याकृतावविवर्त्यत्वे निर्याणे सनिरन्तरे

tadaprāmāṇyataḥ kṛcChāccireṇa pratibodhataḥ / vyākṛtāvavivartyatve niryāṇe sanirantare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसन्नबोधे क्षिप्रं च परार्थे ऽवृद्ध्यहानितः । धर्माधर्माद्यदृष्टौ च रुपाचिन्त्याद्यदर्शने

āsannabodhe kṣipraṃ ca parārthe 'vṛddhyahānitaḥ / dharmādharmādyadṛṣṭau ca rupācintyādyadarśane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपादेस्तन्निमित्तस्य तद्भावस्याविकल्पकः । फलरत्नप्रदाता च शुद्धकः सावधिश्च सः

rūpādestannimittasya tadbhāvasyāvikalpakaḥ / phalaratnapradātā ca śuddhakaḥ sāvadhiśca saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माराणां शक्तिहान्यादिश्चतुर्दशविधो गुणः । दोषाश्च षड्विबोद्धव्याश्चतुर्भिर्दशकैः सह

mārāṇāṃ śaktihānyādiścaturdaśavidho guṇaḥ / doṣāśca ṣaḍviboddhavyāścaturbhirdaśakaiḥ saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्ष्यते येन तज्ज्ञेयं लक्षणं त्रिविधं च तत् । ज्ञानं विशेषः कारित्रं स्वभावो यश्च लक्ष्यते

lakṣyate yena tajjñeyaṃ lakṣaṇaṃ trividhaṃ ca tat / jñānaṃ viśeṣaḥ kāritraṃ svabhāvo yaśca lakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथागतस्य निर्वृत्तौ लोके चालुज्यनात्मके । सत्त्वानां चित्तचर्यासु तत्संक्षेपे बहिर्गतौ

tathāgatasya nirvṛttau loke cālujyanātmake / sattvānāṃ cittacaryāsu tatsaṃkṣepe bahirgatau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अक्षयाकारतायां च सरागादौ प्रविस्तृते । महद्गते ऽप्रमाणे च विज्ञाने चानिदर्शने

akṣayākāratāyāṃ ca sarāgādau pravistṛte / mahadgate 'pramāṇe ca vijñāne cānidarśane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदृश्यचितज्ञाने च तदुन्मिञ्जादिसंज्ञकम् । पुनस्तथताकारेण तेषां ज्ञानमतः परम्

adṛśyacitajñāne ca tadunmiñjādisaṃjñakam / punastathatākāreṇa teṣāṃ jñānamataḥ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथतायां मुनेर्बोधे तत्पराख्यानमित्ययम् । सर्वज्ञताधिकारेण ज्ञानलक्षणसंग्रहः

tathatāyāṃ munerbodhe tatparākhyānamityayam / sarvajñatādhikāreṇa jñānalakṣaṇasaṃgrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शून्यत्वे सानिमित्ते च् प्रणिधानविवर्जिते । अनुत्पादनिरोधादौ धर्मताया अकोपने

śūnyatve sānimitte c praṇidhānavivarjite / anutpādanirodhādau dharmatāyā akopane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असंस्करे ऽविकल्पे च प्रभेदालक्षणत्वयोः । मार्गज्ञताधिकारेण ज्ञानलक्षणमिष्यते

asaṃskare 'vikalpe ca prabhedālakṣaṇatvayoḥ / mārgajñatādhikāreṇa jñānalakṣaṇamiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वधर्ममुपनिश्रित्य विहारे तस्य सत्कृतौ । गुरूत्वे माननायां च तत्पूजाकृतकत्वयोः

svadharmamupaniśritya vihāre tasya satkṛtau / gurūtve mānanāyāṃ ca tatpūjākṛtakatvayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्र वृत्तिमज्ज्ञानमदृष्टस्य च दर्शकम् । लोकस्य शून्यताकारसूचकज्ञापकाक्षगम्

sarvatra vṛttimajjñānamadṛṣṭasya ca darśakam / lokasya śūnyatākārasūcakajñāpakākṣagam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अचिन्त्यशान्ततादर्शि लोकसंज्ञानिरोधि च । ज्ञानलक्षणमित्युक्तं सर्वाकारज्ञतानये

acintyaśāntatādarśi lokasaṃjñānirodhi ca / jñānalakṣaṇamityuktaṃ sarvākārajñatānaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अचित्यादिविशेषेण विशिष्टैः सत्यगोचरैः । विशेषलक्षणं षड्भिर्दशभिश्चोदितं क्षणैः

acityādiviśeṣeṇa viśiṣṭaiḥ satyagocaraiḥ / viśeṣalakṣaṇaṃ ṣaḍbhirdaśabhiścoditaṃ kṣaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अचिन्त्यातुल्यते मेयसंख्येयासमतिक्रमौ । सर्वार्यसंग्रहो विज्ञवेद्यासाधारणज्ञते

acintyātulyate meyasaṃkhyeyāsamatikramau / sarvāryasaṃgraho vijñavedyāsādhāraṇajñate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षिप्रज्ञान्युनपूर्णत्वे प्रतिपत्समुदागमौ । आलम्बनं च साधारं साकल्यं संपरिग्रहः

kṣiprajñānyunapūrṇatve pratipatsamudāgamau / ālambanaṃ ca sādhāraṃ sākalyaṃ saṃparigrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनास्वादश्च विज्ञेयो विशेषः षोडशात्मकः । विशेषमार्गा मार्गेभ्यो येनान्येभ्यो विशिष्यते

anāsvādaśca vijñeyo viśeṣaḥ ṣoḍaśātmakaḥ / viśeṣamārgā mārgebhyo yenānyebhyo viśiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हितं सुखं च त्राणं च शरणं लयनं नृणाम् । परायणं च द्वीपं च परिणायकसंज्ञकम्

hitaṃ sukhaṃ ca trāṇaṃ ca śaraṇaṃ layanaṃ nṛṇām / parāyaṇaṃ ca dvīpaṃ ca pariṇāyakasaṃjñakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनाभोगं त्रिभिर्यानैः फलासाक्षात्क्रियात्मकम् । पश्चिमं गतिकारित्रमिदं कारित्रलक्षणम्

anābhogaṃ tribhiryānaiḥ phalāsākṣātkriyātmakam / paścimaṃ gatikāritramidaṃ kāritralakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्लेशलिङ्गनिमित्तानां विपक्षप्रतिपक्षयोः । विवेको दुष्करैकान्तावुद्देशो ऽनुपलम्भकः

kleśaliṅganimittānāṃ vipakṣapratipakṣayoḥ / viveko duṣkaraikāntāvuddeśo 'nupalambhakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निषिद्धाभिनिवेशश्च यश्चालम्बनसंज्ञकः । विप्रत्ययो ऽविघाती च सो ऽपदागत्यजातिकः

niṣiddhābhiniveśaśca yaścālambanasaṃjñakaḥ / vipratyayo 'vighātī ca so 'padāgatyajātikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथतानुपलम्भश्च स्वभावः षोडशात्मकः । लक्ष्मेव लक्ष्यते चेतिचतुर्थं लक्षणं मतम्

tathatānupalambhaśca svabhāvaḥ ṣoḍaśātmakaḥ / lakṣmeva lakṣyate ceticaturthaṃ lakṣaṇaṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिमित्तप्रदानादिसमुदागमकौशलम् । सर्वाकारावबोधे ऽस्मिन् मोक्षभगीयमिष्यते

animittapradānādisamudāgamakauśalam / sarvākārāvabodhe 'smin mokṣabhagīyamiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धाद्यालम्बना श्रद्धा वीर्यं दानादिगोचरम् । स्मृतिराशयसंपत्तिः समाधिरविकल्पना

buddhādyālambanā śraddhā vīryaṃ dānādigocaram / smṛtirāśayasaṃpattiḥ samādhiravikalpanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मेषु सर्वैराकारैर्ज्ञानं प्रज्ञेति पञ्चधा । तीक्ष्णै सुबोधा संबोधिर्दुर्बोधा मृदुभिर्मता

dharmeṣu sarvairākārairjñānaṃ prajñeti pañcadhā / tīkṣṇai subodhā saṃbodhirdurbodhā mṛdubhirmatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलम्बनं सर्वसत्त्वा ऊष्मणामिह शक्यते । समचित्तादिराकारस्तेष्वेव दशधोदितः

ālambanaṃ sarvasattvā ūṣmaṇāmiha śakyate / samacittādirākārasteṣveva daśadhoditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयं पापान्निवृत्तस्य दानाद्येषु स्थितस्य च । तयोर्नियोजनान्येषां वर्णवादानुकुलते

svayaṃ pāpānnivṛttasya dānādyeṣu sthitasya ca / tayorniyojanānyeṣāṃ varṇavādānukulate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्धगम् स्वपराधारं सत्यज्ञानं तथा क्षमा । तथाग्रधर्मा विज्ञेयाः सत्त्वानां पाचनादिभिः

mūrdhagam svaparādhāraṃ satyajñānaṃ tathā kṣamā / tathāgradharmā vijñeyāḥ sattvānāṃ pācanādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्वेधङ्गान्युपादय दर्शनाभ्यासमार्गयोः । ये बोधिसत्त्वा वर्तन्ते सो ऽत्रावैवर्तिको गणः

nirvedhaṅgānyupādaya darśanābhyāsamārgayoḥ / ye bodhisattvā vartante so 'trāvaivartiko gaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपादिभ्यो निवृत्त्याद्यैर्लिङ्गैर्विंशतिधेरितैः । निर्वेधाङ्गस्थितस्येदमवैवर्तिकलक्षणम्

rūpādibhyo nivṛttyādyairliṅgairviṃśatidheritaiḥ / nirvedhāṅgasthitasyedamavaivartikalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपादिभ्यो निवृत्तिश्च विचिकित्साक्षणक्षयौ । आत्मनः कुशलस्थस्य परेषां तन्नियोजनम्

rūpādibhyo nivṛttiśca vicikitsākṣaṇakṣayau / ātmanaḥ kuśalasthasya pareṣāṃ tanniyojanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पराधारं च दानादि गम्भिरे ऽर्थे ऽप्यकाङ्क्षणम् । मैत्रं कायाद्यसंवासः पञ्चधावरणेन च

parādhāraṃ ca dānādi gambhire 'rthe 'pyakāṅkṣaṇam / maitraṃ kāyādyasaṃvāsaḥ pañcadhāvaraṇena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वानुशयहानं च स्मृतिसंप्रज्ञता सुचि । चिवरादिशरीरे च कृमीणामसमुद्भवः

sarvānuśayahānaṃ ca smṛtisaṃprajñatā suci / civarādiśarīre ca kṛmīṇāmasamudbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्ताकौटिल्यमादानं धूतस्यामत्सरादिता । धर्मतायुक्तगामित्वं लोकार्थं नरकैषणा

cittākauṭilyamādānaṃ dhūtasyāmatsarāditā / dharmatāyuktagāmitvaṃ lokārthaṃ narakaiṣaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परैरनेयता मारस्यान्यमार्गोपदेशिनः । मार इत्यवबोधश्च चर्या बुद्धानुमोदिता

parairaneyatā mārasyānyamārgopadeśinaḥ / māra ityavabodhaśca caryā buddhānumoditā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊष्ममूर्धसु स क्षान्तिष्वग्रधर्मेष्ववस्थितः । लिङ्गैरमीभिर्विशत्या संबोधेर्न विवर्तते

ūṣmamūrdhasu sa kṣāntiṣvagradharmeṣvavasthitaḥ / liṅgairamībhirviśatyā saṃbodherna vivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षान्तिज्ञानक्षणः षट् च पञ्च पञ्च च दृक्पथे । बोधिसत्त्वस्य विज्ञेयमवैवर्तिकलक्षणम्

kṣāntijñānakṣaṇaḥ ṣaṭ ca pañca pañca ca dṛkpathe / bodhisattvasya vijñeyamavaivartikalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपादिसंज्ञाव्यावृत्तिर्दार्ढ्यं चित्तस्य हिनयोः । यानयोर्विनिवृत्तिश्च ध्यानाद्यङ्गपरिक्षयः

rūpādisaṃjñāvyāvṛttirdārḍhyaṃ cittasya hinayoḥ / yānayorvinivṛttiśca dhyānādyaṅgaparikṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कायचेतोलघुत्वं च कामसेवाभ्युपायिकी । सदैव ब्रह्मचारित्वमाजीवस्य विशुद्धता

kāyacetolaghutvaṃ ca kāmasevābhyupāyikī / sadaiva brahmacāritvamājīvasya viśuddhatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्कन्धादवन्तरायेषु संभारे सेन्द्रियादिके । समरे मत्सरादौ च नेति योगानुयोगयोः

skandhādavantarāyeṣu saṃbhāre sendriyādike / samare matsarādau ca neti yogānuyogayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विहारप्रतिषेधश्च धर्मस्याणोरलब्धता । निश्चितत्वं स्वभुमौ च भूमित्रितयसंस्थितिः

vihārapratiṣedhaśca dharmasyāṇoralabdhatā / niścitatvaṃ svabhumau ca bhūmitritayasaṃsthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मार्थं जीवितत्याग इत्यमी षोडश क्षणाः । अवैवर्तिकलिङ्गानि दृङ्मार्गस्थस्य धीमतः

dharmārthaṃ jīvitatyāga ityamī ṣoḍaśa kṣaṇāḥ / avaivartikaliṅgāni dṛṅmārgasthasya dhīmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गम्भिरो भावनामार्गो गाम्भीर्यं शुन्यतादिकम् । समारोपापवादान्तमुक्तता सा गभीरता

gambhiro bhāvanāmārgo gāmbhīryaṃ śunyatādikam / samāropāpavādāntamuktatā sā gabhīratā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिन्तातुलननिध्यानान्यभीक्ष्णं भावनापथः । निर्वेधाङ्गेषु दृङ्मार्गे भावनामार्ग एव च

cintātulananidhyānānyabhīkṣṇaṃ bhāvanāpathaḥ / nirvedhāṅgeṣu dṛṅmārge bhāvanāmārga eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राबन्धकत्वादिष्टो ऽसौ नवधा च प्रकारतः । मृदुमध्याधिमात्राणां पुनर्मृद्वादिभेदतः

prābandhakatvādiṣṭo 'sau navadhā ca prakārataḥ / mṛdumadhyādhimātrāṇāṃ punarmṛdvādibhedataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असंख्येयादिनिर्देशाः परमार्थेन न क्षमाः । कृपानिष्यन्दभूतास्ते संवृत्याभिमता मुनेः

asaṃkhyeyādinirdeśāḥ paramārthena na kṣamāḥ / kṛpāniṣyandabhūtāste saṃvṛtyābhimatā muneḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हानिवृद्धी न युज्येते निरालापस्य वस्तुनः । भावनाख्येन किं हिनं वर्त्मना किमुदागतम्

hānivṛddhī na yujyete nirālāpasya vastunaḥ / bhāvanākhyena kiṃ hinaṃ vartmanā kimudāgatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा बोधिस्तथैवासाविष्टस्यार्थस्य साधकः । तथतालक्षणा बोधिः सो ऽपि तल्लक्षणो मतः

yathā bodhistathaivāsāviṣṭasyārthasya sādhakaḥ / tathatālakṣaṇā bodhiḥ so 'pi tallakṣaṇo mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वेण बोधिर्नो युक्ता मनसा पश्चिमेन वा । दीपदृष्टान्तयोगेनगम्भीरा धर्मताष्टधा

pūrveṇa bodhirno yuktā manasā paścimena vā / dīpadṛṣṭāntayogenagambhīrā dharmatāṣṭadhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पादे च निरोधे च तथतायां गभीरता । ज्ञेये दाने च चर्यायामद्वयोपायकौशले च

utpāde ca nirodhe ca tathatāyāṃ gabhīratā / jñeye dāne ca caryāyāmadvayopāyakauśale ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्नोपमत्वाद्धर्माणां भवशान्त्योरकल्पना । कर्माभावादिचोद्यानां परिहारा यथोदिताः

svapnopamatvāddharmāṇāṃ bhavaśāntyorakalpanā / karmābhāvādicodyānāṃ parihārā yathoditāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वलोकस्य या शुद्धिस्तस्याः सुद्ध्युपहारतः । तथा भाजनलोकस्य बुद्धक्षेत्रस्य शुद्धता

sattvalokasya yā śuddhistasyāḥ suddhyupahārataḥ / tathā bhājanalokasya buddhakṣetrasya śuddhatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषयो ऽस्य प्रयोगश्च शात्रवाणामतिक्रमः । अप्रतिष्ठो यथावेधमसाधारणलक्षणः

viṣayo 'sya prayogaśca śātravāṇāmatikramaḥ / apratiṣṭho yathāvedhamasādhāraṇalakṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असक्तो ऽनुपलम्भश्च निमित्तप्रणिधिक्षतः । लल्लिङ्गश्चाप्रमाणश्च दशधोपायकौशलम्

asakto 'nupalambhaśca nimittapraṇidhikṣataḥ / lalliṅgaścāpramāṇaśca daśadhopāyakauśalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.