Agastīya Ratnaparīkṣā (on the testing of gems) 1

पञ्च रत्नानि मुख्यानि चोपरत्नचतुष्टयम् लिख्यन्ते चात्र संभिद्य यथामौल्यं यथागुणम्

pañca ratnāni mukhyāni coparatnacatuṣṭayam likhyante cātra saṃbhidya yathāmaulyaṃ yathāguṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वज्रं च मौक्तिकं चैव माणिक्यं नीलम् एव च मणिर् मरकतश् चैव महारत्नानि पञ्चधा

vajraṃ ca mauktikaṃ caiva māṇikyaṃ nīlam eva ca maṇir marakataś caiva mahāratnāni pañcadhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपरत्नानि चत्वारि कथयामि शृणुत तत् गोमेदं पुष्यरागं च वैडूर्यं च प्रवालकम्

uparatnāni catvāri kathayāmi śṛṇuta tat gomedaṃ puṣyarāgaṃ ca vaiḍūryaṃ ca pravālakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वज्रं च मौक्तिकं श्वेतं माणिक्यं लोहितं विदुः नीलं नीलं समाख्यातं मरकतं हरितं हितम्

vajraṃ ca mauktikaṃ śvetaṃ māṇikyaṃ lohitaṃ viduḥ nīlaṃ nīlaṃ samākhyātaṃ marakataṃ haritaṃ hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वेतं पीतं च गोमेदं पुष्यरागं च पिञ्जरम् प्रवालं लोहितं प्रोक्तं वैडूर्यं हरितपाण्डुरम्

śvetaṃ pītaṃ ca gomedaṃ puṣyarāgaṃ ca piñjaram pravālaṃ lohitaṃ proktaṃ vaiḍūryaṃ haritapāṇḍuram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोशले च कलिङ्गे च मगधे च हिमालये पौण्ड्राकरे च सौराष्ट्रे वज्रस्योत्पत्तिभूमयः

kośale ca kaliṅge ca magadhe ca himālaye pauṇḍrākare ca saurāṣṭre vajrasyotpattibhūmayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रत्नानाम् उत्तमं वज्रं यो बिभर्ति नरोत्तमः उत्तमं सर्वसत्त्वानां यथा शक्रस् तथैव सः

ratnānām uttamaṃ vajraṃ yo bibharti narottamaḥ uttamaṃ sarvasattvānāṃ yathā śakras tathaiva saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभेद्यं च तथादाह्यम् अशोष्याक्लेद्यम् एव च यथैवात्मा तथा वज्रं तस्मान् मौल्यं समर्पयेत्

abhedyaṃ ca tathādāhyam aśoṣyākledyam eva ca yathaivātmā tathā vajraṃ tasmān maulyaṃ samarpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषा गुणाः सप्त कीर्तिता रत्नकोविदैः उत्तमाधममध्यानां मौल्यं द्वादशकम्

doṣā guṇāḥ sapta kīrtitā ratnakovidaiḥ uttamādhamamadhyānāṃ maulyaṃ dvādaśakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मलं बिन्दुर् यवो रेखा वेषग्यम् काकपादवत् दोषाः पञ्च परित्यज्या नानादुःखफलप्रदाः

malaṃ bindur yavo rekhā veṣagyam kākapādavat doṣāḥ pañca parityajyā nānāduḥkhaphalapradāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुङ्गं वज्रं प्रशंसन्ति षट्कोणं लघु भास्करम् सुतीक्ष्णधारम् अष्टाश्रं सर्वतो रश्मिचिक्कणम्

tuṅgaṃ vajraṃ praśaṃsanti ṣaṭkoṇaṃ laghu bhāskaram sutīkṣṇadhāram aṣṭāśraṃ sarvato raśmicikkaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकालमृत्युसर्पाग्निशत्रुव्याधिभयानि च दूरात् तस्य प्रणश्यन्ति वज्रं यस्य गृहे भवेत्

akālamṛtyusarpāgniśatruvyādhibhayāni ca dūrāt tasya praṇaśyanti vajraṃ yasya gṛhe bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्दोषे यवमात्रे तु सर्वतः कान्तिसंघृते पञ्चाशद् भवति मौल्यं रत्नशास्त्रे ह्य् उदाहृतम्

nirdoṣe yavamātre tu sarvataḥ kāntisaṃghṛte pañcāśad bhavati maulyaṃ ratnaśāstre hy udāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिण्डतो द्विगुणस्थौल्यं तौल्यं चैव यदा भवेत् चतुर्गुणं भवेन् मूल्यं त्रिगुणे त्व् अष्टमं यथा

piṇḍato dviguṇasthaulyaṃ taulyaṃ caiva yadā bhavet caturguṇaṃ bhaven mūlyaṃ triguṇe tv aṣṭamaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वेतो रक्तस् तथा पीतः कृष्णश् च कुलिशो भवेत् ब्राह्मणादिक्रमेणैव जातिभेदस् तु कल्पितः

śveto raktas tathā pītaḥ kṛṣṇaś ca kuliśo bhavet brāhmaṇādikrameṇaiva jātibhedas tu kalpitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तमं ब्राह्मणे मौल्यं मध्यमं क्षत्रिये तथा सामान्यम् वैश्यवर्णे च अधमं शूद्रजन्मनि

uttamaṃ brāhmaṇe maulyaṃ madhyamaṃ kṣatriye tathā sāmānyam vaiśyavarṇe ca adhamaṃ śūdrajanmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यन् मौल्यं ब्राह्मणे प्रोक्तम् पादोनं क्षत्रिये स्मृतम् अनेनैव क्रमेनैव हीयते च यथाक्रमम्

yan maulyaṃ brāhmaṇe proktam pādonaṃ kṣatriye smṛtam anenaiva kramenaiva hīyate ca yathākramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वज्रम् च त्रिविधं प्रोक्तं नरो नरी नपुंसकम् अष्टाश्रं चाष्टफलकं षट्कोणं चैव भास्करम्

vajram ca trividhaṃ proktaṃ naro narī napuṃsakam aṣṭāśraṃ cāṣṭaphalakaṃ ṣaṭkoṇaṃ caiva bhāskaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्बुदेन्द्रधनुर् वारितरं पुंवज्रम् उच्यते तद् एव चेत् पीताकारं स्त्रीवज्रं वर्तुलाय च

arbudendradhanur vāritaraṃ puṃvajram ucyate tad eva cet pītākāraṃ strīvajraṃ vartulāya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्तुलं कुण्ठकोणाश्रं किंचिद् उरु नपुंसकम् स्त्रीपुंनपुंसकं वज्रं योज्यं पुंस्त्रीनपुंसकैः

vartulaṃ kuṇṭhakoṇāśraṃ kiṃcid uru napuṃsakam strīpuṃnapuṃsakaṃ vajraṃ yojyaṃ puṃstrīnapuṃsakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यज्यं स्यान् नैव फलदं पुंवज्रेण विना क्वचित् ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रस्वस्ववर्णफलप्रदम्

tyajyaṃ syān naiva phaladaṃ puṃvajreṇa vinā kvacit brahmakṣatriyaviṭśūdrasvasvavarṇaphalapradam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्रिमत्वं यथा वज्रे कथ्यते सूरिभिः क्वचित् क्षाराम्लैर् लेपयेद् वज्रं घर्मे च परिशोधयेत् कृत्रिमं याति वैवर्ण्यम् सहजं चातिदीप्यते

kṛtrimatvaṃ yathā vajre kathyate sūribhiḥ kvacit kṣārāmlair lepayed vajraṃ gharme ca pariśodhayet kṛtrimaṃ yāti vaivarṇyam sahajaṃ cātidīpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णपिण्डगुरुत्वानि तुटिवृद्धिक्रमेण तु सर्वत्र वर्धते मौल्यं गुणदोषस्वभावतः

varṇapiṇḍagurutvāni tuṭivṛddhikrameṇa tu sarvatra vardhate maulyaṃ guṇadoṣasvabhāvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माहेन्द्रो यं मणिर् धार्यो धनधान्यसमृद्धिदः पुत्रदः पवनः पूज्यः शत्रुघ्नः समराभयः

māhendro yaṃ maṇir dhāryo dhanadhānyasamṛddhidaḥ putradaḥ pavanaḥ pūjyaḥ śatrughnaḥ samarābhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुर्विणीभिर् न धर्तव्यो युवतीभिर् अयम् मणिः जठरे वज्रसंसर्गाद् गर्भाश्रवो भविष्यति

gurviṇībhir na dhartavyo yuvatībhir ayam maṇiḥ jaṭhare vajrasaṃsargād garbhāśravo bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीमूतकरिमत्स्याहिवंशशङ्खवराहजाः शुक्त्युद्भवाश् च विज्ञेयाश् चाष्टौ मौक्तिकजातयः

jīmūtakarimatsyāhivaṃśaśaṅkhavarāhajāḥ śuktyudbhavāś ca vijñeyāś cāṣṭau mauktikajātayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीमूते शुचिरूपं स्यात् करे पाटलभासुरम्

jīmūte śucirūpaṃ syāt kare pāṭalabhāsuram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरिश्वेतं तथा वंशे पीतश्वेतं च शूकरे

hariśvetaṃ tathā vaṃśe pītaśvetaṃ ca śūkare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शङ्खशुक्त्युद्भवं श्वेतम् मुक्तारत्नम् अनुक्रमम् रागस् त्रासश् च बिन्दुश् च रेखा च जलगर्भता सर्वरत्नेष्व् अमी पञ्च दोषाः साधारणा मताः क्षेत्रतोयभवा दोषा रत्नेषु न लगन्ति ते

śaṅkhaśuktyudbhavaṃ śvetam muktāratnam anukramam rāgas trāsaś ca binduś ca rekhā ca jalagarbhatā sarvaratneṣv amī pañca doṣāḥ sādhāraṇā matāḥ kṣetratoyabhavā doṣā ratneṣu na laganti te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरि श्वेतं लघु स्निग्धं रश्मिवन् निर्मलं महत् ख्यातम् तोयप्रभं वृत्तं मौक्तिकं नवधा शुभम्

hari śvetaṃ laghu snigdhaṃ raśmivan nirmalaṃ mahat khyātam toyaprabhaṃ vṛttaṃ mauktikaṃ navadhā śubham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुक्ष्माङ्गम् निर्मलश्यामम् ताम्राभं लवणोपमम् अर्धं च विकटम् ग्रन्थिकं मौक्तिकं त्यजेत्

sukṣmāṅgam nirmalaśyāmam tāmrābhaṃ lavaṇopamam ardhaṃ ca vikaṭam granthikaṃ mauktikaṃ tyajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावन् मूल्यम् सितस्यात्र मुक्तारत्नस्य कीर्तितम् चतुर्थांशविहीनं च कर्तव्यम् रत्नके मणौ

yāvan mūlyam sitasyātra muktāratnasya kīrtitam caturthāṃśavihīnaṃ ca kartavyam ratnake maṇau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बदरीफलमात्रं तु उदितार्कसमप्रभम् तद् रत्नं लिक्तद प्रोक्तं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

badarīphalamātraṃ tu uditārkasamaprabham tad ratnaṃ liktada proktaṃ bhuktimuktiphalapradam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सच्छिद्रं कर्कशं क्षौद्रं रक्ताभं च सबिन्दुकम् मलिनं निष्प्रभं चित्रं भग्नम् तु मौक्तिकं त्यजेत्

sacchidraṃ karkaśaṃ kṣaudraṃ raktābhaṃ ca sabindukam malinaṃ niṣprabhaṃ citraṃ bhagnam tu mauktikaṃ tyajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वच्छाभं च सुवृत्तं च गुरु स्निग्धं च निर्मलम् तुङ्गम् इन्दुसमाभासं मुक्तारत्नम् अमौल्यकम्

svacchābhaṃ ca suvṛttaṃ ca guru snigdhaṃ ca nirmalam tuṅgam indusamābhāsaṃ muktāratnam amaulyakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वेतवर्णो भवेद् विप्रः क्षत्रियश् चार्कसंनिभः पीतच्छायो भवेद् वैश्यः शूद्ररुचिर् भवेत् [॥। औ३ ज़ेइछेन्झ्]

śvetavarṇo bhaved vipraḥ kṣatriyaś cārkasaṃnibhaḥ pītacchāyo bhaved vaiśyaḥ śūdrarucir bhavet [... au3 Zeichenjh]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्यसम्पत्सुतान् सौख्यं गजवाजिपुरःसरम् प्राप्नोत्य् एव सजातिः स्याद् गृहे निर्दोषशङ्खजम्

rājyasampatsutān saukhyaṃ gajavājipuraḥsaram prāpnoty eva sajātiḥ syād gṛhe nirdoṣaśaṅkhajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुवृत्तं सुप्रभं श्वेतं गुञ्जामात्रम् अनर्धि च पञ्चविंशतिमौल्यं च रत्नशास्त्रे ह्य् उदाहृतम्

suvṛttaṃ suprabhaṃ śvetaṃ guñjāmātram anardhi ca pañcaviṃśatimaulyaṃ ca ratnaśāstre hy udāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा च वर्धते मुक्ता तथा मौल्यं च वर्धते क्षीयते च यथा मुक्ता तथा मौल्यं हि हीयते

yathā ca vardhate muktā tathā maulyaṃ ca vardhate kṣīyate ca yathā muktā tathā maulyaṃ hi hīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुञ्जानां चतुःषष्ट्या भारेण च मितं च तत् उत्तमं मौक्तिकं तम्रु कोटिमूल्यस्य भाजनम्

guñjānāṃ catuḥṣaṣṭyā bhāreṇa ca mitaṃ ca tat uttamaṃ mauktikaṃ tamru koṭimūlyasya bhājanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मौक्तिके यदि संदेहः कृत्रिमे सहजे ऽपि वा परीक्षा तत्र कर्तव्या रत्नशास्त्रविशारदैः

mauktike yadi saṃdehaḥ kṛtrime sahaje 'pi vā parīkṣā tatra kartavyā ratnaśāstraviśāradaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वेदयेद् अग्निना वापि श्वेतवस्त्रेण वेष्टयेत् हस्ते मौक्तिकम् आदाय शालितुष्येन मर्दयेत् कृत्रिमं भङ्गम् आयाति सहजं चातिदीप्यते

svedayed agninā vāpi śvetavastreṇa veṣṭayet haste mauktikam ādāya śālituṣyena mardayet kṛtrimaṃ bhaṅgam āyāti sahajaṃ cātidīpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.