पर्यग्नये क्रियमाणायानुब्रूहीत्याहाध्वर्युः। अग्निर्होता नो अध्वर इति तृचमाग्नेयं गायत्रमन्वाह पर्यग्निक्रियमाणे स्वयैवैनं तद्देवतया स्वेन च्छन्दसा समर्धयति। वाजी सन्परिणीयत इति वाजिनमिव ह्येनं सन्तं परिणयन्ति। परि त्रिविष्ट्यध्वरं यात्यग्नी रथीरिवेत्येष हि रथीरिवाध्वरं परियाति। परि वाजपतिः कविरित्येष हि वाजानां पतिः। अत उपप्रेष्य होतर्हव्या देवेभ्य इत्याहाध्वर्युः। अजैदग्निरसनद्वाजमिति मैत्रावरुण उपप्रेषं प्रतिपद्यते। तदाहुर्यदध्वर्युर्होतारमुपप्रेष्यत्यथ कस्मान्मैत्रावरुण उपप्रैषं प्रतिपद्यत इति। मनो वै यज्ञस्य मैत्रावरुणो वाग्यज्ञस्य होता मनसा वा इषिता वाग्वदति यां ह्यन्यमना वाचं वदत्यसुर्या वै सा वागदेवजुष्टा तद्यन्मैत्रावरुण उपप्रैषं प्रतिपद्यते मनसैव तद्वाचमीरयति तन्मनसेरितया वाचा देवेभ्यो हव्यं संपादयति॥2.5॥ (6.5) (35) दैव्या शमितार आरभध्वमुत मनुष्या इत्याह। ये चैव देवानां शमितारो ये च मनुष्याणां तानेव तत्संशास्ति। उपनयत मेध्या दुर आशासाना मेधपतिभ्यां मेधमिति। पशुर्वै मेधो यजमानो मेधपतिर्यजमानमेव तत्स्वेन मेधेन समर्धयति। अथो खल्वाहुर्यस्यै वाव कस्यै च देवतायै पशुरालभ्यते सैव मेधपतिरिति। स यद्येकदेवत्यः पशुः स्यान्मेधपतय इति ब्रूयाद्यदि द्विदेवत्यो मेधपतिभ्यामिति यदि बहुदेवत्यो मेधपतिभ्य इत्येतदेव स्थितम्। प्रास्मा अग्निं भरतेति। पशुर्वै नीयमानः स मृत्युं प्रापश्यत्स देवान्नान्वकामयतैतुं तं देवा अब्रुवन्नेहि स्वर्गं वै त्वा लोकं गमयिष्याम इति स तथेत्यब्रवीत्तस्य वै मे युष्माकमेकः पुरस्तादैत्विति तथेति तस्याग्निः पुरस्तादैत्सोऽग्निमनु प्राच्यवत। तस्मादाहुराग्नेयो वाव सर्वः पशुरग्निं हि सोऽनु प्राच्यवतेति। तस्माद्वस्याग्निं पुरस्ताद्धरन्ति। स्तृणीत बर्हिरित्योषध्यात्मा वै पशुः पशुमेव तत्सर्वात्मानं करोति। अन्वेनं माता मन्यतामनु पिताऽनु भ्राता सगर्भ्योऽनु सखा सयूथ्य इति जनित्रैरेवैनं तत्समनुमतमालभन्ते। उदीचीनाँ अस्य पदो निधत्तात्सूर्यं चक्षुर्गमयताद्वातं प्राणमन्ववसृजतादन्तरिक्षमसुं दिशः श्रोत्रं पृथिवीं शरीरमित्येष्वेवैनं तल्लोकेष्वादधाति। एकधाऽस्य त्वचमाच्छ्यतात्पुरा नाभ्या अपि शसो वपामुत्खिदतादन्तरेवोष्माणं वारयध्वादिति पशुष्वेव तत्प्राणान्दधाति। श्येनमस्य वक्षः कृणुतात्प्रशसा बाहू शलादोषणी कश्यपेवांसाऽच्छिद्रे श्रोणी कवषोरूस्रेकपर्णाऽष्ठीवन्ता षड्विंशतिरस्य वङ्क्रयस्ता अनुष्ठ्योच्च्यावयताद्गात्रं गात्रमस्यानूनं कृणुतादित्यङ्गान्येवास्य तद्गात्राणि प्रीणाति। ऊवध्यगोहं पार्थिवं खनतादित्याहौषधं वा ऊवध्यमियं वा ओषधीनां प्रतिष्ठा तदेनत्स्वायामेव प्रतिष्ठायामन्ततः प्रतिष्ठापयति॥2.6॥ (6.5) (36) अस्ना रक्षः संसृजतादित्याह तुषैर्वै फलीकरणैर्देवा हविर्यज्ञेभ्यो रक्षांसि निरभजन्नस्ना महायज्ञात्स यदस्ना रक्षः संसृजतादित्याह रक्षांस्येव तत्स्वेन भागधेयेन यज्ञान्निरवदयते। तदाहुर्न यज्ञे रक्षसां कीर्तयेत्कानि रक्षांस्यृतेरक्षा वै यज्ञ इति। तदु वा आहुः कीर्तयेदेव। यो वै भागिनं भागान्नुदते चयते वैनं स यदि वैनं न चयतेऽथ पुत्रमथ पौत्रं चयते त्वेवैनमिति। स यदि कीर्तयेदुपांशु कीर्तयेत्तिर इव वा एतद्वाचो यदुपांशु तिर इवैतद्यद्राक्षांसि। अथ यदुच्चैः कीर्तयेदीश्वरो हास्य वाचो रक्षोभाषो जनितोः। योऽयं राक्षसीं वाचं वदति सः। यां वै दृप्तो वदति यामुन्मत्तः सा वै राक्षसी वाक्। नाऽऽत्मना दृप्यति नास्य प्रजायां दृप्त आजायते य एवं वेद। वनिष्ठुमस्य मा राविष्टोरूकं मन्यमाना नेद्वस्तोके तनये रविता रवच्छमितार इति ये चैव देवानां शमितारो ये च मनुष्याणां तेभ्य एवैनं तत्परिददाति। अध्रिगो शमीध्वं सुशमि शमीध्वं शमीध्वमध्रिगा3 उ इति त्रिर्ब्रूयादपापेति चाध्रिगुर्वै देवानां शमिताऽपापो निग्रभीता शमितृभ्यश्चैवैनं तन्निग्रभीतृभ्यश्च संप्रयच्छति। शमितारो यदत्र सुकृतं कृणवथास्मासु तद्यद्दुष्कृतमन्यत्र तदित्याहाग्निर्वै देवानां होताऽऽसीत्स एनं वाचा व्यशाद्वाचा वा एनं होता विशास्ति तद्यदर्वाग्यत्परः कृन्तन्ति यदुल्बणं यद्विथुरं क्रियते शमितृभ्यश्चैवैनत्तन्निग्रभीतृभ्यश्च समनुदिशति स्वस्त्येव होतोन्मुच्यते सर्वायुः सर्वायुत्वाय। सर्वमायुरेति य एवं वेद॥2.7॥ (6.7) (37) पुरुषं वै देवाः पशुमालभन्त तस्मादालब्धान्मेध उदक्रामत्सोऽश्वम्प्राविशत्तस्मादश्वो मेध्योऽभवदथैनमुत्क्रान्तमेधमत्यार्जन्त स किम्पुरुषोऽभवत्तेऽश्वमालभन्त सोऽश्वादालब्धादुदक्रामत्स गां प्राविशत्तस्माद्गौर्मेध्योऽभवदथैनमुत्क्रान्तमेधमत्यार्जन्त स गौरमृगोऽभवत्ते गामालभन्त स गोरालब्धादुदक्रामत्सोऽविं प्राविशत्तस्मादविर्मेध्योऽभवदथैनमुत्क्रान्तमेधमत्यार्जन्त स गवयोऽभवत्तेऽविमालभन्त सोऽवेरालब्धादुदक्रामत्सोऽजं प्राविशत्तस्मादजो मेध्योऽभवदथैनमुत्क्रान्तमेधमत्यार्जन्त स उष्ट्रोऽभवत्सोऽजे ज्योक्तमामिवारमत तस्मादेष एतेषां पशूनां प्रयुक्ततमो यदजस्तेऽजमालभैत सोऽजादालब्धादुदक्रामत् स इमां प्राविशत्तस्मादियम्मेध्याभवदथैनमुत्क्रान्तमेधमत्यार्जन्त स [https://vipin110012.tripod.com/pur_index28/sharabh.htm शरभो]ऽभवत्त एत उत्क्रान्तमेधा अमेध्याः पशवस्तस्मादेतेषां नाश्नीयात्तमस्यामन्वगच्छन्सोऽनुगतो व्रीहिरभवत्तद्यत्पशौ पुरोळाशमनुनिर्वपन्ति समेधेन नः पशुनेष्टमसत्केवलेन नः पशुनेष्टमसदिति समेधेन हास्य पशुनेष्टं भवति य एवं वेद
paryagnaye kriyamāṇāyānubrūhītyāhādhvaryuḥ| agnirhotā no adhvara iti tṛcamāgneyaṃ gāyatramanvāha paryagnikriyamāṇe svayaivainaṃ taddevatayā svena cchandasā samardhayati| vājī sanpariṇīyata iti vājinamiva hyenaṃ santaṃ pariṇayanti| pari triviṣṭyadhvaraṃ yātyagnī rathīrivetyeṣa hi rathīrivādhvaraṃ pariyāti| pari vājapatiḥ kavirityeṣa hi vājānāṃ patiḥ| ata upapreṣya hotarhavyā devebhya ityāhādhvaryuḥ| ajaidagnirasanadvājamiti maitrāvaruṇa upapreṣaṃ pratipadyate| tadāhuryadadhvaryurhotāramupapreṣyatyatha kasmānmaitrāvaruṇa upapraiṣaṃ pratipadyata iti| mano vai yajñasya maitrāvaruṇo vāgyajñasya hotā manasā vā iṣitā vāgvadati yāṃ hyanyamanā vācaṃ vadatyasuryā vai sā vāgadevajuṣṭā tadyanmaitrāvaruṇa upapraiṣaṃ pratipadyate manasaiva tadvācamīrayati tanmanaseritayā vācā devebhyo havyaṃ saṃpādayati||2.5|| (6.5) (35) daivyā śamitāra ārabhadhvamuta manuṣyā ityāha| ye caiva devānāṃ śamitāro ye ca manuṣyāṇāṃ tāneva tatsaṃśāsti| upanayata medhyā dura āśāsānā medhapatibhyāṃ medhamiti| paśurvai medho yajamāno medhapatiryajamānameva tatsvena medhena samardhayati| atho khalvāhuryasyai vāva kasyai ca devatāyai paśurālabhyate saiva medhapatiriti| sa yadyekadevatyaḥ paśuḥ syānmedhapataya iti brūyādyadi dvidevatyo medhapatibhyāmiti yadi bahudevatyo medhapatibhya ityetadeva sthitam| prāsmā agniṃ bharateti| paśurvai nīyamānaḥ sa mṛtyuṃ prāpaśyatsa devānnānvakāmayataituṃ taṃ devā abruvannehi svargaṃ vai tvā lokaṃ gamayiṣyāma iti sa tathetyabravīttasya vai me yuṣmākamekaḥ purastādaitviti tatheti tasyāgniḥ purastādaitso'gnimanu prācyavata| tasmādāhurāgneyo vāva sarvaḥ paśuragniṃ hi so'nu prācyavateti| tasmādvasyāgniṃ purastāddharanti| stṛṇīta barhirityoṣadhyātmā vai paśuḥ paśumeva tatsarvātmānaṃ karoti| anvenaṃ mātā manyatāmanu pitā'nu bhrātā sagarbhyo'nu sakhā sayūthya iti janitrairevainaṃ tatsamanumatamālabhante| udīcīnā~ asya pado nidhattātsūryaṃ cakṣurgamayatādvātaṃ prāṇamanvavasṛjatādantarikṣamasuṃ diśaḥ śrotraṃ pṛthivīṃ śarīramityeṣvevainaṃ tallokeṣvādadhāti| ekadhā'sya tvacamācchyatātpurā nābhyā api śaso vapāmutkhidatādantarevoṣmāṇaṃ vārayadhvāditi paśuṣveva tatprāṇāndadhāti| śyenamasya vakṣaḥ kṛṇutātpraśasā bāhū śalādoṣaṇī kaśyapevāṃsā'cchidre śroṇī kavaṣorūsrekaparṇā'ṣṭhīvantā ṣaḍviṃśatirasya vaṅkrayastā anuṣṭhyoccyāvayatādgātraṃ gātramasyānūnaṃ kṛṇutādityaṅgānyevāsya tadgātrāṇi prīṇāti| ūvadhyagohaṃ pārthivaṃ khanatādityāhauṣadhaṃ vā ūvadhyamiyaṃ vā oṣadhīnāṃ pratiṣṭhā tadenatsvāyāmeva pratiṣṭhāyāmantataḥ pratiṣṭhāpayati||2.6|| (6.5) (36) asnā rakṣaḥ saṃsṛjatādityāha tuṣairvai phalīkaraṇairdevā haviryajñebhyo rakṣāṃsi nirabhajannasnā mahāyajñātsa yadasnā rakṣaḥ saṃsṛjatādityāha rakṣāṃsyeva tatsvena bhāgadheyena yajñānniravadayate| tadāhurna yajñe rakṣasāṃ kīrtayetkāni rakṣāṃsyṛterakṣā vai yajña iti| tadu vā āhuḥ kīrtayedeva| yo vai bhāginaṃ bhāgānnudate cayate vainaṃ sa yadi vainaṃ na cayate'tha putramatha pautraṃ cayate tvevainamiti| sa yadi kīrtayedupāṃśu kīrtayettira iva vā etadvāco yadupāṃśu tira ivaitadyadrākṣāṃsi| atha yaduccaiḥ kīrtayedīśvaro hāsya vāco rakṣobhāṣo janitoḥ| yo'yaṃ rākṣasīṃ vācaṃ vadati saḥ| yāṃ vai dṛpto vadati yāmunmattaḥ sā vai rākṣasī vāk| nā''tmanā dṛpyati nāsya prajāyāṃ dṛpta ājāyate ya evaṃ veda| vaniṣṭhumasya mā rāviṣṭorūkaṃ manyamānā nedvastoke tanaye ravitā ravacchamitāra iti ye caiva devānāṃ śamitāro ye ca manuṣyāṇāṃ tebhya evainaṃ tatparidadāti| adhrigo śamīdhvaṃ suśami śamīdhvaṃ śamīdhvamadhrigā3 u iti trirbrūyādapāpeti cādhrigurvai devānāṃ śamitā'pāpo nigrabhītā śamitṛbhyaścaivainaṃ tannigrabhītṛbhyaśca saṃprayacchati| śamitāro yadatra sukṛtaṃ kṛṇavathāsmāsu tadyadduṣkṛtamanyatra tadityāhāgnirvai devānāṃ hotā''sītsa enaṃ vācā vyaśādvācā vā enaṃ hotā viśāsti tadyadarvāgyatparaḥ kṛntanti yadulbaṇaṃ yadvithuraṃ kriyate śamitṛbhyaścaivainattannigrabhītṛbhyaśca samanudiśati svastyeva hotonmucyate sarvāyuḥ sarvāyutvāya| sarvamāyureti ya evaṃ veda||2.7|| (6.7) (37) puruṣaṃ vai devāḥ paśumālabhanta tasmādālabdhānmedha udakrāmatso'śvamprāviśattasmādaśvo medhyo'bhavadathainamutkrāntamedhamatyārjanta sa kimpuruṣo'bhavatte'śvamālabhanta so'śvādālabdhādudakrāmatsa gāṃ prāviśattasmādgaurmedhyo'bhavadathainamutkrāntamedhamatyārjanta sa gauramṛgo'bhavatte gāmālabhanta sa gorālabdhādudakrāmatso'viṃ prāviśattasmādavirmedhyo'bhavadathainamutkrāntamedhamatyārjanta sa gavayo'bhavatte'vimālabhanta so'verālabdhādudakrāmatso'jaṃ prāviśattasmādajo medhyo'bhavadathainamutkrāntamedhamatyārjanta sa uṣṭro'bhavatso'je jyoktamāmivāramata tasmādeṣa eteṣāṃ paśūnāṃ prayuktatamo yadajaste'jamālabhaita so'jādālabdhādudakrāmat sa imāṃ prāviśattasmādiyammedhyābhavadathainamutkrāntamedhamatyārjanta sa [https://vipin110012.tripod.com/pur_index28/sharabh.htm śarabho]'bhavatta eta utkrāntamedhā amedhyāḥ paśavastasmādeteṣāṃ nāśnīyāttamasyāmanvagacchanso'nugato vrīhirabhavattadyatpaśau purol̤āśamanunirvapanti samedhena naḥ paśuneṣṭamasatkevalena naḥ paśuneṣṭamasaditi samedhena hāsya paśuneṣṭaṃ bhavati ya evaṃ veda
Roman (IAST) transliteration rendered by HREEM from the edition's Devanagari; the Devanagari is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.