Āyurvedamahodadhau annapānavidhi 1

॥ आयुर्वेदमहोदधिः ॥ अन्नपानविधिः ॥। णी मूत्रमलादिकानां जाता जनित्रीव हरीतकी नृणाम्

// āyurvedamahodadhiḥ // annapānavidhiḥ ... ṇī mūtramalādikānāṃ jātā janitrīva harītakī nṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रीष्मे तुल्यगुडां ससैन्धवयुतां मेघाच् च वर्षागमे तुल्यां शर्करया शरद्यमलया (शुण्ठ्या) युञ्जयात् तुषारागमे । पिप्पल्या शिशिरे वसन्तसमये क्षौद्रेण संयोजिता राजन् भक्ष (भुङ्क्ष्व) हरीतकीम् इव रुजो नश्यन्तु ते शत्रवः

grīṣme tulyaguḍāṃ sasaindhavayutāṃ meghāc ca varṣāgame tulyāṃ śarkarayā śaradyamalayā (śuṇṭhyā) yuñjayāt tuṣārāgame / pippalyā śiśire vasantasamaye kṣaudreṇa saṃyojitā rājan bhakṣa (bhuṅkṣva) harītakīm iva rujo naśyantu te śatravaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यायामरता वसन्तसमये ग्रीष्मे व्यवायप्रियाः सक्ताः प्रावृषि पल्वलाम्भसि नवे कूपोदके द्वेषिणः । कट्वम्लोष्णरताः शरद्दधिभुजो हेमन्तनिद्रालसाः शीताम्भःपरिगाहिनस् तु शिशिरे नश्यन्तु ते शत्रवः

avyāyāmaratā vasantasamaye grīṣme vyavāyapriyāḥ saktāḥ prāvṛṣi palvalāmbhasi nave kūpodake dveṣiṇaḥ / kaṭvamloṣṇaratāḥ śaraddadhibhujo hemantanidrālasāḥ śītāmbhaḥparigāhinas tu śiśire naśyantu te śatravaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ पानीयवर्गः स्वादु पाकरसं शीतं त्रिदोषशमनं तथा । पवित्रम् अतिपथ्यं च गङ्गावारि मनोहरम्

atha pānīyavargaḥ svādu pākarasaṃ śītaṃ tridoṣaśamanaṃ tathā / pavitram atipathyaṃ ca gaṅgāvāri manoharam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रोक्तं स्वादु स्वच्छम् अत्यन्तरुच्यं पथ्यं पाक्यं पाचनं पापहारि । तृष्णामोहध्वंसनं चातिमेध्यं प्रज्ञां धत्ते वारि भागीरथीयम्

proktaṃ svādu svaccham atyantarucyaṃ pathyaṃ pākyaṃ pācanaṃ pāpahāri / tṛṣṇāmohadhvaṃsanaṃ cātimedhyaṃ prajñāṃ dhatte vāri bhāgīrathīyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् किंचिद् गुरुतरं स्वादु पित्तापहं परम् । वातलं वह्निजननं रूक्षं च यमुनाजलम्

tasmāt kiṃcid gurutaraṃ svādu pittāpahaṃ param / vātalaṃ vahnijananaṃ rūkṣaṃ ca yamunājalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति यामुनम् । अतिस्वच्छं प्रशस्तं च शीतलं लघु लेखनम् । पित्तश्लेष्मप्रशमनं नार्मदं सर्वरोगजित्

iti yāmunam / atisvacchaṃ praśastaṃ ca śītalaṃ laghu lekhanam / pittaśleṣmapraśamanaṃ nārmadaṃ sarvarogajit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति नार्मदं कण्डूकुष्ठप्रशमनं वह्निसंदीपनं परम् । पाचनं वातपित्तघ्नं वारि गोदावरीभवम्

iti nārmadaṃ kaṇḍūkuṣṭhapraśamanaṃ vahnisaṃdīpanaṃ param / pācanaṃ vātapittaghnaṃ vāri godāvarībhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तार्तिरक्तार्तिसमीरहारि कुष्ठादिदुष्टामयदोषहारि । पथ्यं परं दीपनपापहारि गोदावरीवारि तृषानिवारि

pittārtiraktārtisamīrahāri kuṣṭhādiduṣṭāmayadoṣahāri / pathyaṃ paraṃ dīpanapāpahāri godāvarīvāri tṛṣānivāri

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति गोदावर्याः । रूक्षं च शीतलं वारि वातरक्तप्रकोपनम् । किञ्चिल् लघुतरं स्वादु कृष्णवेण्यास् समुद्भवम्

iti godāvaryāḥ / rūkṣaṃ ca śītalaṃ vāri vātaraktaprakopanam / kiñcil laghutaraṃ svādu kṛṣṇaveṇyās samudbhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति कृष्णवेण्याः । कावेरीसलिलं पथ्यमामघ्नं बलवर्णकृत् । आग्नेयम् अतिशीतं च दद्रुकुष्ठविषापहम्

iti kṛṣṇaveṇyāḥ / kāverīsalilaṃ pathyamāmaghnaṃ balavarṇakṛt / āgneyam atiśītaṃ ca dadrukuṣṭhaviṣāpaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति कावेर्याः । त्रिदोषशमनं पथ्यं स्वादु हृद्यं च जीवनम् । भ्रमघ्नं च पिपासाघ्नं दिव्यं वारि मनोहरम्

iti kāveryāḥ / tridoṣaśamanaṃ pathyaṃ svādu hṛdyaṃ ca jīvanam / bhramaghnaṃ ca pipāsāghnaṃ divyaṃ vāri manoharam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पथ्याश् चोत्तरदिग्जाता लघ्व्यो दोषत्रयापहाः । पूर्वदेशोद्भवा नद्यः सद्यो वातकफापहाः । पश्चिमाः पित्तलोत्सर्गाः कफवातविनाशनाः

pathyāś cottaradigjātā laghvyo doṣatrayāpahāḥ / pūrvadeśodbhavā nadyaḥ sadyo vātakaphāpahāḥ / paścimāḥ pittalotsargāḥ kaphavātavināśanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति संक्षेपतः प्रोक्ता नद्यः सूक्ष्माश् च संप्रति । सामुद्रम् उदकं विस्रं सक्षारं सर्वदोषकृत्

iti saṃkṣepataḥ proktā nadyaḥ sūkṣmāś ca saṃprati / sāmudram udakaṃ visraṃ sakṣāraṃ sarvadoṣakṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अचक्षुष्यं मदत्प्लीहगुल्मोदावर्तनाशनम् । अथ अष्टविधजललक्षणम् । दिव्यादीनां प्रवक्ष्यामि गुणदोषान् विचारतः

acakṣuṣyaṃ madatplīhagulmodāvartanāśanam / atha aṣṭavidhajalalakṣaṇam / divyādīnāṃ pravakṣyāmi guṇadoṣān vicārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिव्यान्तरिक्षं नादेयं कौपं चौदेयसारसम् । ताडागम् औद्भिदं शैलं जलम् अष्टविधं स्मृतम्

divyāntarikṣaṃ nādeyaṃ kaupaṃ caudeyasārasam / tāḍāgam audbhidaṃ śailaṃ jalam aṣṭavidhaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरत्पयोदनिर्मुक्तमहावैडूर्यसंनिभम् । सर्वदोषापहं स्वादु दिव्यम् इत्य् उच्यते जलम्

śaratpayodanirmuktamahāvaiḍūryasaṃnibham / sarvadoṣāpahaṃ svādu divyam ity ucyate jalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रावृट्जलदनिर्मुक्तम् अव्यक्तस्वादुलक्षणम् । वारि स्फाटिकसंकाशमान्तरिक्षम् इति स्मृतम्

prāvṛṭjaladanirmuktam avyaktasvādulakṣaṇam / vāri sphāṭikasaṃkāśamāntarikṣam iti smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नद्याः शैलप्रसूतायाः गोमेदकमणिप्रभम् । प्रशस्तभूमिभागस्थं जलं नादेयम् उच्यते

nadyāḥ śailaprasūtāyāḥ gomedakamaṇiprabham / praśastabhūmibhāgasthaṃ jalaṃ nādeyam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूम्युत्खातसमुद्भूतं महाशैलसमुद्भवम् । विमलं मधुरं स्वादु कौपं जलम् उदाहृतम्

bhūmyutkhātasamudbhūtaṃ mahāśailasamudbhavam / vimalaṃ madhuraṃ svādu kaupaṃ jalam udāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयं दीर्णशिलाखन्ने (च्छन्ने) नीलोत्पलदलप्रभम् । लतावितानसंछन्नं चौदेयम् इति संज्ञितम्

svayaṃ dīrṇaśilākhanne (cchanne) nīlotpaladalaprabham / latāvitānasaṃchannaṃ caudeyam iti saṃjñitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनूपदेशजं वारि सारसं गुरु पिच्छलम् । मधुरं श्लेष्मजननं स्मृतं वातादिकोपनम्

ānūpadeśajaṃ vāri sārasaṃ guru picchalam / madhuraṃ śleṣmajananaṃ smṛtaṃ vātādikopanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नद्याः शैलवराद् वापि भूतम् एकांतसंस्थितम् । लतावितानसंछन्नं ताडागम् इति संज्ञितम्

nadyāḥ śailavarād vāpi bhūtam ekāṃtasaṃsthitam / latāvitānasaṃchannaṃ tāḍāgam iti saṃjñitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रशस्तभूमिभागस्थं नैकसंवत्सरोषितम् । कषायमधुरं स्वादु औद्भिदं सलिलं स्मृतम्

praśastabhūmibhāgasthaṃ naikasaṃvatsaroṣitam / kaṣāyamadhuraṃ svādu audbhidaṃ salilaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शैलसानुसमुद्भूतं स्पृष्टं वातहिमातपैः । लघु शीतामलं स्वादु स्मृतं प्रस्रवणं जलम्

śailasānusamudbhūtaṃ spṛṣṭaṃ vātahimātapaiḥ / laghu śītāmalaṃ svādu smṛtaṃ prasravaṇaṃ jalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एताहि (नि) महिषाश्वोष्ट्रगोमृगाजगजादिभिः । अदूषितानि पात्रेषु मृण्मयेषु विनिक्षिपेत्

etāhi (ni) mahiṣāśvoṣṭragomṛgājagajādibhiḥ / adūṣitāni pātreṣu mṛṇmayeṣu vinikṣipet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वम् आकाशजं वारि स्वादुतो ह्य् अनुमीयते । पार्थिवं हि रसामिज्ञैर् भूमिभागेन लक्ष्यते

sarvam ākāśajaṃ vāri svāduto hy anumīyate / pārthivaṃ hi rasāmijñair bhūmibhāgena lakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तकापोतपीताभं पाण्डु श्वेतासितेषु च । कट्वम्लतिक्तकं क्षारं कषायमधुरादिभिः

raktakāpotapītābhaṃ pāṇḍu śvetāsiteṣu ca / kaṭvamlatiktakaṃ kṣāraṃ kaṣāyamadhurādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ नादेयादीनां गुणाः नादेयं वातलं रूक्षं दीपनं लघुलेखनम् । ताडागं वातलं स्वादु कषायं कटुपाकि च

atha nādeyādīnāṃ guṇāḥ nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ dīpanaṃ laghulekhanam / tāḍāgaṃ vātalaṃ svādu kaṣāyaṃ kaṭupāki ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातश्लेष्महरं वाप्यं सक्षारं कटु पित्तलम् । चौण्डयम् अग्निकरं रूक्षं मधुरं कफकृत् तथा

vātaśleṣmaharaṃ vāpyaṃ sakṣāraṃ kaṭu pittalam / cauṇḍayam agnikaraṃ rūkṣaṃ madhuraṃ kaphakṛt tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफघ्नं दीपनं हृद्यं लघु प्रस्रवणोद्भवम् । सक्षारं पित्तलं कौपं श्लेष्मघ्नं वातजित् तथा

kaphaghnaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ laghu prasravaṇodbhavam / sakṣāraṃ pittalaṃ kaupaṃ śleṣmaghnaṃ vātajit tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुरं पित्तशमनम् अविदाह्य् औद्भिदं स्मृतम् । केदारं मधुरं पाके गुरुदोषविपाकलम् (प्रोक्तं विपाके गुरु दोषलम्)

madhuraṃ pittaśamanam avidāhy audbhidaṃ smṛtam / kedāraṃ madhuraṃ pāke gurudoṣavipākalam (proktaṃ vipāke guru doṣalam)

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वत् पाल्वलम् उद्दिष्टं विशेषाद् दोषलं च तत् । सर्वदोषहरं हृद्यं निरवद्यं च जाङ्गलम्

tadvat pālvalam uddiṣṭaṃ viśeṣād doṣalaṃ ca tat / sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ niravadyaṃ ca jāṅgalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीपनं स्वादु शीतं च तोयं साधारणं लघु

dīpanaṃ svādu śītaṃ ca toyaṃ sādhāraṇaṃ laghu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति जांगलानूपसाधारणोदकं । अथ ऋतुमेदेन जलपानविधिः कौपं प्रस्रवणं वसन्तसमये ग्रीष्मे तद् एवोचितं काले वा नभवृष्टिदेश्यम् अथवा कौपं घनानां पुनः । नीहारे सरसीतडागविषयं सर्वं शरत्संगमे सेव्यं सूर्यसितांशुरश्मिपवनव्याधूतदोष ऽपयः

iti jāṃgalānūpasādhāraṇodakaṃ / atha ṛtumedena jalapānavidhiḥ kaupaṃ prasravaṇaṃ vasantasamaye grīṣme tad evocitaṃ kāle vā nabhavṛṣṭideśyam athavā kaupaṃ ghanānāṃ punaḥ / nīhāre sarasītaḍāgaviṣayaṃ sarvaṃ śaratsaṃgame sevyaṃ sūryasitāṃśuraśmipavanavyādhūtadoṣa 'payaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यक्तरसगन्धं यत् शस्तं वातातपापहम् । पवित्रम् अम्बु तत् पथ्यं अन्यत्र (क्व) कथितं पिबेत्

avyaktarasagandhaṃ yat śastaṃ vātātapāpaham / pavitram ambu tat pathyaṃ anyatra (kva) kathitaṃ pibet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घर्मसूर्येन्दुसंसिक्तमहोरात्रात् सरं यजेत्? अथ उष्णाम्बुगुणाः तच् चाव्यक्तरसं हिमं लघुतरं घर्मांबु मूर्छापहं ऋष्लो (?) ष्मातप (तृट्श्लेष्मामय) मोहहं श्रमहरं तन्द्रातिनिद्रापहं हृद्यं स्वादु विचित्रदं स्मृतिकरं दाहौघविच्छेदि? (दनं) इत्थं देहम् अलायुषोर् धृतिकरं संजीवनं जीवनम्

gharmasūryendusaṃsiktamahorātrāt saraṃ yajet? atha uṣṇāmbuguṇāḥ tac cāvyaktarasaṃ himaṃ laghutaraṃ gharmāṃbu mūrchāpahaṃ ṛṣlo (?) ṣmātapa (tṛṭśleṣmāmaya) mohahaṃ śramaharaṃ tandrātinidrāpahaṃ hṛdyaṃ svādu vicitradaṃ smṛtikaraṃ dāhaughavicchedi? (danaṃ) itthaṃ deham alāyuṣor dhṛtikaraṃ saṃjīvanaṃ jīvanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लूताजन्तुविमिश्रितं गुरुतरं पर्णौघपङ्काविलं चन्द्रार्कांशुसुगोपितं च न पिबेन् नीरं सदा दोषलम् च्फ़्। राजनिघण्टु १४।५६

lūtājantuvimiśritaṃ gurutaraṃ parṇaughapaṅkāvilaṃ candrārkāṃśusugopitaṃ ca na piben nīraṃ sadā doṣalam cf. Rājanighaṇṭu 14.56

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.