Āyurvedamahodadhau annapānavidhi 10

दिवाकराभितप्तानां व्यायामानिलसेवनात् । वातपित्तहरं चैव चाक्षुष्यं चापराह्णिकम्

divākarābhitaptānāṃ vyāyāmānilasevanāt / vātapittaharaṃ caiva cākṣuṣyaṃ cāparāhṇikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ पूर्वाह्णादौ क्षीरपाने गुणविशेषाः । वृष्यं बृंहणम् अग्निवृद्धिजनकं पूर्वाह्णकाले पयो मध्याह्ने बलदायकं रतिकरं कृच्छ्राश्मरीछेदनम् । बाले त्व् अग्निकरं क्षये बलकरं वृद्धस्य रेतोवहं रात्रौ क्षीरम् अनेकदोषशमनं सेव्यं सदा प्राणिभिः

atha pūrvāhṇādau kṣīrapāne guṇaviśeṣāḥ / vṛṣyaṃ bṛṃhaṇam agnivṛddhijanakaṃ pūrvāhṇakāle payo madhyāhne baladāyakaṃ ratikaraṃ kṛcchrāśmarīchedanam / bāle tv agnikaraṃ kṣaye balakaraṃ vṛddhasya retovahaṃ rātrau kṣīram anekadoṣaśamanaṃ sevyaṃ sadā prāṇibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुक्ता ये कटुतीव्रचण्डविदला ये चाम्लतिक्ता रसाः रूक्षक्षारविदाहशोषकपरा ये चातितापप्रदाः काषायाः कटुरूक्षदुर्जरतराः संसेव्यमाना हस[था]त् तत् सर्वं बलकृत् करोति तरसा दुग्धं निशासेवितम्

bhuktā ye kaṭutīvracaṇḍavidalā ye cāmlatiktā rasāḥ rūkṣakṣāravidāhaśoṣakaparā ye cātitāpapradāḥ kāṣāyāḥ kaṭurūkṣadurjaratarāḥ saṃsevyamānā hasa[thā]t tat sarvaṃ balakṛt karoti tarasā dugdhaṃ niśāsevitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ क्षीरविक्रियाकालनियमः । मुहूर्तपञ्चकाद् ऊर्ध्वं क्षीरं भजति विक्रियाम् । तद् एव द्विगुणे काले विषवद् धन्ति मानवम्

atha kṣīravikriyākālaniyamaḥ / muhūrtapañcakād ūrdhvaṃ kṣīraṃ bhajati vikriyām / tad eva dviguṇe kāle viṣavad dhanti mānavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ धारोष्णस्य पयसः पुनर् गुणकीर्तनम् । धारोष्मं [ष्णं] पवनप्रकोपशमनं दुग्धं गवां पुष्टिकृत् पाण्डुं कामलकं निहन्ति तरसा क्षीणोर्जकृच्छ्रीकरम् । दाहं देहगतं कराङ्घ्रनयनज्वालां च पिक्तोन्नतिं दुष्टास्रं कृशतां कृशानुजनितां कृच्छ्रादिरोगान् जयेत्

atha dhāroṣṇasya payasaḥ punar guṇakīrtanam / dhāroṣmaṃ [ṣṇaṃ] pavanaprakopaśamanaṃ dugdhaṃ gavāṃ puṣṭikṛt pāṇḍuṃ kāmalakaṃ nihanti tarasā kṣīṇorjakṛcchrīkaram / dāhaṃ dehagataṃ karāṅghranayanajvālāṃ ca piktonnatiṃ duṣṭāsraṃ kṛśatāṃ kṛśānujanitāṃ kṛcchrādirogān jayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ क्वथितादिक्षीरस्य पथ्यताकालव्यवस्था । अक्वथितं दश घटिकाः क्वथितं द्विगुणाश् च ताः पयः पथ्यम् उषसि च सरसाद्यां (?) (कोष्णं च स्वरसाढ्यं) यावत् तावत् पयः प्राश्यम्

atha kvathitādikṣīrasya pathyatākālavyavasthā / akvathitaṃ daśa ghaṭikāḥ kvathitaṃ dviguṇāś ca tāḥ payaḥ pathyam uṣasi ca sarasādyāṃ (?) (koṣṇaṃ ca svarasāḍhyaṃ) yāvat tāvat payaḥ prāśyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ ज्वरे पयसः पथ्यापथ्यत्वम् । जीर्णज्वरे कफक्षीणे क्षीरं स्याद् अमृतोपमम् । तद् एव तरुणे पीतं विषवद् धन्ति मानवम्

atha jvare payasaḥ pathyāpathyatvam / jīrṇajvare kaphakṣīṇe kṣīraṃ syād amṛtopamam / tad eva taruṇe pītaṃ viṣavad dhanti mānavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माच् छृतं वाप्य् अश्रुतं क्षीरं तात्कालिकं पिबेत् । चतुर्भागजलं दत्त्वा यत् तदावर्तितं पयः

tasmāc chṛtaṃ vāpy aśrutaṃ kṣīraṃ tātkālikaṃ pibet / caturbhāgajalaṃ dattvā yat tadāvartitaṃ payaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् तद् बलकृच्छ्रेष्ठं हितं सवरुजापहम् । अथ असात्म्यक्षीराणां क्षीरकल्पनम् । (येषां न सात्म्यं) एतच् च साक्षात् क्षीरेण पीतं चाध्मानकारकम्

tasmāt tad balakṛcchreṣṭhaṃ hitaṃ savarujāpaham / atha asātmyakṣīrāṇāṃ kṣīrakalpanam / (yeṣāṃ na sātmyaṃ) etac ca sākṣāt kṣīreṇa pītaṃ cādhmānakārakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषाम् अर्धजलं दत्वा नागरं पिप्पलीयुतम् । आवर्तयेत् क्षीरशेषं तत् पीत्वा सुखम् आवहेत्

teṣām ardhajalaṃ datvā nāgaraṃ pippalīyutam / āvartayet kṣīraśeṣaṃ tat pītvā sukham āvahet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीरं सशर्करं पथ्यं यथासात्म्यं च सर्वदाः इति पाठ्यम्) आदौ मध्याह्ने वा (तेनादौ तत् तु मध्ये च) ग्रामस्यान्ते कदाचन

kṣīraṃ saśarkaraṃ pathyaṃ yathāsātmyaṃ ca sarvadāḥ iti pāṭhyam) ādau madhyāhne vā (tenādau tat tu madhye ca) grāmasyānte kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वं तन् मानशेषं (सर्वभोजनशेषे) तु पयः शस्तं (पेयं) सदा नरैः । अथ पुनः शृतशीतादिक्षीरगुणवर्णनम् । पित्तघ्नं शृतशीतलं कफहरं पक्वं तद् उष्णं पुनः शीतं यत् तु न पाचितं तद् अखिलं विष्टम्भदोषावहम् धारोष्णं त्व् अमृतं पयः श्रमहरं निद्राकरं कान्तिदं तृष्यं बृहणम् अग्निवर्धनम् इति स्वादु त्रिदोषापहम्

sarvaṃ tan mānaśeṣaṃ (sarvabhojanaśeṣe) tu payaḥ śastaṃ (peyaṃ) sadā naraiḥ / atha punaḥ śṛtaśītādikṣīraguṇavarṇanam / pittaghnaṃ śṛtaśītalaṃ kaphaharaṃ pakvaṃ tad uṣṇaṃ punaḥ śītaṃ yat tu na pācitaṃ tad akhilaṃ viṣṭambhadoṣāvaham dhāroṣṇaṃ tv amṛtaṃ payaḥ śramaharaṃ nidrākaraṃ kāntidaṃ tṛṣyaṃ bṛhaṇam agnivardhanam iti svādu tridoṣāpaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ अन्नविषैः सह दुग्धप्राशप्रतिषेधः ॥ क्षीरं भुञ्जीत गोधूमान्नेन नैव च नैव च । पिष्टान्नेनापि नाश्नीयान् न दध्ना लवणेन च

atha annaviṣaiḥ saha dugdhaprāśapratiṣedhaḥ // kṣīraṃ bhuñjīta godhūmānnena naiva ca naiva ca / piṣṭānnenāpi nāśnīyān na dadhnā lavaṇena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न माषैर् न च मुद्रैर् वा न गुडेन फलेन वा । भूमिकन्दैर् न वा शाकैर् मत्स्यमांसादिभिर् न वा

na māṣair na ca mudrair vā na guḍena phalena vā / bhūmikandair na vā śākair matsyamāṃsādibhir na vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ पायसस्य गुणाः । पायसं भक्षयेद् युक्त्या तत् पक्वं हि समं पिबेत् । वृष्यं हृद्यं च पथ्यं च तत् पित्तानलनाशनम्

atha pāyasasya guṇāḥ / pāyasaṃ bhakṣayed yuktyā tat pakvaṃ hi samaṃ pibet / vṛṣyaṃ hṛdyaṃ ca pathyaṃ ca tat pittānalanāśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ समाग्न्यादेर् अपि त्रिकालपयःपाननिषेधः ॥ स्निग्धत्वाद् गौरवाज् जाड्यात् त्रिकालं न पिबेत् पयः । समाग्निर् अपि किं चान्यो मन्दाग्निर् विषमो ऽथवा

atha samāgnyāder api trikālapayaḥpānaniṣedhaḥ // snigdhatvād gauravāj jāḍyāt trikālaṃ na pibet payaḥ / samāgnir api kiṃ cānyo mandāgnir viṣamo 'thavā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीक्ष्णाग्नेस् तु तदनुमातिः । तीक्ष्णाग्निना तु पातव्यं द्विकालम् अपि माहिषम् । तस्य धातून् पचत्य् अग्निर् यदा तेन न सिञ्चति

tīkṣṇāgnes tu tadanumātiḥ / tīkṣṇāgninā tu pātavyaṃ dvikālam api māhiṣam / tasya dhātūn pacaty agnir yadā tena na siñcati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ पुनः क्षीरप्रशंसा । क्षिरं [रसं] हितं श्रेष्ठरसायनं च क्षीरं वपुर्वर्णबलायुषे च । क्षीरं हि चायुष्यकरं नराणां क्षीरं बलास्थापनम् उत्तमं च

atha punaḥ kṣīrapraśaṃsā / kṣiraṃ [rasaṃ] hitaṃ śreṣṭharasāyanaṃ ca kṣīraṃ vapurvarṇabalāyuṣe ca / kṣīraṃ hi cāyuṣyakaraṃ narāṇāṃ kṣīraṃ balāsthāpanam uttamaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीरं हि सन्दीपनपाचनीयं क्षीरं हि चोष्णं मलशोधनं च । क्षीरं हि संधानकृदुष्णशीतं क्षीरं कवोष्णं मलनाशानं च

kṣīraṃ hi sandīpanapācanīyaṃ kṣīraṃ hi coṣṇaṃ malaśodhanaṃ ca / kṣīraṃ hi saṃdhānakṛduṣṇaśītaṃ kṣīraṃ kavoṣṇaṃ malanāśānaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मत्स्यादिभिः सह क्षीरसेवाप्रतिषेधः । मत्स्यमांसगुडमुद्गमूलकैः कुष्ठम् आवहति सेवितं पयः । शाकजाम्बवसुरादिसेवितं मारयत्य् अबुधम् आशु सर्पवत् च्फ़्। राजनिघण्टु १५।३०

atha matsyādibhiḥ saha kṣīrasevāpratiṣedhaḥ / matsyamāṃsaguḍamudgamūlakaiḥ kuṣṭham āvahati sevitaṃ payaḥ / śākajāmbavasurādisevitaṃ mārayaty abudham āśu sarpavat cf. Rājanighaṇṭu 15.30

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ रसविशेषैः पयःपानविधिः ॥ क्षीरेण सह भोज्यानि न विरुद्धानि तद्यथा । आम्रेष्टा [अम्लेष्व् आ]मलकं पथ्यं शर्करा मधुरेषु च

atha rasaviśeṣaiḥ payaḥpānavidhiḥ // kṣīreṇa saha bhojyāni na viruddhāni tadyathā / āmreṣṭā [amleṣv ā]malakaṃ pathyaṃ śarkarā madhureṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पटोलः शाक [तिक्त] वर्गेषु कटुके चार्द्रकं भजेत् [पचेः] ॥ कषायेषु यवश् चैव लवणेषु च सैन्धवम्

paṭolaḥ śāka [tikta] vargeṣu kaṭuke cārdrakaṃ bhajet [paceḥ] // kaṣāyeṣu yavaś caiva lavaṇeṣu ca saindhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् आयुर्वेदमहोदधौ सुषेणकृते क्षीरवर्गः ॥ अथ गोदधिगुणाः ॥ तत्रापि चातिशीतं च दीपनं बलवर्धनम् । वातघ्नं मधुरं रूक्षं दधि गव्यं मनोहरम्

ity āyurvedamahodadhau suṣeṇakṛte kṣīravargaḥ // atha godadhiguṇāḥ // tatrāpi cātiśītaṃ ca dīpanaṃ balavardhanam / vātaghnaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ dadhi gavyaṃ manoharam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्निग्धं विपाके मधुरं दीपनं बलवर्धनम् । वातापहं पवित्रं च दधि गव्यं रुचिप्रदम्

snigdhaṃ vipāke madhuraṃ dīpanaṃ balavardhanam / vātāpahaṃ pavitraṃ ca dadhi gavyaṃ rucipradam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरोचके पीनसमूत्रकृच्छ्रे शीतज्वरे तद्विषमज्वरे च । दुर्नामरोगग्रहणीगदे च गव्यं प्रशस्तं दधि सर्वदैव

arocake pīnasamūtrakṛcchre śītajvare tadviṣamajvare ca / durnāmarogagrahaṇīgade ca gavyaṃ praśastaṃ dadhi sarvadaiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ ऋतुभेदेन दध्य् उपयोगे गुणागुणाः । शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु निन्दितं दधि दोषकृत् । हेमन्ते शिशिरे तच् च वर्षाकाले फलप्रदम्

atha ṛtubhedena dadhy upayoge guṇāguṇāḥ / śaradgrīṣmavasanteṣu ninditaṃ dadhi doṣakṛt / hemante śiśire tac ca varṣākāle phalapradam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ माहीषदधिगुणाः । विपाके मधुरं वृष्यं रक्तपित्तप्रसादनम् । बलासवर्धनं चैव विशेषान् माहिषं दधि

atha māhīṣadadhiguṇāḥ / vipāke madhuraṃ vṛṣyaṃ raktapittaprasādanam / balāsavardhanaṃ caiva viśeṣān māhiṣaṃ dadhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्निग्धं मधुरशीतं च बलवर्णकरं परम् । वृष्यं मेदःकरं स्वादु श्रमघ्नं वातनाशानम्

snigdhaṃ madhuraśītaṃ ca balavarṇakaraṃ param / vṛṣyaṃ medaḥkaraṃ svādu śramaghnaṃ vātanāśānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लेष्मामवर्धनं चैव सरपुष्टिकरं तथा । पवित्रम् उष्णशमनं माहिषं कान्तिवर्धनम्

śleṣmāmavardhanaṃ caiva sarapuṣṭikaraṃ tathā / pavitram uṣṇaśamanaṃ māhiṣaṃ kāntivardhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माहिषं दधि बलासकारकं वाह्निमान्द्यकरम् आशु गुरुत्वात् । तत् प्रयोज्य कटुकैर् अवचूर्णे माहिषं च लघुताम् उपयाति

māhiṣaṃ dadhi balāsakārakaṃ vāhnimāndyakaram āśu gurutvāt / tat prayojya kaṭukair avacūrṇe māhiṣaṃ ca laghutām upayāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ माहिषं दधि ॥ अथ अजादधिगुणाः । दध्यम्लं (ध्याजं) कफवातनाशनकरं वातघ्नम् उष्णं तथा दुर्नामश्वसने च काससहिते चाग्नेश् च संदीपनम् । वृष्यं बृंहणम् अग्निकान्तिबलदं सर्वामयध्वंसनं आसांशेष्व (र्शःस्व् अ)तिसारके विगदितं पथ्यं सदा प्राणिनाम्

// māhiṣaṃ dadhi // atha ajādadhiguṇāḥ / dadhyamlaṃ (dhyājaṃ) kaphavātanāśanakaraṃ vātaghnam uṣṇaṃ tathā durnāmaśvasane ca kāsasahite cāgneś ca saṃdīpanam / vṛṣyaṃ bṛṃhaṇam agnikāntibaladaṃ sarvāmayadhvaṃsanaṃ āsāṃśeṣva (rśaḥsv a)tisārake vigaditaṃ pathyaṃ sadā prāṇinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कासश्वासहरं रुच्यं शोफातीसारनाशनम् । आग्नेयं सर्वदोषघ्नं विशेषाच् छागलं दधि

kāsaśvāsaharaṃ rucyaṃ śophātīsāranāśanam / āgneyaṃ sarvadoṣaghnaṃ viśeṣāc chāgalaṃ dadhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ आविकस्य दध्नो गुणाः । आविकं स्निग्धमधुरं गुरु पित्तकफप्रदम् । पथ्यं केवलवातेषु शोफे चानिलशोणिते

atha āvikasya dadhno guṇāḥ / āvikaṃ snigdhamadhuraṃ guru pittakaphapradam / pathyaṃ kevalavāteṣu śophe cānilaśoṇite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ अश्वादधिगुणाः । वाजिजं समधुरं वलवर्णं स्वेददाहम् उपयाति विनाशम् (गुरुत्वम्) । दीपनीयम् अतिदोषलं सदा चाक्षुषं च मरुतः प्रविकोपि

atha aśvādadhiguṇāḥ / vājijaṃ samadhuraṃ valavarṇaṃ svedadāham upayāti vināśam (gurutvam) / dīpanīyam atidoṣalaṃ sadā cākṣuṣaṃ ca marutaḥ pravikopi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ औष्ट्रदधिगुणाः । वातार्शकुष्ठक्रिमिनाशनं स्यात्* औष्ट्रं विपाके कटुकं सतिक्तम् । सक्षारम् अम्लं कटु कुष्ठकोपि (कृमिकोष्ठनाशनं) बल्यं च संतर्पणम् आशु कारि

atha auṣṭradadhiguṇāḥ / vātārśakuṣṭhakrimināśanaṃ syāt* auṣṭraṃ vipāke kaṭukaṃ satiktam / sakṣāram amlaṃ kaṭu kuṣṭhakopi (kṛmikoṣṭhanāśanaṃ) balyaṃ ca saṃtarpaṇam āśu kāri

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ हस्तिनीदधिगुणाः । गुरु चोष्णं कषायं च कफमूत्रापहं च तत् । अथ स्त्रीदधिगुणाः । स्निग्धं विपाके मधुरं बल्यं संतर्पणं गुरु

atha hastinīdadhiguṇāḥ / guru coṣṇaṃ kaṣāyaṃ ca kaphamūtrāpahaṃ ca tat / atha strīdadhiguṇāḥ / snigdhaṃ vipāke madhuraṃ balyaṃ saṃtarpaṇaṃ guru

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चाक्षुष्यं सर्वदोषघ्नं दधिकात्र (नार्या) गुणोत्तमम्

cākṣuṣyaṃ sarvadoṣaghnaṃ dadhikātra (nāryā) guṇottamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लघुणा [पा]के बलासघ्नं वीर्योष्णं पित्तनाशनम् । कषायानुगुणं नार्या दधि वर्चोविवर्धनम्

laghuṇā [pā]ke balāsaghnaṃ vīryoṣṇaṃ pittanāśanam / kaṣāyānuguṇaṃ nāryā dadhi varcovivardhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुर्याद् गुत्तयाभिलाषं च दधि मस्कपरिसृतम् । सतुक्षीरेण वञ्जातं गुरुवद् दधि तत् स्मृतम् ।

kuryād guttayābhilāṣaṃ ca dadhi maskaparisṛtam / satukṣīreṇa vañjātaṃ guruvad dadhi tat smṛtam /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ दधिखण्डगुणाः । दघ्नः खण्डो गुरुर् वृष्यो विज्ञेयो बलवर्धनः । वस्त्रविवन (निष्पीडित)श् चापि कफपित्तविनाशनः

atha dadhikhaṇḍaguṇāḥ / daghnaḥ khaṇḍo gurur vṛṣyo vijñeyo balavardhanaḥ / vastravivana (niṣpīḍita)ś cāpi kaphapittavināśanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ असारदधिगुणाः । दधि त्व् असारं रूक्षं च ग्राहि विड्भेदि (विष्टम्भि) वातलम् । दीपनीयं लघुतरं सकषायं रुचिप्रदम्

atha asāradadhiguṇāḥ / dadhi tv asāraṃ rūkṣaṃ ca grāhi viḍbhedi (viṣṭambhi) vātalam / dīpanīyaṃ laghutaraṃ sakaṣāyaṃ rucipradam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मस्तुगुणाः । तृष्णाक्लमहरं मस्तु [शीतं स्रोतो] विशोधनम् ॥ अम्लं कषायं मधुरं अवृष्यं कफवातनुत्

atha mastuguṇāḥ / tṛṣṇāklamaharaṃ mastu [śītaṃ sroto] viśodhanam // amlaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ avṛṣyaṃ kaphavātanut

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ दधिसामान्यगुणाः । अम्लं स्याद् रसपाकतो गुरुतरं वातापहं शीतलं ग्राह्युष्णं ग्रहणीगदे निगदितं विण्मूत्रकृच्छ्रापहम् । बल्यं शोफकफाग्निमान्द्यजननं रक्तप्रदं भुक्तदं [कासा] रूक्षारोचकपीनसे विषमके शीतज्वरे तन्मय [त]म्

atha dadhisāmānyaguṇāḥ / amlaṃ syād rasapākato gurutaraṃ vātāpahaṃ śītalaṃ grāhyuṣṇaṃ grahaṇīgade nigaditaṃ viṇmūtrakṛcchrāpaham / balyaṃ śophakaphāgnimāndyajananaṃ raktapradaṃ bhuktadaṃ [kāsā] rūkṣārocakapīnase viṣamake śītajvare tanmaya [ta]m

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रहण्यां पीनसे मूत्रकृच्छ्रे च विषमज्वरे । अरोचके च मन्दाग्नौ शस्यते दधि सर्वदा

grahaṇyāṃ pīnase mūtrakṛcchre ca viṣamajvare / arocake ca mandāgnau śasyate dadhi sarvadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.