Āyurvedamahodadhau annapānavidhi 36

अथ पक्वान्नगुणाः ॥ गोधूमफेणिका । सलघुरुचिरकामा फेणिकातिप्रशस्ता बलयति लघुजीरा छर्दिनाशं करोति । बदलविमुखमर्धं [?] चाम्लपित्ते विदाहं जठरभरणयोग्या गोधूमैः संप्रयुक्ता

atha pakvānnaguṇāḥ // godhūmapheṇikā / salaghurucirakāmā pheṇikātipraśastā balayati laghujīrā chardināśaṃ karoti / badalavimukhamardhaṃ [?] cāmlapitte vidāhaṃ jaṭharabharaṇayogyā godhūmaiḥ saṃprayuktā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फेणिया ॥ गुरवो बृंहणाः स्निग्धा बल्याः शुक्रकराः पराः । स्त्रीषु हर्षं प्रयच्छन्ति माषपिष्टिकसंभवाः

pheṇiyā // guravo bṛṃhaṇāḥ snigdhā balyāḥ śukrakarāḥ parāḥ / strīṣu harṣaṃ prayacchanti māṣapiṣṭikasaṃbhavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोधूमासांजीलाहुः [डुः] ॥ तोयाज्येन विमर्दितं समसितं कृत्वा सुतप्तं तथा खण्डाज्येन पचेद् धुताशनमृदौ कृत्वा सुबन्धं ततः । कर्पूरैर् मरिचैः ससैन्धवमथो शश्वच्चतुर्जातकैः पुष्पालम्बम् इति ब्रुवन्ति मुनयो नाम्ना महामोदकम्

godhūmāsāṃjīlāhuḥ [ḍuḥ] // toyājyena vimarditaṃ samasitaṃ kṛtvā sutaptaṃ tathā khaṇḍājyena paced dhutāśanamṛdau kṛtvā subandhaṃ tataḥ / karpūrair maricaiḥ sasaindhavamatho śaśvaccaturjātakaiḥ puṣpālambam iti bruvanti munayo nāmnā mahāmodakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृष्यास् तु कन्दर्पकरा यथाग्नि संवर्धिताः प्रीतिरुचिप्रदायकाः । वातं सपित्तं प्रहरन्ति भुक्ताः सन्मोदका मोदकरा नराणाम्

vṛṣyās tu kandarpakarā yathāgni saṃvardhitāḥ prītirucipradāyakāḥ / vātaṃ sapittaṃ praharanti bhuktāḥ sanmodakā modakarā narāṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोदको गुरुर् अतीव वृष्यकः श्लेष्मलश् चिरविपाकतस् तथा । मन्दम् अग्नि जनयेच् च कोष्टभृख (?) मोदको ऽधिकबलप्रदः सदा

modako gurur atīva vṛṣyakaḥ śleṣmalaś ciravipākatas tathā / mandam agni janayec ca koṣṭabhṛkha (?) modako 'dhikabalapradaḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमृतफलम् ॥ शमयति बहु पित्तं श्लेष्मकोपं करोति जनयति जठराग्निं वातरोगान् निहन्ति । सुरतजनितखेदं तत्क्षणाद् एव हन्याद् अमृतफलम् उदारं चारु शंसन्ति खे (वै)द्याः

amṛtaphalam // śamayati bahu pittaṃ śleṣmakopaṃ karoti janayati jaṭharāgniṃ vātarogān nihanti / suratajanitakhedaṃ tatkṣaṇād eva hanyād amṛtaphalam udāraṃ cāru śaṃsanti khe (vai)dyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शमयत्य् अर्शःकृच्छ्रान् हरति सवातं तथा पित्तम्

śamayaty arśaḥkṛcchrān harati savātaṃ tathā pittam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कापूरपडीया ॥ रुच्या बल्या बलमलकरा हृद्यगन्धा स्थिरा च तेजो वर्णं वपुषि कुरुते शुक्रवृद्धिं करोति । मेदोवृद्धिं जनयति तरां पित्तरोगे प्रशस्तं सर्पिःपक्वागुरुमधुयुता एलया सप्रयुक्ता

kāpūrapaḍīyā // rucyā balyā balamalakarā hṛdyagandhā sthirā ca tejo varṇaṃ vapuṣi kurute śukravṛddhiṃ karoti / medovṛddhiṃ janayati tarāṃ pittaroge praśastaṃ sarpiḥpakvāgurumadhuyutā elayā saprayuktā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्पूराद्या विदलनकरा राजयक्ष्मापहन्त्री विश्वस्यैषा हितकरतमल्कादिनी (?) भक्षणीया ॥ घारिकिंडुरिकापूपवटिका वटकादयः । वृष्यका रोचका बल्या गुरवः स्युः स्वयोनिवत्

karpūrādyā vidalanakarā rājayakṣmāpahantrī viśvasyaiṣā hitakaratamalkādinī (?) bhakṣaṇīyā // ghārikiṃḍurikāpūpavaṭikā vaṭakādayaḥ / vṛṣyakā rocakā balyā guravaḥ syuḥ svayonivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रारिका ॥ वृष्या रोचनदीपनी बलकरी गुर्वी अभिष्यन्दिनी प्राणैस् तर्पणकारिणी रसवती श्लेष्माणमाबिभ्रती । सावा (मा)नाहविबन्धगुल्मशमनी पित्तास्रविच्छेदिनी । स्नेहेनापि सुपूरिता च सततं (भक्ष्ये) क्ष क्षेयम् इन्द्रारिका ॥ धृतपूरम् ॥ धृतपूरं बलकरं वृष्यं मधुरशीतलम् । हन्ति वातं रक्तपित्तं श्लेष्मलं च विशेषतः ॥ साडिया ॥ क्षारखर्जूरिका स्निग्धा शुक्रमांसबलप्रदा । बल्या रतिकरा हृद्या छर्द्यरोचकनाशनी ॥ ॥ क्षीरवाटिका ॥ सुस्निग्धा वटिका च दुग्धमृदिता कान्त्यै च सौख्यप्रदा तृष्णाशक्तिकरी श्रमप्रशमनी मन्दाग्नये दुर्जरा ॥ पित्तास्रं च विनाशयेत् तु सततं भक्ष्या सुपुष्टिप्रदा प्रोक्तेयं वटिका घृतप्लुतकृता कामाग्निसंदीपनी

indrārikā // vṛṣyā rocanadīpanī balakarī gurvī abhiṣyandinī prāṇais tarpaṇakāriṇī rasavatī śleṣmāṇamābibhratī / sāvā (mā)nāhavibandhagulmaśamanī pittāsravicchedinī / snehenāpi supūritā ca satataṃ (bhakṣye) kṣa kṣeyam indrārikā // dhṛtapūram // dhṛtapūraṃ balakaraṃ vṛṣyaṃ madhuraśītalam / hanti vātaṃ raktapittaṃ śleṣmalaṃ ca viśeṣataḥ // sāḍiyā // kṣārakharjūrikā snigdhā śukramāṃsabalapradā / balyā ratikarā hṛdyā chardyarocakanāśanī // // kṣīravāṭikā // susnigdhā vaṭikā ca dugdhamṛditā kāntyai ca saukhyapradā tṛṣṇāśaktikarī śramapraśamanī mandāgnaye durjarā // pittāsraṃ ca vināśayet tu satataṃ bhakṣyā supuṣṭipradā prokteyaṃ vaṭikā ghṛtaplutakṛtā kāmāgnisaṃdīpanī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैलपक्वक्षीरवटिका ॥ सुस्निग्धा क्षीरवटकाः कान्तिसौख्यबलप्रदाः । वातघ्नास् तैलपक्वास् ते वटका मांससंभवाः

tailapakvakṣīravaṭikā // susnigdhā kṣīravaṭakāḥ kāntisaukhyabalapradāḥ / vātaghnās tailapakvās te vaṭakā māṃsasaṃbhavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुद्गवटकाः । मूद्गजातास् तु ये केचित् लघवो रुचिकारकाः । चणकादिकृताः । दुर्जरा लघवो रूक्षाः चणकादिकृता मताः

mudgavaṭakāḥ / mūdgajātās tu ye kecit laghavo rucikārakāḥ / caṇakādikṛtāḥ / durjarā laghavo rūkṣāḥ caṇakādikṛtā matāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काञ्जीकवटकाः ॥ काञ्जिके रुचिनिक्षिप्ता वटका मांससंभवाः । वातघ्ना रोचका हृद्याः कफपित्तप्रकोपनाः

kāñjīkavaṭakāḥ // kāñjike rucinikṣiptā vaṭakā māṃsasaṃbhavāḥ / vātaghnā rocakā hṛdyāḥ kaphapittaprakopanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजिकाचूर्णसंस्कृतः । राजीचूर्णे विमिश्रः कफपवनहरो रोचनो दीपनः स्यान् मन्दाग्निध्वंसकर्त्ता मलविषशमनो जारयेत् सर्वन्नम् । किं वा तोयैर् विमिश्रो गुडलवणयुतः पित्तरक्तादिहन्ता तृष्णामूर्छालि [भि]घातज्वरपवनहरः क्षुद्ररोगस्य हन्ता

rājikācūrṇasaṃskṛtaḥ / rājīcūrṇe vimiśraḥ kaphapavanaharo rocano dīpanaḥ syān mandāgnidhvaṃsakarttā malaviṣaśamano jārayet sarvannam / kiṃ vā toyair vimiśro guḍalavaṇayutaḥ pittaraktādihantā tṛṣṇāmūrchāli [bhi]ghātajvarapavanaharaḥ kṣudrarogasya hantā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतैलासंवासः क्वथितमथिते स्वैर् अमुषितः विहन्तासौ साक्षाद् अरुचितरुजाम् अम्लवटकः

kṛtailāsaṃvāsaḥ kvathitamathite svair amuṣitaḥ vihantāsau sākṣād arucitarujām amlavaṭakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वटकप्रकाराः । कूष्माण्डार्धमरीचे सिन्धूत्थमेथिकासहितैः । पिष्टैर् माषदलोत्थैर् विहिता वटकाश् च वटिकाश् च

vaṭakaprakārāḥ / kūṣmāṇḍārdhamarīce sindhūtthamethikāsahitaiḥ / piṣṭair māṣadalotthair vihitā vaṭakāś ca vaṭikāś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोहलवडाः ॥ गोधूममण्डकाः ॥ श्लक्ष्णं गोधूमचूर्णं शरपिहितमुखं स्वादुतोयेन सिक्तं संमर्द्यं सुन्दरीभिर् धनपरिलुलितं गोलकं सूक्ष्मपिष्टैः । अन्तः पात्रे सुतप्ते करयुगरचिता मण्डकाः श्वेतदीर्घा निक्षिप्ता भाजनेषु चिमिचिमिरमिताः पुष्टयन्तः सुसिद्धा

kohalavaḍāḥ // godhūmamaṇḍakāḥ // ślakṣṇaṃ godhūmacūrṇaṃ śarapihitamukhaṃ svādutoyena siktaṃ saṃmardyaṃ sundarībhir dhanaparilulitaṃ golakaṃ sūkṣmapiṣṭaiḥ / antaḥ pātre sutapte karayugaracitā maṇḍakāḥ śvetadīrghā nikṣiptā bhājaneṣu cimicimiramitāḥ puṣṭayantaḥ susiddhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते भोज्या भक्तयुक्त्या परिवृतसहिता मुद्गयूषे विमिश्रा आढक्यैर् वा मसूरैः घृतपिशितरसैर् जांगलानूपमांसैः । काले वासन्तपूर्वे प्रहरयुगमुखे भोजनं नित्यपथ्यं गत्रौ क्षीराज्ययुक्ता सलिल (ललित) नरपतेर् भोजनं ग्रीष्मकाले

te bhojyā bhaktayuktyā parivṛtasahitā mudgayūṣe vimiśrā āḍhakyair vā masūraiḥ ghṛtapiśitarasair jāṃgalānūpamāṃsaiḥ / kāle vāsantapūrve praharayugamukhe bhojanaṃ nityapathyaṃ gatrau kṣīrājyayuktā salila (lalita) narapater bhojanaṃ grīṣmakāle

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोधूममण्डका रुच्या लघवश् चोष्णदीपनाः । माण्डेपातिया ॥ मण्डका मण्डिकाश् चैव पथ्या अंगारपाचिताः

godhūmamaṇḍakā rucyā laghavaś coṣṇadīpanāḥ / māṇḍepātiyā // maṇḍakā maṇḍikāś caiva pathyā aṃgārapācitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुकूलकर्परभ्राष्ट्रकन्द्वाङ्गरे विपाचितान्

kukūlakarparabhrāṣṭrakandvāṅgare vipācitān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तघ्ना पित्तकोपि च स्वादुर् मारुतनाशिनी (?) । वृष्णी दीपनी वृष्या गोधूमांगारपाचिता (?)

raktaghnā pittakopi ca svādur mārutanāśinī (?) / vṛṣṇī dīpanī vṛṣyā godhūmāṃgārapācitā (?)

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वटकादिभक्ष्याणां गुणाः ॥ बाह्लीजैर् मारिचैर् लवणपूडु (लालवणपृथु) तरैर् आर्द्रकैः पूर्णगर्भः स्विन्नः श्वादुः सुगन्धिः परिमलबहुलः कोमलः कुङ्कुमाभः । क्षिप्तो दन्तान्तराले मुरुमुरु कुरुते व्यक्तशब्दं यथा वा धन्यो ऽसौ यत् कपोले प्रविशति वटकः कान्तया प्रीतिदत्तः

atha vaṭakādibhakṣyāṇāṃ guṇāḥ // bāhlījair māricair lavaṇapūḍu (lālavaṇapṛthu) tarair ārdrakaiḥ pūrṇagarbhaḥ svinnaḥ śvāduḥ sugandhiḥ parimalabahulaḥ komalaḥ kuṅkumābhaḥ / kṣipto dantāntarāle murumuru kurute vyaktaśabdaṃ yathā vā dhanyo 'sau yat kapole praviśati vaṭakaḥ kāntayā prītidattaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोरवडा ॥ दधिवटकाः ॥ शालिपिष्टदधिखण्डसंयुता दध्न एव वटकेषु कीर्तिताः । घोरवातशमना रुचिप्रदाः पित्तम् अप्य् अपहरन्ति दारुणम्

koravaḍā // dadhivaṭakāḥ // śālipiṣṭadadhikhaṇḍasaṃyutā dadhna eva vaṭakeṣu kīrtitāḥ / ghoravātaśamanā rucipradāḥ pittam apy apaharanti dāruṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चणकादिकृताः । दुर्जरं चणकादीनां वह्निमान्द्यकरं परम् । लघु रुच्याग्निजननं दद्यान् माषादिपूरणम्

caṇakādikṛtāḥ / durjaraṃ caṇakādīnāṃ vahnimāndyakaraṃ param / laghu rucyāgnijananaṃ dadyān māṣādipūraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुरं मधुराम्लं तत् तद् एव प्रकरोति च । कफप्रकोपजननं चाणक्यं पूरणं स्मृतम्

madhuraṃ madhurāmlaṃ tat tad eva prakaroti ca / kaphaprakopajananaṃ cāṇakyaṃ pūraṇaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां भक्षयेद् अतिबलां लभते (रमते) मनुष्यस् तैलेन वा सह घृतेन सुगन्धिना वा

tāṃ bhakṣayed atibalāṃ labhate (ramate) manuṣyas tailena vā saha ghṛtena sugandhinā vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावद् वर्गो ऽत्र भक्ष्याणो (णां) स्वदते साध्यते ऽपि च । उष्णोष्णाः सर्पिषा स्नाता यावच् चाङ्गारपाचिताः

tāvad vargo 'tra bhakṣyāṇo (ṇāṃ) svadate sādhyate 'pi ca / uṣṇoṣṇāḥ sarpiṣā snātā yāvac cāṅgārapācitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुडगोधूमयोर् मिश्रं तैलपक्वान्नभक्षणम् । करोति श्लेष्मपित्तं च मारुतं चापकर्षति

guḍagodhūmayor miśraṃ tailapakvānnabhakṣaṇam / karoti śleṣmapittaṃ ca mārutaṃ cāpakarṣati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैलवडिया ॥ लघवः पर्य (र्प)टा रुच्याः कफघ्नाः शालिसंभवाः । गुरवो रोचकाश् चैव शालिमुद्गादिसंभवाः

tailavaḍiyā // laghavaḥ parya (rpa)ṭā rucyāḥ kaphaghnāḥ śālisaṃbhavāḥ / guravo rocakāś caiva śālimudgādisaṃbhavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शालिमुद्गपापड ॥ विष्टम्भी पायसो बल्यो मेदःकफकरो गुरुः । कफपित्तकरी बल्या कृशरानिलनाशिनी

śālimudgapāpaḍa // viṣṭambhī pāyaso balyo medaḥkaphakaro guruḥ / kaphapittakarī balyā kṛśarānilanāśinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैले विपक्वा वटिकाश् च शालिभिः सुदुर्जरा रोचनभक्षणाश् च । कफप्रकोपं जनयन्ति सद्यो विशेषतः कूरवडा विशीर्णाः

taile vipakvā vaṭikāś ca śālibhiḥ sudurjarā rocanabhakṣaṇāś ca / kaphaprakopaṃ janayanti sadyo viśeṣataḥ kūravaḍā viśīrṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कूरवडाः ॥ सक्तवो बृंहणा वृष्याः तृष्णापित्तकफापहाः । रुच्याः सद्यो बलकरा भेदिनः पवनापहाः

kūravaḍāḥ // saktavo bṛṃhaṇā vṛṣyāḥ tṛṣṇāpittakaphāpahāḥ / rucyāḥ sadyo balakarā bhedinaḥ pavanāpahāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सातु ॥ संधानकृत्पिष्टम् अन्नं तण्डुलाः कृमिहेतवः । सुदुर्जरःस्वादुरसो बृंहणस् तण्डुलोद्भवः

sātu // saṃdhānakṛtpiṣṭam annaṃ taṇḍulāḥ kṛmihetavaḥ / sudurjaraḥsvāduraso bṛṃhaṇas taṇḍulodbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.