Library·Āyurvedamahodadhau annapānavidhi·41
अथ शाकवगः ॥ फलं पर्थ्यागतं शाकम् आशुष्कं तरुणं नवम् । पत्रं पुष्पं फलं नालं कन्दं संस्वेदजं तथा
atha śākavagaḥ // phalaṃ parthyāgataṃ śākam āśuṣkaṃ taruṇaṃ navam / patraṃ puṣpaṃ phalaṃ nālaṃ kandaṃ saṃsvedajaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शाकं षड्विधम् उद्दिष्टं सर्वं विद्याद् यथोत्तरम् । सर्वशाकम् अजाह्येयमबकजूषम पैरुषम् [?]
śākaṃ ṣaḍvidham uddiṣṭaṃ sarvaṃ vidyād yathottaram / sarvaśākam ajāhyeyamabakajūṣama pairuṣam [?]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यत्रैव सुमध्यस्थकालशाकपुनर्नवा [?] ॥ अथ तण्डुलीयकगुणाः ॥ शीतो रूक्षो लघुरतितरां पित्तरक्तापहन्ता स्वादुः पाके भवति च रसे स्वादुर् एवातिहृद्यः । हन्ति व्याधीन् विषमविषजान् श्लेष्मवातप्रकोपं सद्यो मञ्जामयविघटनस् तण्डुलीयो ऽतिपथ्यः
anyatraiva sumadhyasthakālaśākapunarnavā [?] // atha taṇḍulīyakaguṇāḥ // śīto rūkṣo laghuratitarāṃ pittaraktāpahantā svāduḥ pāke bhavati ca rase svādur evātihṛdyaḥ / hanti vyādhīn viṣamaviṣajān śleṣmavātaprakopaṃ sadyo mañjāmayavighaṭanas taṇḍulīyo 'tipathyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शाकानाम् अपि यो [चो]त्तमो लघुतरः पथ्यः सदा प्राणीनाम्
śākānām api yo [co]ttamo laghutaraḥ pathyaḥ sadā prāṇīnām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वास्तुकेषु च सर्वेषु शस्यते कठवास्तुकः । चिल्लिर् वास्तुकवज्ञेया ततो न्यूना च किंचन
vāstukeṣu ca sarveṣu śasyate kaṭhavāstukaḥ / cillir vāstukavajñeyā tato nyūnā ca kiṃcana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सक्षारः क्रिमिजित् त्रिदोषशमनः संदीपनः पाचनः चाक्षुष्यो मधुरः सरो रुचिकरो विष्टम्भिशूलापहः । वर्चोमूत्रविशोधनः स्वरकरः स्निग्धो विपाके कटुः वास्तुकः सकलामयप्रशमनी चिल्ली तथैवोत्तमा
sakṣāraḥ krimijit tridoṣaśamanaḥ saṃdīpanaḥ pācanaḥ cākṣuṣyo madhuraḥ saro rucikaro viṣṭambhiśūlāpahaḥ / varcomūtraviśodhanaḥ svarakaraḥ snigdho vipāke kaṭuḥ vāstukaḥ sakalāmayapraśamanī cillī tathaivottamā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिल्लिताकवला ॥ अथ शिग्रुशाकं ॥ कफस्य वातस्य शमं करोति उष्णं च पित्तं कुरुते ऽग्निदीप्तिम् । हृद्यं क्रिमिघ्नं च सुरोचकं च आध्मानविड्बन्धविनाशनं च
cillitākavalā // atha śigruśākaṃ // kaphasya vātasya śamaṃ karoti uṣṇaṃ ca pittaṃ kurute 'gnidīptim / hṛdyaṃ krimighnaṃ ca surocakaṃ ca ādhmānaviḍbandhavināśanaṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ राजका ॥ राजिका कफसमीरणहन्त्री रोचनाग्निजननी च विहृद्या । कंव हृद्यम् इव [कण्ठरुक्क्रिमिवि]नाशनकर्त्री उष्णवीर्यम् उपहन्ति च शूलम्
atha rājakā // rājikā kaphasamīraṇahantrī rocanāgnijananī ca vihṛdyā / kaṃva hṛdyam iva [kaṇṭharukkrimivi]nāśanakartrī uṣṇavīryam upahanti ca śūlam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मद्गरीया [भा-] ॥ अथ शतपुष्पा ॥ शतपुष्पामवातघ्नी शूलगुल्मोदरापहा । दीपनी च विशेषेण किंचित् पित्तप्रकोपिनी
madgarīyā [bhā-] // atha śatapuṣpā // śatapuṣpāmavātaghnī śūlagulmodarāpahā / dīpanī ca viśeṣeṇa kiṃcit pittaprakopinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ कुस्तुम्बरी ॥ सुगन्धिर् वातपित्तघ्नी लघ्वी रुच्या ज्वरे हिता । व्यञ्जनालङ्कृतिः शीता सार्द्रा कुस्तुम्बरी स्मृता
atha kustumbarī // sugandhir vātapittaghnī laghvī rucyā jvare hitā / vyañjanālaṅkṛtiḥ śītā sārdrā kustumbarī smṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ राजवल्ली ॥ बल्या वृष्या च कण्ठ्या कफपवनहरा स्यात् त्रिदोषे प्रशस्ता लघ्वी मूत्रातिघातप्रशमनवमनी स्यात् तथा कृच्छ्रहन्त्री । पित्तोद्रेके च रक्ते विषमविषहरी दीपनी शाकश्रेष्ठा [वर्या] पत्राणां राजवल्ली फलमरुलसलानाप्रवृद्धिं [?] करोति
atha rājavallī // balyā vṛṣyā ca kaṇṭhyā kaphapavanaharā syāt tridoṣe praśastā laghvī mūtrātighātapraśamanavamanī syāt tathā kṛcchrahantrī / pittodreke ca rakte viṣamaviṣaharī dīpanī śākaśreṣṭhā [varyā] patrāṇāṃ rājavallī phalamarulasalānāpravṛddhiṃ [?] karoti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ कुसुम्भी ॥ दृष्टिप्रसादं कुरुते विशेषाद् रुचिप्रदं दीप्तिकरं च वह्नेः । विण्मूत्रदोषापहरं मलघ्नं कौसुम्भशाकं प्रवरं वदन्ति
atha kusumbhī // dṛṣṭiprasādaṃ kurute viśeṣād rucipradaṃ dīptikaraṃ ca vahneḥ / viṇmūtradoṣāpaharaṃ malaghnaṃ kausumbhaśākaṃ pravaraṃ vadanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ सार्षपम् ॥ अत्युष्णवीर्य कुरुते ऽग्निदीप्तिं रक्तं सपित्तं त्व् अथ कण्ठरोगम् । अचाक्षुषं शुक्रकरं विदाहि न सार्षपं शाकम् इदं हि पथ्यम्
atha sārṣapam // atyuṣṇavīrya kurute 'gnidīptiṃ raktaṃ sapittaṃ tv atha kaṇṭharogam / acākṣuṣaṃ śukrakaraṃ vidāhi na sārṣapaṃ śākam idaṃ hi pathyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वार्ताकं परिपूर्णजातसरसं बालं न पक्वं हितम् ॥ १५ ॥। वार्ताकं कफवातघ्नं किंचित् पित्तप्रकोपनम् । सरसं मूत्रलं प्रोक्तं बलकृद्बालम् एव तत्
vārtākaṃ paripūrṇajātasarasaṃ bālaṃ na pakvaṃ hitam // 15 /// vārtākaṃ kaphavātaghnaṃ kiṃcit pittaprakopanam / sarasaṃ mūtralaṃ proktaṃ balakṛdbālam eva tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लवणमरिचचूर्णेनादृतं रामठाढ्यं दहनवदनपक्वं जम्बुकान्तं नितान्तम् । हरति पवनमाद्यं श्लेष्महन्तृ प्रसिद्धं जठरभरणयोज्यं चारु भोज्यं भरीतम्
lavaṇamaricacūrṇenādṛtaṃ rāmaṭhāḍhyaṃ dahanavadanapakvaṃ jambukāntaṃ nitāntam / harati pavanamādyaṃ śleṣmahantṛ prasiddhaṃ jaṭharabharaṇayojyaṃ cāru bhojyaṃ bharītam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृन्ताक भरित अथ बिंबीफलम् ॥ बिम्बीफलं स्वादु शीतं स्तम्भेन लेप(ख)नं गुरु । पित्तास्रदाहशोफघ्नं वाताध्मानविबन्धकृत्
vṛntāka bharita atha biṃbīphalam // bimbīphalaṃ svādu śītaṃ stambhena lepa(kha)naṃ guru / pittāsradāhaśophaghnaṃ vātādhmānavibandhakṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बिम्बीफलम् ॥ अथ फर्कोटीफलम् ॥ तिक्तं सुतीव्रं मधुरं तथाम्लं वातापहं पित्तविनाशनं च । श्लेष्माकरं चेतनपातनं (दीपनपाचनं) च कोटीभवं चाग्निकरं नराणाम्
bimbīphalam // atha pharkoṭīphalam // tiktaṃ sutīvraṃ madhuraṃ tathāmlaṃ vātāpahaṃ pittavināśanaṃ ca / śleṣmākaraṃ cetanapātanaṃ (dīpanapācanaṃ) ca koṭībhavaṃ cāgnikaraṃ narāṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्कोटिकाफलं गुल्मशूलपित्तकफापहम् । त्रिदोषमेहकुष्ठघ्नम् ईषन्मधुरतिक्तकम्
karkoṭikāphalaṃ gulmaśūlapittakaphāpaham / tridoṣamehakuṣṭhaghnam īṣanmadhuratiktakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कासश्वासज्वरं हन्ति मारुतघ्नं परं लघु ॥ कंकोडा भा ॥ अथ मूलकगुणाः ॥ किंचित् क्षारं सतिक्तं कटुकरसयुतं मूत्रलं दोषहारि श्रेष्ठं गुल्मक्षये च प्रबलतरमहाश्वासकासामयेषु । कण्ठ्यं श्रेष्ठं स्वराणाम् अपहरति रुजं नेत्ररोगापहारि स्याद् एवं बालमूलं महद् अपि च हितं स्निग्धपाकं (पक्वं) समीरे
kāsaśvāsajvaraṃ hanti mārutaghnaṃ paraṃ laghu // kaṃkoḍā bhā // atha mūlakaguṇāḥ // kiṃcit kṣāraṃ satiktaṃ kaṭukarasayutaṃ mūtralaṃ doṣahāri śreṣṭhaṃ gulmakṣaye ca prabalataramahāśvāsakāsāmayeṣu / kaṇṭhyaṃ śreṣṭhaṃ svarāṇām apaharati rujaṃ netrarogāpahāri syād evaṃ bālamūlaṃ mahad api ca hitaṃ snigdhapākaṃ (pakvaṃ) samīre
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथार्द्रकं ॥ आर्द्रं दीपनपाचनं रुचिकरं वृष्यं कदुष्णं वरं सर्वं मेदकरं कफामयहरं शोफापहं शूलजित् । जिह्वाकण्ठविशोधनं सलवणं पथ्यं सदा भोजने निम्बूतोयविमर्दितं कफहरं संदीपनं सारणम्
athārdrakaṃ // ārdraṃ dīpanapācanaṃ rucikaraṃ vṛṣyaṃ kaduṣṇaṃ varaṃ sarvaṃ medakaraṃ kaphāmayaharaṃ śophāpahaṃ śūlajit / jihvākaṇṭhaviśodhanaṃ salavaṇaṃ pathyaṃ sadā bhojane nimbūtoyavimarditaṃ kaphaharaṃ saṃdīpanaṃ sāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निम्बुसामुद्रसंयुक्तम् आर्द्रकं त्व् अस्रपित्तनुत् । दीयनीयं रुचिकरं हृद्यं दोषत्रयापहम्
nimbusāmudrasaṃyuktam ārdrakaṃ tv asrapittanut / dīyanīyaṃ rucikaraṃ hṛdyaṃ doṣatrayāpaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
॥ आर्द्रकम् ॥ अथ कुमुदोत्पलपद्मकन्दगुणाः ॥ कुमुदोत्पलपद्मानां कन्दा मारुतकोपनाः । कषायाः पित्तशमनाः विपाके मधुरा हिमाः
// ārdrakam // atha kumudotpalapadmakandaguṇāḥ // kumudotpalapadmānāṃ kandā mārutakopanāḥ / kaṣāyāḥ pittaśamanāḥ vipāke madhurā himāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृद्याः कफहराः कन्दाः कटुकाः पित्तकोपनाः । मेहकुष्ठकृमिहरा वृष्या बल्या रसायनाः
hṛdyāḥ kaphaharāḥ kandāḥ kaṭukāḥ pittakopanāḥ / mehakuṣṭhakṛmiharā vṛṣyā balyā rasāyanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुमुदोत्पलपद्मानां कन्दा गुणकरा हिमाः । मधुराश् च कषायाश् च पित्तासृग्दाहनेरिताः (नाशनाः)
kumudotpalapadmānāṃ kandā guṇakarā himāḥ / madhurāś ca kaṣāyāś ca pittāsṛgdāhaneritāḥ (nāśanāḥ)
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पद्मकन्दः ॥ अथ मृणालगुणाः ॥ शीतलं रक्तपित्तघ्नं दाहज्वरहरं परम् । मृणालनालं वृष्यं च तृष्णाछर्दिविनाशनम्
padmakandaḥ // atha mṛṇālaguṇāḥ // śītalaṃ raktapittaghnaṃ dāhajvaraharaṃ param / mṛṇālanālaṃ vṛṣyaṃ ca tṛṣṇāchardivināśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ शृङ्गाटकगुणाः ॥ शृङ्गाटकः शोणितपित्तहारी लघुः सरो वृष्यतमो विशेषात् । नृ (त्रि)दो(ष) तापत्रयशोषहन्ता रुचिप्रदो मेहनदाहहेतुः
atha śṛṅgāṭakaguṇāḥ // śṛṅgāṭakaḥ śoṇitapittahārī laghuḥ saro vṛṣyatamo viśeṣāt / nṛ (tri)do(ṣa) tāpatrayaśoṣahantā ruciprado mehanadāhahetuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ वारिकशेरुकगुणाः ॥ हन्त्य् अस्रपित्तमरुचिं वमिमोहदाहं तृष्णामदक्लमहरं मधुरं च शीतम् । कण्ठास्यशोषशमनं गुरु रक्तपित्ते क्षीणे च पथ्यमति वारिकशेरि (रु)कं स्यात्
atha vārikaśerukaguṇāḥ // hanty asrapittamaruciṃ vamimohadāhaṃ tṛṣṇāmadaklamaharaṃ madhuraṃ ca śītam / kaṇṭhāsyaśoṣaśamanaṃ guru raktapitte kṣīṇe ca pathyamati vārikaśeri (ru)kaṃ syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ वर्जनीयकन्दकीर्तनं ॥ बालं ह्य् अनार्तवं जीर्णं विद्धं तु कृमिभक्षितम् । कन्दं च वर्जयेत् सर्वं यो वा सम्यङ् न रोहति
atha varjanīyakandakīrtanaṃ // bālaṃ hy anārtavaṃ jīrṇaṃ viddhaṃ tu kṛmibhakṣitam / kandaṃ ca varjayet sarvaṃ yo vā samyaṅ na rohati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ कलिङ्गगुणाः ॥ सर्वदोषहरं हृद्यं पथ्यं रेतोविकारिणाम् । दृष्टिशुक्रक्षयकरं कलिङ्गं कफवातजित्
atha kaliṅgaguṇāḥ // sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ pathyaṃ retovikāriṇām / dṛṣṭiśukrakṣayakaraṃ kaliṅgaṃ kaphavātajit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विण्मूत्रग्लपनं (?) तृषार्तिशमनं क्षीणाङ्गपुष्टिप्रदं कूष्माण्डं प्रवरं वदन्ति भिषजो वल्लीफलानां पुनः
viṇmūtraglapanaṃ (?) tṛṣārtiśamanaṃ kṣīṇāṅgapuṣṭipradaṃ kūṣmāṇḍaṃ pravaraṃ vadanti bhiṣajo vallīphalānāṃ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूत्रावरोधशमनो बहुमूत्रकारी कृच्छ्राश्मरीप्रशमनो विनिहन्ति पित्तम् । पथ्यः संशोणितसमूबल (सशोणितसमुल्बण) पित्ररोगे तृष्णापहं त्रिषु शमन (समं त)म् उदाहरन्ति
mūtrāvarodhaśamano bahumūtrakārī kṛcchrāśmarīpraśamano vinihanti pittam / pathyaḥ saṃśoṇitasamūbala (saśoṇitasamulbaṇa) pitraroge tṛṣṇāpahaṃ triṣu śamana (samaṃ ta)m udāharanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथोर्वारुकगुणाः ॥ ए (उ) र्वारुकं पित्तहरं शुशीतं मूत्रामयघ्नं रुचिकारकं च । सुस्वादु दाहोपशमं प्रशस्तं पित्ते च रोगे कफरोगवर्ज्यम्
athorvārukaguṇāḥ // e (u) rvārukaṃ pittaharaṃ śuśītaṃ mūtrāmayaghnaṃ rucikārakaṃ ca / susvādu dāhopaśamaṃ praśastaṃ pitte ca roge kapharogavarjyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वालुकानि च सर्वाणि दुर्जराणि गूजणि (गुरूणि) च । मन्दाग्निं च प्रकुर्वन्ति रक्तपित्तकराणि च
vālukāni ca sarvāṇi durjarāṇi gūjaṇi (gurūṇi) ca / mandāgniṃ ca prakurvanti raktapittakarāṇi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वालुक भा ॥ अथ सिन्धणी ॥ सिंधणी वातशमनी वृष्या मधुरशीतला । रक्तपित्ते च दाहे च पित्तार्तीनां प्रशस्यते
vāluka bhā // atha sindhaṇī // siṃdhaṇī vātaśamanī vṛṣyā madhuraśītalā / raktapitte ca dāhe ca pittārtīnāṃ praśasyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिन्धणी भा ॥ अथ चिल्लीकाकमाचीप्रभृतीनां गुणाः ॥ चिप्ली (ल्ली) वास्तुकवद् हृघ्ना (द्या) संग्राही गुरुवातला । काकमाची त्रिदोषघ्नी चाङ्गेरी कफवातहृत्
sindhaṇī bhā // atha cillīkākamācīprabhṛtīnāṃ guṇāḥ // ciplī (llī) vāstukavad hṛghnā (dyā) saṃgrāhī guruvātalā / kākamācī tridoṣaghnī cāṅgerī kaphavātahṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातहृद् दीपनी पंजी भारंगी नालिचाष्टकौ (?) । मधुरौ कफपित्तघ्नौ कौसुम्भं सर्वरोगहृत्
vātahṛd dīpanī paṃjī bhāraṃgī nālicāṣṭakau (?) / madhurau kaphapittaghnau kausumbhaṃ sarvarogahṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूलकं दोषकृच् चामं पक्वं वातकफापहम् । राजिका पित्तला वातकफघ्नस् तण्डुलीयकः
mūlakaṃ doṣakṛc cāmaṃ pakvaṃ vātakaphāpaham / rājikā pittalā vātakaphaghnas taṇḍulīyakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चर्षाभूर् वातपित्तघ्नी सिद्धार्थः कफवातहृत् । कृमिपित्तकफध्वंसी दीपनः कासमर्दकः
carṣābhūr vātapittaghnī siddhārthaḥ kaphavātahṛt / kṛmipittakaphadhvaṃsī dīpanaḥ kāsamardakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्कोटकं सवार्ताकां पटोलं कारवेल्लकम् । अष्ट (कुष्ठ) मेहज्वरश्वासकासमेदःकफापहम्
karkoṭakaṃ savārtākāṃ paṭolaṃ kāravellakam / aṣṭa (kuṣṭha) mehajvaraśvāsakāsamedaḥkaphāpaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वदोषहरं ज्ञेयं कूष्माण्डं बस्तिशोधनम् । राजकोशातकीतुम्बीफलम् अत्युग्रपित्तहृत्
sarvadoṣaharaṃ jñeyaṃ kūṣmāṇḍaṃ bastiśodhanam / rājakośātakītumbīphalam atyugrapittahṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रपुसं वातलं वातश्लेष्मलं पित्तनाशनम् । कालिङ्गं तुच्छकं वातपित्तहृच् च कशेरुकम्
trapusaṃ vātalaṃ vātaśleṣmalaṃ pittanāśanam / kāliṅgaṃ tucchakaṃ vātapittahṛc ca kaśerukam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.