अथातः शिष्योपनयनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥
athātaḥ śiṣyopanayanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha·1·1.2
Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 1.2
गुरुभक्तोऽभियुक्तोऽतियुक्तो धीस्मृतिपाटवैः। ऋज्वास्यनासानयनस्तनुस्निग्धनखच्छविः॥
gurubhakto'bhiyukto'tiyukto dhīsmṛtipāṭavaiḥ| ṛjvāsyanāsānayanastanusnigdhanakhacchaviḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मचारी जितद्वन्द्वो धीरः सुचरितः स्थिरः। षण्मासानुषितः शक्लो लज्जाशौचकुलान्वितः॥
brahmacārī jitadvandvo dhīraḥ sucaritaḥ sthiraḥ| ṣaṇmāsānuṣitaḥ śaklo lajjāśaucakulānvitaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिष्योऽध्याप्यो गतो यावदन्तं तन्त्रार्थकर्मणाम्। नाऽकालविद्युत्स्तनिते भूकम्पे राहुदर्शने॥
śiṣyo'dhyāpyo gato yāvadantaṃ tantrārthakarmaṇām| nā'kālavidyutstanite bhūkampe rāhudarśane||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चदश्यामचन्द्रायां परोक्षे वा गुरोः पठेत्। नातिच्छिन्नपदं नातिमन्दं नात्युच्चनीचकैः॥
pañcadaśyāmacandrāyāṃ parokṣe vā guroḥ paṭhet| nāticchinnapadaṃ nātimandaṃ nātyuccanīcakaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हीनान्यवेष आचार्यं पर्युपासीत राजवत्। शयीत सुप्त एवास्मिन्नुत्तिष्ठेतास्य पूर्वतः॥
hīnānyaveṣa ācāryaṃ paryupāsīta rājavat| śayīta supta evāsminnuttiṣṭhetāsya pūrvataḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न ब्रूयात् केवलं नाम नाऽसाध्वपि विनाटयेत्। अभेद्योऽनुद्धतः स्तब्धः सूनृतः प्रियदर्शनः॥
na brūyāt kevalaṃ nāma nā'sādhvapi vināṭayet| abhedyo'nuddhataḥ stabdhaḥ sūnṛtaḥ priyadarśanaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहुश्रुतः कालवेदी ज्ञातग्रन्थोऽर्थशास्त्रवित्। अनाथान् रोगिणो यश्च पुत्रवत् समुपाचरेत्॥
bahuśrutaḥ kālavedī jñātagrantho'rthaśāstravit| anāthān rogiṇo yaśca putravat samupācaret||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुरुणा समनुज्ञातः स भिषक्छब्दमश्नुते। यस्तु केवलशास्त्रज्ञः कर्मस्वपरिनिष्ठितः॥
guruṇā samanujñātaḥ sa bhiṣakchabdamaśnute| yastu kevalaśāstrajñaḥ karmasvapariniṣṭhitaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स मुह्यत्यातुरं प्राप्य प्राप्य भीरुरिवाहवम्। यः पुनः कुरुते कर्म धार्ष्ट्याच्छास्त्रविवर्ज्जितः॥
sa muhyatyāturaṃ prāpya prāpya bhīrurivāhavam| yaḥ punaḥ kurute karma dhārṣṭyācchāstravivarjjitaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स सत्सु गर्हामाप्नेति वधं चर्च्छति राजतः। हेतौ लिङ्गे प्रशमने रोगाणामपुनर्भवे॥
sa satsu garhāmāpneti vadhaṃ carcchati rājataḥ| hetau liṅge praśamane rogāṇāmapunarbhave||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानं चतुर्विधं यस्य स राजार्हो भिषक्तमः। शस्त्रं शास्त्राणि सलिलं गुणदोषप्रवृत्तये॥
jñānaṃ caturvidhaṃ yasya sa rājārho bhiṣaktamaḥ| śastraṃ śāstrāṇi salilaṃ guṇadoṣapravṛttaye||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पात्रापेक्षीण्यतः प्रज्ञां बाहुश्रुत्येन बृंहयेत्। प्रदीपभूतं शास्त्रं हि दर्शनं विपुला मतिः॥
pātrāpekṣīṇyataḥ prajñāṃ bāhuśrutyena bṛṃhayet| pradīpabhūtaṃ śāstraṃ hi darśanaṃ vipulā matiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताभ्यां भिषक् सुयुक्ताभ्यां चिकित्सन्नापराध्यति। आहूत एव यो याति सुवेषः सुनिमित्ततः॥
tābhyāṃ bhiṣak suyuktābhyāṃ cikitsannāparādhyati| āhūta eva yo yāti suveṣaḥ sunimittataḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गत्वाऽतुरार्थादन्यत्र न निधत्ते मनः क्वचित्। व्याधीन् परीक्षते सम्यङ्निदानादिविशेषतः॥
gatvā'turārthādanyatra na nidhatte manaḥ kvacit| vyādhīn parīkṣate samyaṅnidānādiviśeṣataḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ह्रेपणीयां च तद्वाअर्त्तां न प्रकाशयते बहिः। सहसा न च तस्यापि क्रियाकालमहापयन्॥
hrepaṇīyāṃ ca tadvāarttāṃ na prakāśayate bahiḥ| sahasā na ca tasyāpi kriyākālamahāpayan||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जानाति चोपचरितुं स वैद्यः सिद्धिमश्नुते। नाददीताऽमिषं स्त्रीभ्यस्तदध्यक्षे पराङ्मुखे॥
jānāti copacarituṃ sa vaidyaḥ siddhimaśnute| nādadītā'miṣaṃ strībhyastadadhyakṣe parāṅmukhe||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताभिश्च रहसि स्थानं परिहासं च वर्जयेत्। आर्त्तं च नृपसद्वैद्यैर्द्विष्टं तद्वेषिणं द्विषम्॥
tābhiśca rahasi sthānaṃ parihāsaṃ ca varjayet| ārttaṃ ca nṛpasadvaidyairdviṣṭaṃ tadveṣiṇaṃ dviṣam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चण्डं शोकातुरं भीरुं कृतघ्नं वैद्यमानिनम्। हीनोपकरणं व्यग्रमविधेयं गतायुषम्॥
caṇḍaṃ śokāturaṃ bhīruṃ kṛtaghnaṃ vaidyamāninam| hīnopakaraṇaṃ vyagramavidheyaṃ gatāyuṣam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जिजीविषुर्व्याधितोऽपि पूर्वोक्तगुणवर्जितान्। क्रियाविक्रयिणो वैद्यान् मृत्योरग्रेसरा हि ते॥
jijīviṣurvyādhito'pi pūrvoktaguṇavarjitān| kriyāvikrayiṇo vaidyān mṛtyoragresarā hi te||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भिषग्द्रव्याण्युपस्थाता रोगी पादचतुष्टयम्। चिकित्सितस्य निर्दिष्टं प्रत्येकं तच्चतुर्गुणम्॥
bhiṣagdravyāṇyupasthātā rogī pādacatuṣṭayam| cikitsitasya nirdiṣṭaṃ pratyekaṃ taccaturguṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दक्षस्तीर्थात्तशास्त्रार्थो दृष्टकर्मा शुचिर्भिषक्। बहुकल्पं बहुगुणं सम्पन्नं योग्यमौषधम्॥
dakṣastīrthāttaśāstrārtho dṛṣṭakarmā śucirbhiṣak| bahukalpaṃ bahuguṇaṃ sampannaṃ yogyamauṣadham||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुरक्तः शुचिर्दक्षो बुद्धिमान् परिचारकः। आढ्यो रोगी भिषग्वश्यो ज्ञापकः सत्ववानपि॥
anuraktaḥ śucirdakṣo buddhimān paricārakaḥ| āḍhyo rogī bhiṣagvaśyo jñāpakaḥ satvavānapi||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वैद्ये विगुणे पादा गुणवन्तोऽप्यनर्थकाः। स पादहीनानप्यार्तान् गुणवान् यच्च यापयेत्॥
yadvaidye viguṇe pādā guṇavanto'pyanarthakāḥ| sa pādahīnānapyārtān guṇavān yacca yāpayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिकित्सायास्तमेवातः प्रधानं कारणं विदुः। साध्योऽसाध्य इति व्याधिर्द्विधा तौ तु पुनर्द्विधा॥
cikitsāyāstamevātaḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ viduḥ| sādhyo'sādhya iti vyādhirdvidhā tau tu punardvidhā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुसाध्यः कृच्छ्रसाध्यश्च याप्यो यश्चानुपक्रमः। सर्वौषधमे देहे यूनः पुंसो जितात्मनः॥
susādhyaḥ kṛcchrasādhyaśca yāpyo yaścānupakramaḥ| sarvauṣadhame dehe yūnaḥ puṃso jitātmanaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमर्मगोऽल्पहेत्वग्ररूपरूपोऽनुपद्रवः। अतुल्यदूष्यदेशर्तुप्रकृतिः पादसम्पदि॥
amarmago'lpahetvagrarūparūpo'nupadravaḥ| atulyadūṣyadeśartuprakṛtiḥ pādasampadi||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रहेष्वनुगुणेष्वेकदोषमार्गो नवः सुखः। सुखसाध्यः सुखोपायः कालेनाल्पेन साध्यते॥
graheṣvanuguṇeṣvekadoṣamārgo navaḥ sukhaḥ| sukhasādhyaḥ sukhopāyaḥ kālenālpena sādhyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृच्छ्रैरुपायैः कृच्छ्रस्तु महद्भिश्च चिरेण च। असाध्यलिङ्गसङ्कीर्णस्तथा शस्त्रादिसाधनः॥
kṛcchrairupāyaiḥ kṛcchrastu mahadbhiśca cireṇa ca| asādhyaliṅgasaṅkīrṇastathā śastrādisādhanaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शेषत्वादायुषः पथ्यैर्याप्यः प्रायो विपर्यये। दत्वाऽल्पं सुखमल्पेन हेतुना स प्रतन्यते॥
śeṣatvādāyuṣaḥ pathyairyāpyaḥ prāyo viparyaye| datvā'lpaṃ sukhamalpena hetunā sa pratanyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
याति नाशेषतां रोगः कर्मणो नियतायुषः। प्रपतन्निव विष्कम्भैर्धार्यतेऽत्रातुरो हितैः॥
yāti nāśeṣatāṃ rogaḥ karmaṇo niyatāyuṣaḥ| prapatanniva viṣkambhairdhāryate'trāturo hitaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परोऽसाध्यः क्रियाः सर्वाः प्रत्याख्येयोऽतिवर्तते। तस्मादुपेक्ष्य एवासौ स्थितोऽत्यन्तविपर्यये॥
paro'sādhyaḥ kriyāḥ sarvāḥ pratyākhyeyo'tivartate| tasmādupekṣya evāsau sthito'tyantaviparyaye||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भ्रममोहारतिकरो दृष्टरिष्टोऽक्षनाशनः। व्याधीन् पुरा परीक्ष्यैवमारभेत ततः क्रियाम्॥
bhramamohāratikaro dṛṣṭariṣṭo'kṣanāśanaḥ| vyādhīn purā parīkṣyaivamārabheta tataḥ kriyām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वार्थविद्यायशोहानिमन्यथा ध्रुवमाप्नुयात्। साध्ययोरपि संयोगो बलिनोर्यात्यसाध्यताम्॥
svārthavidyāyaśohānimanyathā dhruvamāpnuyāt| sādhyayorapi saṃyogo balinoryātyasādhyatām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्यादसाध्यमेवातः साध्यासाध्यसमागमम्। नासाध्यः साध्यतां याति साध्यो यातित्वसाध्यताम्॥
vidyādasādhyamevātaḥ sādhyāsādhyasamāgamam| nāsādhyaḥ sādhyatāṃ yāti sādhyo yātitvasādhyatām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पादापचाराद्दैवाच्च यान्त्यवस्थान्तरं गदाः। वरमाशीविषविषं दीप्तमग्निमयोऽपि वा॥
pādāpacārāddaivācca yāntyavasthāntaraṃ gadāḥ| varamāśīviṣaviṣaṃ dīptamagnimayo'pi vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपयुञ्जीत न त्वार्त्तादामिषं कृपणाज्जनात्। वरो भूतदया धर्म इत्यार्त्तेषु भिषग्वरः॥
upayuñjīta na tvārttādāmiṣaṃ kṛpaṇājjanāt| varo bhūtadayā dharma ityārtteṣu bhiṣagvaraḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्त्तते यस्तु सिद्धार्थः स सर्वमतिवर्त्तते॥
varttate yastu siddhārthaḥ sa sarvamativarttate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.