Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 1.35

अथातो जलौकोविधिं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥

athāto jalaukovidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृपाढ्यभीरुसुकुमारबालस्थविरनारीणामसृग्विस्रावणाय जलौकसो योजयेत्॥

nṛpāḍhyabhīrusukumārabālasthaviranārīṇāmasṛgvisrāvaṇāya jalaukaso yojayet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तास्तु द्विविधाः सविषा निर्विषाश्च। तत्र दुष्टाम्बुसर्पमण्डूकमत्स्यादिशवकोथमूत्रपुरीषजा रक्तश्वेतातिकृष्णतनुस्थूलचपलपिच्छिलाः स्थूलमध्यरोमशाः शक्रायुधवद्विचित्रोर्ध्वराजीचिता वा सविषाः। तद्दंशाद्दाहशोफपाककण्डूपिटकाविसर्पज्वरमूर्छश्वित्रोत्पत्तिः। तत्र विषपित्तरक्तहरां क्रियां कुर्वीत। पद्मोत्पलसौगन्धिकादिसुगन्धिविमलविपुलसलिलशैवालजाः शैवालश्यावा नीलोर्ध्वराजयो वृत्ताश्च निर्विषाः॥

tāstu dvividhāḥ saviṣā nirviṣāśca| tatra duṣṭāmbusarpamaṇḍūkamatsyādiśavakothamūtrapurīṣajā raktaśvetātikṛṣṇatanusthūlacapalapicchilāḥ sthūlamadhyaromaśāḥ śakrāyudhavadvicitrordhvarājīcitā vā saviṣāḥ| taddaṃśāddāhaśophapākakaṇḍūpiṭakāvisarpajvaramūrchaśvitrotpattiḥ| tatra viṣapittaraktaharāṃ kriyāṃ kurvīta| padmotpalasaugandhikādisugandhivimalavipulasalilaśaivālajāḥ śaivālaśyāvā nīlordhvarājayo vṛttāśca nirviṣāḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वासां च परं प्रमाणमष्टादशाङ्गुलानि। तत्र चतुष्पञ्चषडङ्गुला नृषु योजयेत्। गजवाजिष्वपराः। तासु सुकुमारास्तनुत्वचोऽल्पशिरस्का बृहदधरकायाश्च स्त्रियः। विपरीताः पुमांसोऽर्धचन्द्राकृतिपुरोवृत्ताश्च। तत्र बहुदोषेषु चिरोत्थितेषु चामयेषु पुमांसो योजयितव्याः। स्त्रियो विपरीतेषु। जलौकसस्त्वार्द्रचर्माह्युपायैर्गृहीत्वा सुरभिपङ्कगर्भे नवे घटे स्थापयेत्। शृङ्गाटककशेरुकशालूकशैवालमृणालवल्लूरमृत्स्नापुष्करबीजचूर्णं स्वादुशीतं स्वच्छं च तोयमन्नपानार्थे ताभ्यो दद्यात्। लालादिकोथपरिहारार्थमेवं च त्र्यहात् त्र्यहादूर्ध्वं पूर्वमन्नपानमपनीयान्यद्दद्यात्। पञ्चाहाच्च तद्विध एव घटान्तरे ताः सञ्चारयेत्। तासां तु दुष्टशोणितासम्यग्वमनात् प्रततपातनाच्च मूर्च्छा भवति। तासामम्भोभिः पूर्णभाजनस्थानामचेष्टयाहारानभिलाषेण च ज्ञात्वा ता विवर्जयेत्। इतरास्तु हरिद्रासर्षपकल्काम्भसि मुक्तपुरीषा अवन्तिसोमे तक्रे वा पुनराश्वासिता जले सुखोपविष्टस्य संविष्टस्य वा मृद्गोमयचूर्णाभ्यामनुसुखं विरूक्ष्य दंशदेशं योजयेत्। अलगन्तीषु क्षीरघृतनवनीतरुधिरान्यतमबिन्दून् न्यसेत् प्रच्छेद्वा। अश्वखुरवच्च वक्त्रं निवेश्योन्नतस्कन्धा दशन्ति। यदा च शिशुवच्छ्वसन्त्यो शिरःस्पन्दोर्मिवेगैः पिबन्ति तदार्द्रवाससावच्छादयेत्। सेचयेच्चाम्भसाल्पाल्पम्। यथा च हंसः क्षीरोदकात् क्षीरमादत्ते। तद्वदुत्क्लिष्टे रक्ते जलौकाः प्राग् दुष्टमसृक्। यदा च तद्दंशे तोदः कण्डूर्वा तदा शुद्धरक्तरक्षणार्थमपनयेत्। लौल्याच्च दंशममुञ्चन्त्याः क्षौद्रं लवणचूर्णं वा मुखे दद्यात्॥

sarvāsāṃ ca paraṃ pramāṇamaṣṭādaśāṅgulāni| tatra catuṣpañcaṣaḍaṅgulā nṛṣu yojayet| gajavājiṣvaparāḥ| tāsu sukumārāstanutvaco'lpaśiraskā bṛhadadharakāyāśca striyaḥ| viparītāḥ pumāṃso'rdhacandrākṛtipurovṛttāśca| tatra bahudoṣeṣu cirotthiteṣu cāmayeṣu pumāṃso yojayitavyāḥ| striyo viparīteṣu| jalaukasastvārdracarmāhyupāyairgṛhītvā surabhipaṅkagarbhe nave ghaṭe sthāpayet| śṛṅgāṭakakaśerukaśālūkaśaivālamṛṇālavallūramṛtsnāpuṣkarabījacūrṇaṃ svāduśītaṃ svacchaṃ ca toyamannapānārthe tābhyo dadyāt| lālādikothaparihārārthamevaṃ ca tryahāt tryahādūrdhvaṃ pūrvamannapānamapanīyānyaddadyāt| pañcāhācca tadvidha eva ghaṭāntare tāḥ sañcārayet| tāsāṃ tu duṣṭaśoṇitāsamyagvamanāt pratatapātanācca mūrcchā bhavati| tāsāmambhobhiḥ pūrṇabhājanasthānāmaceṣṭayāhārānabhilāṣeṇa ca jñātvā tā vivarjayet| itarāstu haridrāsarṣapakalkāmbhasi muktapurīṣā avantisome takre vā punarāśvāsitā jale sukhopaviṣṭasya saṃviṣṭasya vā mṛdgomayacūrṇābhyāmanusukhaṃ virūkṣya daṃśadeśaṃ yojayet| alagantīṣu kṣīraghṛtanavanītarudhirānyatamabindūn nyaset pracchedvā| aśvakhuravacca vaktraṃ niveśyonnataskandhā daśanti| yadā ca śiśuvacchvasantyo śiraḥspandormivegaiḥ pibanti tadārdravāsasāvacchādayet| secayeccāmbhasālpālpam| yathā ca haṃsaḥ kṣīrodakāt kṣīramādatte| tadvadutkliṣṭe rakte jalaukāḥ prāg duṣṭamasṛk| yadā ca taddaṃśe todaḥ kaṇḍūrvā tadā śuddharaktarakṣaṇārthamapanayet| laulyācca daṃśamamuñcantyāḥ kṣaudraṃ lavaṇacūrṇaṃ vā mukhe dadyāt||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पतितां तु तण्डुलकण्डनोपदिग्धगात्रां तैललवणाभ्यक्तमुखीं आपुच्छादामुखमनुलोमं शनैः पीडयन् सम्यग्वामयेत्। ततः पूर्ववत् सन्निदध्यात्। सप्तरात्रं च ताः पुनर्न पातयेत्। अशुद्धे तु रक्ते मधुना गुडेन वा दंशात् किञ्चिदवघट्टयन् स्रावयेत्। स्रुतरक्तस्य च सद्यो दंशं शीताभिरद्भिः प्रक्षाल्य सर्पिःपिचुनावगुण्ठयेत्। स्थितरक्तं चोत्क्लिष्टशोणितशेषप्रसादनाय कषायमधुरशिशिरैः सघृतैः प्रदेहैः प्रदिह्यात्॥

patitāṃ tu taṇḍulakaṇḍanopadigdhagātrāṃ tailalavaṇābhyaktamukhīṃ āpucchādāmukhamanulomaṃ śanaiḥ pīḍayan samyagvāmayet| tataḥ pūrvavat sannidadhyāt| saptarātraṃ ca tāḥ punarna pātayet| aśuddhe tu rakte madhunā guḍena vā daṃśāt kiñcidavaghaṭṭayan srāvayet| srutaraktasya ca sadyo daṃśaṃ śītābhiradbhiḥ prakṣālya sarpiḥpicunāvaguṇṭhayet| sthitaraktaṃ cotkliṣṭaśoṇitaśeṣaprasādanāya kaṣāyamadhuraśiśiraiḥ saghṛtaiḥ pradehaiḥ pradihyāt||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र योगादीन् सिराव्यधवदुपलक्षयेत्। प्रतिकुर्वीत च। दुष्टरक्तापगमात् श्वयथुशैथिल्यं दाहरागशूलोपशमश्च। रक्तपित्तेन दुष्टमलाबुघटिकाभ्यां न निर्हरेदग्निसंयोगाद्वातकफाभ्यां च दुष्टं निर्हरेत्। तथा कफेन न शृङ्गेण स्कन्नत्वात्। वातपित्ताभ्यां तु दुष्टं निर्हरेत्। अथ प्रच्छाद्याङ्गं तनुवस्त्रपटलावनद्धप्रान्तेन शृङ्गेणाचूषेत्। तथा प्रदीप्तापिचुगर्भाभ्यामलाबुघटिकाभ्यामिति। भवन्ति चात्र श्लोकाः॥

tatra yogādīn sirāvyadhavadupalakṣayet| pratikurvīta ca| duṣṭaraktāpagamāt śvayathuśaithilyaṃ dāharāgaśūlopaśamaśca| raktapittena duṣṭamalābughaṭikābhyāṃ na nirharedagnisaṃyogādvātakaphābhyāṃ ca duṣṭaṃ nirharet| tathā kaphena na śṛṅgeṇa skannatvāt| vātapittābhyāṃ tu duṣṭaṃ nirharet| atha pracchādyāṅgaṃ tanuvastrapaṭalāvanaddhaprāntena śṛṅgeṇācūṣet| tathā pradīptāpicugarbhābhyāmalābughaṭikābhyāmiti| bhavanti cātra ślokāḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गात्रं बध्वोपरिदृढं रज्ज्वा पट्टेन वा समम्। स्नायुसन्ध्यस्थिमर्माणि त्यजन्प्रच्छानमाचरेत्॥

gātraṃ badhvoparidṛḍhaṃ rajjvā paṭṭena vā samam| snāyusandhyasthimarmāṇi tyajanpracchānamācaret||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधोदेशप्रविसृतैः पदैरुपरिगामिभिः। न गाढघनतिर्यग्भिर्न पदे पदमाच्रेत्॥

adhodeśapravisṛtaiḥ padairuparigāmibhiḥ| na gāḍhaghanatiryagbhirna pade padamācret||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रच्छानेनैकदेशस्थं सुप्तं शृङ्गादिभिर्हरेत्। ग्रथितं तु जलौकोभिरसृग्व्यापि सिराव्यधैः॥

pracchānenaikadeśasthaṃ suptaṃ śṛṅgādibhirharet| grathitaṃ tu jalaukobhirasṛgvyāpi sirāvyadhaiḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रच्छानं पिण्डिते वास्यादवगाढे जलौकसः। त्वक्स्थेऽलाबुघटीशृङ्गं सिरैव व्यापकेऽसृजि। वातादिधाम वा शृङ्गजलौकोऽलाबुभिः क्रमात्॥

pracchānaṃ piṇḍite vāsyādavagāḍhe jalaukasaḥ| tvaksthe'lābughaṭīśṛṅgaṃ siraiva vyāpake'sṛji| vātādidhāma vā śṛṅgajalauko'lābubhiḥ kramāt||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्रुतासृजः प्रदेहाद्यः शीतैः स्याद्वायुकोपतः। सतोदकण्डूः शोफस्तं सर्पिषोष्णेन सेचयेत्॥

srutāsṛjaḥ pradehādyaḥ śītaiḥ syādvāyukopataḥ| satodakaṇḍūḥ śophastaṃ sarpiṣoṣṇena secayet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.