अथातः शस्त्रकर्मविधिं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥
athātaḥ śastrakarmavidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha·1·1.38
Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 1.38
द्विविधे हि व्याधावुपायापेक्षे निज गागन्तौ वा भेषजविषयातीते शस्त्रकर्म प्रयुज्यते॥
dvividhe hi vyādhāvupāyāpekṣe nija gāgantau vā bheṣajaviṣayātīte śastrakarma prayujyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स चामयः प्रायेण श्वयथुपूर्वको भवत्यतः शोफावस्थस्यैव वातपित्तकफरक्तसंसर्गसन्निपातात्मकतामुपलक्ष्य पाकभयाद्यथास्वमुपवासलेपसेकासृङ्मोक्षकषायघृतपानशोधनानि प्रयुञ्जीत॥
sa cāmayaḥ prāyeṇa śvayathupūrvako bhavatyataḥ śophāvasthasyaiva vātapittakapharaktasaṃsargasannipātātmakatāmupalakṣya pākabhayādyathāsvamupavāsalepasekāsṛṅmokṣakaṣāyaghṛtapānaśodhanāni prayuñjīta||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथाप्यनुपशाम्यति प्रविलयनम्। अविलीयमाने चोपनाहनम्॥
tathāpyanupaśāmyati pravilayanam| avilīyamāne copanāhanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र शोफस्यामलक्षणमल्पता चाल्पोष्मरुजत्वं त्वक्सवर्णता स्थैर्यं च॥
tatra śophasyāmalakṣaṇamalpatā cālpoṣmarujatvaṃ tvaksavarṇatā sthairyaṃ ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पच्यमानस्तु विवर्णो बस्तिरिवाततः। संरम्भशूलरागदाहोषारुचितृष्णाज्वरारतिस्पर्शासहत्वानिद्रतासमन्वितो विष्यन्दयति सर्पिः शोषयति प्रदेहं सर्षपकल्कोपलिप्त इव चिमिचिमायते पिपीलिकाभिरिव संसर्प्यते पीड्यत इव पाणिना घट्यत इवाङ्गुल्या ताड्यत इव दण्डेन तुद्यत इव सूचीभिर्भिद्यत इव शक्तिभिश्छिद्यत इव शस्त्रेण दश्यत इव वृश्चिकैर्दह्यत इवाग्निक्षाराभ्यां मथ्यत इवोमुल्केन॥
pacyamānastu vivarṇo bastirivātataḥ| saṃrambhaśūlarāgadāhoṣārucitṛṣṇājvarāratisparśāsahatvānidratāsamanvito viṣyandayati sarpiḥ śoṣayati pradehaṃ sarṣapakalkopalipta iva cimicimāyate pipīlikābhiriva saṃsarpyate pīḍyata iva pāṇinā ghaṭyata ivāṅgulyā tāḍyata iva daṇḍena tudyata iva sūcībhirbhidyata iva śaktibhiśchidyata iva śastreṇa daśyata iva vṛścikairdahyata ivāgnikṣārābhyāṃ mathyata ivomulkena||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्वे तु गतवेगत्वं प्रम्लानता त्वक्शिथिलता वलीप्रादुर्भावः पाण्डुता मध्योन्नतताङ्गुल्यवपीडितमुक्ते प्रत्युन्नमनं बस्ताविवोदकस्य पूयस्य सञ्चरणं कण्डूः संरम्भशूलाद्युपशमश्च॥
pakve tu gatavegatvaṃ pramlānatā tvakśithilatā valīprādurbhāvaḥ pāṇḍutā madhyonnatatāṅgulyavapīḍitamukte pratyunnamanaṃ bastāvivodakasya pūyasya sañcaraṇaṃ kaṇḍūḥ saṃrambhaśūlādyupaśamaśca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शूलं नर्तेऽनिलाद्दाहः पिताच्छोफः कफोदयात्। रागो रक्ताच्च पाकःस्यादतो दोषैः सशोणितैः॥
śūlaṃ narte'nilāddāhaḥ pitācchophaḥ kaphodayāt| rāgo raktācca pākaḥsyādato doṣaiḥ saśoṇitaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाकेऽतिवृत्ते सुषिरस्तनुत्वग्दोषभाक्षितः। वलीभिराचितः श्यावः शीर्यमाण्तनूरुहः॥
pāke'tivṛtte suṣirastanutvagdoṣabhākṣitaḥ| valībhirācitaḥ śyāvaḥ śīryamāṇtanūruhaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कफजेषु तु शोफेषु केषुचित् गम्भीरत्वाद्रक्तमेव विपच्यते। ततश्चास्पष्टं पक्वलिङ्गं भवति। यत्र हि त्वक्सावर्ण्यं शीतशोफतल्परुजताश्मवच्च घनता। न तत्र मोहमुपेयात्। तं रक्तपाकमित्याचक्षते॥
kaphajeṣu tu śopheṣu keṣucit gambhīratvādraktameva vipacyate| tataścāspaṣṭaṃ pakvaliṅgaṃ bhavati| yatra hi tvaksāvarṇyaṃ śītaśophatalparujatāśmavacca ghanatā| na tatra mohamupeyāt| taṃ raktapākamityācakṣate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैनं सम्यक्पक्वमवधार्य भीरुवृद्धबालदुर्बलक्लीबक्षीणगर्भिणीविषार्दितशस्त्रक्षामेषु पाकोद्धतदोषेषु च पिण्डितेषु सन्धिमर्माश्रितेष्वल्पेषु वा शोफेषु तीक्ष्णोष्णद्रव्यैर्दारणं कुर्वीत। इतरेषु तु पाटनम्॥
athainaṃ samyakpakvamavadhārya bhīruvṛddhabāladurbalaklībakṣīṇagarbhiṇīviṣārditaśastrakṣāmeṣu pākoddhatadoṣeṣu ca piṇḍiteṣu sandhimarmāśriteṣvalpeṣu vā śopheṣu tīkṣṇoṣṇadravyairdāraṇaṃ kurvīta| itareṣu tu pāṭanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आमपाटने सिरास्नायुव्यापादनं शोणितातिप्रवृत्तिर्वेदनातिवृद्धिरवदरणं क्षतविसर्पो वा स्यात्। भवति चात्र॥
āmapāṭane sirāsnāyuvyāpādanaṃ śoṇitātipravṛttirvedanātivṛddhiravadaraṇaṃ kṣatavisarpo vā syāt| bhavati cātra||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिष्ठन् पक्वे पुनः पूयः सिरास्नाय्वसृङामिषम्। विवृद्धो दहति क्षिप्रं तृणोलपमिवानलः॥
piṣṭhan pakve punaḥ pūyaḥ sirāsnāyvasṛṅāmiṣam| vivṛddho dahati kṣipraṃ tṛṇolapamivānalaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यश्छिनत्त्यममज्ञानाद्यश्च पक्वमुपेक्षते। श्वपचाविव विज्ञेयौ तावनिश्चितकारिणौ॥
yaśchinattyamamajñānādyaśca pakvamupekṣate| śvapacāviva vijñeyau tāvaniścitakāriṇau||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राक् शस्त्राद्भोजयेदिष्टं तीक्ष्णं मद्यं च पाययेत्। न मूर्छत्यन्नसंयोगान्मत्तः शस्त्रं न बुध्यते॥
prāk śastrādbhojayediṣṭaṃ tīkṣṇaṃ madyaṃ ca pāyayet| na mūrchatyannasaṃyogānmattaḥ śastraṃ na budhyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यत्र मूढगर्भोदराश्मरीमुखरोगेभ्यः। अथोपहृतयन्त्रशस्त्रक्षाराग्निजाम्बवौष्ठपिचुप्लोतपत्रसूत्रचर्मपट्टमधुस्नेहकषायालेपकल्कसेकोदकुम्भशीतोष्णोदककटाहव्यजनादिव्रणोपयोगिसर्वोपकरणमाश्रितशयनीयमुपस्थितस्थिरस्नेहबलवदवलम्बकपुरुषमिष्टेऽहनिमुहूर्ते च दध्यक्षतान्नपानरुक्मरत्नार्चितविप्रं प्रणतेष्टदेवतं कृतमङ्गलं भुक्तवन्तमातुरं प्राङ्मुखमुपवेश्य संवेश्य वा यन्त्रयित्वा प्रत्यङ्मुखो वैद्यो मर्मसिरास्नायुसन्ध्यस्थिधमनीः परिहरन्ननुलोमं शस्त्रं निदध्यादापूयदर्शनात्। सकृदेवाहरेच्छस्त्रमाशु च॥
anyatra mūḍhagarbhodarāśmarīmukharogebhyaḥ| athopahṛtayantraśastrakṣārāgnijāmbavauṣṭhapicuplotapatrasūtracarmapaṭṭamadhusnehakaṣāyālepakalkasekodakumbhaśītoṣṇodakakaṭāhavyajanādivraṇopayogisarvopakaraṇamāśritaśayanīyamupasthitasthirasnehabalavadavalambakapuruṣamiṣṭe'hanimuhūrte ca dadhyakṣatānnapānarukmaratnārcitavipraṃ praṇateṣṭadevataṃ kṛtamaṅgalaṃ bhuktavantamāturaṃ prāṅmukhamupaveśya saṃveśya vā yantrayitvā pratyaṅmukho vaidyo marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ pariharannanulomaṃ śastraṃ nidadhyādāpūyadarśanāt| sakṛdevāharecchastramāśu ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महत्स्वपि च पाकेषु द्व्यङ्गुलं शस्त्रपदमुक्तम्। द्व्यङ्गुलान्तरं त्र्यङ्गुलान्तरं वाभिसमीक्ष्य विवृत्ते प्रदेशे वामप्रदेशिन्यैषित्वा नातिविवृत्ते गम्भीरमांसले चैषण्या। विपरीते करीरादिनालेनातिसंवृते सूकरवालेन वा॥
mahatsvapi ca pākeṣu dvyaṅgulaṃ śastrapadamuktam| dvyaṅgulāntaraṃ tryaṅgulāntaraṃ vābhisamīkṣya vivṛtte pradeśe vāmapradeśinyaiṣitvā nātivivṛtte gambhīramāṃsale caiṣaṇyā| viparīte karīrādinālenātisaṃvṛte sūkaravālena vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतो गतां गतिं विद्यादुत्सङ्गो यत्र यत्र च। तत्र तत्र व्रणं कुर्यात् सुविभक्तं निराशयम्। आयतं च विशालं च यथा दोषो न तिष्ठति॥
yato gatāṃ gatiṃ vidyādutsaṅgo yatra yatra ca| tatra tatra vraṇaṃ kuryāt suvibhaktaṃ nirāśayam| āyataṃ ca viśālaṃ ca yathā doṣo na tiṣṭhati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शौर्यमाशुक्रिया तीक्ष्णं शस्त्रमस्वेदवेपथू। असम्मोहश्च वैद्यस्य शस्त्रकर्मणि शस्यते॥
śauryamāśukriyā tīkṣṇaṃ śastramasvedavepathū| asammohaśca vaidyasya śastrakarmaṇi śasyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र भ्रूगण्डललाटाक्षिकूटौष्ठदन्तवेष्टमन्याकण्ठजत्रुकक्ष्याकुक्षिवङ्क्षणेषु तिर्यक्छेद इष्टः। अन्यत्र तु सिरास्नायूपघातोऽतिवेदना चिराद् व्रणसंरोहो मांसस्कन्दी च तिर्यक्छेदात् भवन्ति॥
tatra bhrūgaṇḍalalāṭākṣikūṭauṣṭhadantaveṣṭamanyākaṇṭhajatrukakṣyākukṣivaṅkṣaṇeṣu tiryakcheda iṣṭaḥ| anyatra tu sirāsnāyūpaghāto'tivedanā cirād vraṇasaṃroho māṃsaskandī ca tiryakchedāt bhavanti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः शस्त्रमवचार्य शीताभिरद्भिरातुरमाश्वास्य समन्तात् प्रतिपीड्याङ्गुल्या व्रणमपि प्रक्षाल्य कषायेण व्रणात् प्लोतेनाम्भोऽपनीय वेदनारक्षोघ्नैर्गुग्गुल्वगरुसर्जरसवचागौरसर्षपहिङ्गुलवणनिम्बपत्रैः सघृतैर्व्रणं धूपयित्वा यथास्वमौषधेन मधुघृततिलकल्कैश्च दिग्धां वतिं प्रणिधाय कल्केन पूरयित्वा नातिभृष्टयवसक्तुभिर्घृताक्तैर्भाजनान्तेऽम्भसा दक्षिणाङ्गुलीभिः सुमृदितैरवच्छाद्य घनां कबलिकां दत्वा सव्यदक्षिणान्यतरपार्श्वे ऋजुमनाविद्धमसङ्कुचितं मृदुपट्टं निवेश्य बध्नीयात्॥
tataḥ śastramavacārya śītābhiradbhirāturamāśvāsya samantāt pratipīḍyāṅgulyā vraṇamapi prakṣālya kaṣāyeṇa vraṇāt plotenāmbho'panīya vedanārakṣoghnairguggulvagarusarjarasavacāgaurasarṣapahiṅgulavaṇanimbapatraiḥ saghṛtairvraṇaṃ dhūpayitvā yathāsvamauṣadhena madhughṛtatilakalkaiśca digdhāṃ vatiṃ praṇidhāya kalkena pūrayitvā nātibhṛṣṭayavasaktubhirghṛtāktairbhājanānte'mbhasā dakṣiṇāṅgulībhiḥ sumṛditairavacchādya ghanāṃ kabalikāṃ datvā savyadakṣiṇānyatarapārśve ṛjumanāviddhamasaṅkucitaṃ mṛdupaṭṭaṃ niveśya badhnīyāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातश्लेष्मोद्भवांस्तत्र द्विस्त्रिर्वा वेष्टयेद् व्रणान्। सकृदेव परिक्षिप्य पित्तरक्ताभिघातजान्॥
vātaśleṣmodbhavāṃstatra dvistrirvā veṣṭayed vraṇān| sakṛdeva parikṣipya pittaraktābhighātajān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शस्त्रक्षतरुजायां तु प्रततायां यष्टीमधुकसर्पिषोष्णेन व्रणं सिञ्चेत्। उदकुम्भाच्चापो गृहीत्वा प्रोक्षयन् परितो विकीर्य पर्णशबर्यादिभिरस्य रक्षां कुर्याद्रक्षोऽभिभवनिषेधार्थम्। तेभ्यश्च बलिमुपहरेत्। धारयेच्च शिरसा॥
śastrakṣatarujāyāṃ tu pratatāyāṃ yaṣṭīmadhukasarpiṣoṣṇena vraṇaṃ siñcet| udakumbhāccāpo gṛhītvā prokṣayan parito vikīrya parṇaśabaryādibhirasya rakṣāṃ kuryādrakṣo'bhibhavaniṣedhārtham| tebhyaśca balimupaharet| dhārayecca śirasā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लक्ष्मीं गुहामतिगुहां जटिलां ब्रह्मचारिणीम्। वचां छत्रामतिच्छत्रां दूर्वां सिद्धार्थकानपि॥
lakṣmīṃ guhāmatiguhāṃ jaṭilāṃ brahmacāriṇīm| vacāṃ chatrāmaticchatrāṃ dūrvāṃ siddhārthakānapi||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुग्गुल्वादिभिरेवं शयनासनादि द्विरह्नो धूपयेत्। तथा स्नेहोक्तं दिनचर्योक्तं चाचारमनुवर्तेत॥
guggulvādibhirevaṃ śayanāsanādi dvirahno dhūpayet| tathā snehoktaṃ dinacaryoktaṃ cācāramanuvarteta||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषतश्च दिवास्वप्नाद् व्रणे शोफकण्डूरागरुक्पूयवृद्धिः॥
viśeṣataśca divāsvapnād vraṇe śophakaṇḍūrāgarukpūyavṛddhiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्त्रीणां तु स्मृतिसंस्पर्शदर्शनैश्चलिते स्रुते। शुक्रे व्यवायजान् दोषानसंसर्गेऽप्यवाप्नुयात्॥
strīṇāṃ tu smṛtisaṃsparśadarśanaiścalite srute| śukre vyavāyajān doṣānasaṃsarge'pyavāpnuyāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भोजयेच्चैनं यथासात्म्यं समातीतशालिषष्टिकयवगोधूमान्यतमं मुद्गमसूराढकीसतीनयूषजाङ्गलरसोपेतं जीवन्तीसुनिषण्णकतण्डुलीयकवास्तुकवार्ताकपटोलकारवेल्लकबालमूलशशाकयुक्तं दाडिमामलकसैन्धवसहितं सर्पिःस्निग्धं लघ्वल्पमुष्णोदकोत्तरं च। एवमस्य सम्यगशितं जरामुपैति। अजीर्णादनिलादीनां विभ्रमो बलवाअन् भवेत्। ततः शोफरुजापाक दाहानाहानवाप्नुयात्॥
bhojayeccainaṃ yathāsātmyaṃ samātītaśāliṣaṣṭikayavagodhūmānyatamaṃ mudgamasūrāḍhakīsatīnayūṣajāṅgalarasopetaṃ jīvantīsuniṣaṇṇakataṇḍulīyakavāstukavārtākapaṭolakāravellakabālamūlaśaśākayuktaṃ dāḍimāmalakasaindhavasahitaṃ sarpiḥsnigdhaṃ laghvalpamuṣṇodakottaraṃ ca| evamasya samyagaśitaṃ jarāmupaiti| ajīrṇādanilādīnāṃ vibhramo balavāan bhavet| tataḥ śopharujāpāka dāhānāhānavāpnuyāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नवधान्यमाषकलायकुलत्थनिष्पावशिम्बीशीताम्बुमद्येक्षुक्षीरपिष्टतिलविकृतिशुष्कशाकपिशितहरितशाकाम्ललवणकटुकक्षारानूपामिषाणि वर्जयेत्॥
navadhānyamāṣakalāyakulatthaniṣpāvaśimbīśītāmbumadyekṣukṣīrapiṣṭatilavikṛtiśuṣkaśākapiśitaharitaśākāmlalavaṇakaṭukakṣārānūpāmiṣāṇi varjayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्गोऽयं नवधान्यादिर्व्रणिनः सर्वदोषकृत्। मद्यं तीक्ष्णोष्णरूक्षाम्लमाशुव्यापादयेद् व्रणम्॥
vargo'yaṃ navadhānyādirvraṇinaḥ sarvadoṣakṛt| madyaṃ tīkṣṇoṣṇarūkṣāmlamāśuvyāpādayed vraṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बालोशीरैश्च वीज्येत नचैनं परिघट्टयेत्। न तुदेन्नव कण्डूयेच्चेष्टमानश्च पालयेत्॥
bālośīraiśca vījyeta nacainaṃ parighaṭṭayet| na tudennava kaṇḍūyecceṣṭamānaśca pālayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्निग्धवृद्धद्विजातीनां कथाः शृण्वन्मनःप्रियाः। आशावान् व्याधिमोक्षाय क्षिप्रं व्रणमपोहति॥
snigdhavṛddhadvijātīnāṃ kathāḥ śṛṇvanmanaḥpriyāḥ| āśāvān vyādhimokṣāya kṣipraṃ vraṇamapohati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनश्च तृतीयेऽहनि पक्षालनादि पूर्ववत् व्रणकर्म कुर्यात्। द्वितीये दिवसे मोक्षणाद्विग्रथितो व्रणश्चिरादुपरोहत्युग्ररुजश्च भवति॥
punaśca tṛtīye'hani pakṣālanādi pūrvavat vraṇakarma kuryāt| dvitīye divase mokṣaṇādvigrathito vraṇaścirāduparohatyugrarujaśca bhavati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च विकेशिकामौषधं वातिस्निग्धरूक्षमतिश्लथमतिगाढमश्लक्ष्णं दुर्न्यस्तं वा दद्यात्। अतिस्नेहात् क्लेदः। अतिरौक्ष्यात् छेदो वेदना च। अतिश्लथत्वादपरिशुद्धिः। गाढतया संरम्भ अश्लक्ष्णत्वाद्दुर्न्यासाच्च व्रणवर्त्मोपघर्षणम्॥
na ca vikeśikāmauṣadhaṃ vātisnigdharūkṣamatiślathamatigāḍhamaślakṣṇaṃ durnyastaṃ vā dadyāt| atisnehāt kledaḥ| atiraukṣyāt chedo vedanā ca| atiślathatvādapariśuddhiḥ| gāḍhatayā saṃrambha aślakṣṇatvāddurnyāsācca vraṇavartmopagharṣaṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवश्यं साशये व्रणे विकेशिकां दद्यात्। संपूतिमांसं सोत्सङ्गं सगतिं पूयगर्भिणम्। व्रणं शोधयते शीघ्रं स्थिता ह्यन्तर्विकेशिका॥
avaśyaṃ sāśaye vraṇe vikeśikāṃ dadyāt| saṃpūtimāṃsaṃ sotsaṅgaṃ sagatiṃ pūyagarbhiṇam| vraṇaṃ śodhayate śīghraṃ sthitā hyantarvikeśikā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यम्लं तु पाटितं शोफं पाचनैः समुपाचरेत्। भोजनैरुपनाहैश्च नातिव्रणविरोधिभिः॥
vyamlaṃ tu pāṭitaṃ śophaṃ pācanaiḥ samupācaret| bhojanairupanāhaiśca nātivraṇavirodhibhiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्तु सीव्यो व्रणस्तत्र चलास्थिशल्यपांसुतृणरोमशुष्करक्तादीनपोह्य विच्छिन्नप्रविलम्बितं मांसं सन्ध्यस्थीनि च यथास्थानं सम्यक् स्थापयित्वा स्थिते रक्ते यथार्हं सूच्योपहृतेन स्नायुसूत्रवालान्यतमेन सीव्येत्। शणाश्मन्तकमूर्वातसीनां वा वल्कैः॥
yastu sīvyo vraṇastatra calāsthiśalyapāṃsutṛṇaromaśuṣkaraktādīnapohya vicchinnapravilambitaṃ māṃsaṃ sandhyasthīni ca yathāsthānaṃ samyak sthāpayitvā sthite rakte yathārhaṃ sūcyopahṛtena snāyusūtravālānyatamena sīvyet| śaṇāśmantakamūrvātasīnāṃ vā valkaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सीवनविकल्पास्तु समासेन चत्वारः। तद्यथा गोष्फणिकातुन्नसीवनवेल्लितकरज्जुग्रन्थिबन्धनमिति। तेषां नामभिरेवाकृतिविभागः। प्रहारवशाच्चोपयोगः। न चातिसन्निकृष्टां विप्रकृष्टामत्यल्पबहुग्राहिणीं वा सूचीं पातयेत्। एवं सम्यक्स्यूतमवेक्ष्य मधुघृतयुक्तैरञ्जनमधुकनिम्बलोध्रप्रियङ्गुसल्लकीफलक्षौममषीचूर्णैरवकीर्य पूर्ववद् बन्धादि योजयेत्॥
sīvanavikalpāstu samāsena catvāraḥ| tadyathā goṣphaṇikātunnasīvanavellitakarajjugranthibandhanamiti| teṣāṃ nāmabhirevākṛtivibhāgaḥ| prahāravaśāccopayogaḥ| na cātisannikṛṣṭāṃ viprakṛṣṭāmatyalpabahugrāhiṇīṃ vā sūcīṃ pātayet| evaṃ samyaksyūtamavekṣya madhughṛtayuktairañjanamadhukanimbalodhrapriyaṅgusallakīphalakṣaumamaṣīcūrṇairavakīrya pūrvavad bandhādi yojayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असीव्या वङ्क्षणवक्षःकक्षादिषु प्रचलेष्वल्पमांसेषु च वायुनिर्वामिणोऽन्तर्लोहितशल्या विषाग्निक्षारकृताश्च व्रणाः॥
asīvyā vaṅkṣaṇavakṣaḥkakṣādiṣu pracaleṣvalpamāṃseṣu ca vāyunirvāmiṇo'ntarlohitaśalyā viṣāgnikṣārakṛtāśca vraṇāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सीव्यास्तु मेदस्समुत्थिता भिन्नलिखिताः कफग्रन्थिरल्पपालिकः कर्णः सद्योव्रणाश्च। शिरोललाटाक्षिकूटकर्णनासागण्डौष्ठकृकाटिकाबाहूदरस्फिक्पायुप्रजननमुष्कादिष्वचलेषु मांसवत्सु च प्रदेशेषु॥
sīvyāstu medassamutthitā bhinnalikhitāḥ kaphagranthiralpapālikaḥ karṇaḥ sadyovraṇāśca| śirolalāṭākṣikūṭakarṇanāsāgaṇḍauṣṭhakṛkāṭikābāhūdarasphikpāyuprajananamuṣkādiṣvacaleṣu māṃsavatsu ca pradeśeṣu||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कोशदामोत्सङ्गस्वस्तिकानुवेल्लितमुत्तोलीमण्डलस्थविकायमकखट्वाचीनविबन्धवितानगोष्फणाः पञ्चाङ्गी चेति पञ्चदश बन्धविशेषाः। तेषां नामभिरेवाकृतयः प्रायेण व्याख्याताः॥
kośadāmotsaṅgasvastikānuvellitamuttolīmaṇḍalasthavikāyamakakhaṭvācīnavibandhavitānagoṣphaṇāḥ pañcāṅgī ceti pañcadaśa bandhaviśeṣāḥ| teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र कोशमङ्गुलीपर्वसु विदध्यात्। दाम सम्बाधेऽङ्गे। उत्सङ्गं विलम्बिनि। स्वस्तिकं सन्धिकूर्चभ्रूस्तनान्तरकुक्ष्यक्षिकपोलकर्णेषु। अनुवेल्लितं शाखासु। मुत्तोलीं ग्रीवामेढ्रयोः। मण्डलं वृत्तेऽङ्गे। स्थविकामङ्गुष्ठाङ्गुलिमेढ्राग्रमूत्रवृद्धिषु। यमकं यमलव्रणयोः। खट्वां हनुशङ्खगण्डेषु। चीनमपाङ्गयोः। विबन्धमुदरोरुपृष्ठेषु। वितानं मूर्धादौ पृथुलेऽङ्गे। गोष्फणं नासौष्ठचिबुकसन्धिषु। पञ्चाङ्गीं जत्रूर्ध्वमिति। यो यस्मिन् प्रदेशे सुनिविष्टो भवति तं तस्मिन् कुर्वीत। न तु व्रणस्योपरि न चाबाधकरो यथा स्यात्॥
tatra kośamaṅgulīparvasu vidadhyāt| dāma sambādhe'ṅge| utsaṅgaṃ vilambini| svastikaṃ sandhikūrcabhrūstanāntarakukṣyakṣikapolakarṇeṣu| anuvellitaṃ śākhāsu| muttolīṃ grīvāmeḍhrayoḥ| maṇḍalaṃ vṛtte'ṅge| sthavikāmaṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgramūtravṛddhiṣu| yamakaṃ yamalavraṇayoḥ| khaṭvāṃ hanuśaṅkhagaṇḍeṣu| cīnamapāṅgayoḥ| vibandhamudarorupṛṣṭheṣu| vitānaṃ mūrdhādau pṛthule'ṅge| goṣphaṇaṃ nāsauṣṭhacibukasandhiṣu| pañcāṅgīṃ jatrūrdhvamiti| yo yasmin pradeśe suniviṣṭo bhavati taṃ tasmin kurvīta| na tu vraṇasyopari na cābādhakaro yathā syāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बन्धस्त्विष्टोऽनिले दुष्टे दुष्टे भग्ने व्रणेषु च। तत्रान्त्ययोर्द्विधा बन्धः सव्यदक्षिणभेदतः॥
bandhastviṣṭo'nile duṣṭe duṣṭe bhagne vraṇeṣu ca| tatrāntyayordvidhā bandhaḥ savyadakṣiṇabhedataḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिविधस्त्वेव सर्वत्र गाढश्लथसमत्वतः। कफवाते घनो गाढः पित्तरक्ते तनुः श्लथः॥
trividhastveva sarvatra gāḍhaślathasamatvataḥ| kaphavāte ghano gāḍhaḥ pittarakte tanuḥ ślathaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातपित्ते समो बन्धः कफपित्तव्रणेषु च। तथा स्फिक्कक्ष्यावङ्क्षणोरुशिरस्सु गाढं बध्रीयात्। शाखावदनकण्ठकर्णमेढ्रमुष्कपृष्ठपार्श्वोदरोरस्सु समम्। अक्ष्णोः सन्धिषु च शिथिलम्॥
vātapitte samo bandhaḥ kaphapittavraṇeṣu ca| tathā sphikkakṣyāvaṅkṣaṇoruśirassu gāḍhaṃ badhrīyāt| śākhāvadanakaṇṭhakarṇameḍhramuṣkapṛṣṭhapārśvodarorassu samam| akṣṇoḥ sandhiṣu ca śithilam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातश्लेष्मजेषु शिथिलस्थाने समम्। समस्थाने गाढम्। गाढस्थाने गाढतरम्। तथा शीतवसन्तयोस्त्र्यहात्। पित्तरक्तेषु तु गाढस्थाने समम्। समास्थाने शिथिलम्। शिथिलस्थाने नैव। तथा शरद्ग्रीष्मयोः सायं प्रातश्च। अबध्यमानः पुनर्दंशमशकतृणकाष्ठपांसुशीतवातातपादिसम्पर्काद्विविधोपद्रवोपद्रुतो दुष्टव्रणतामुपैति। स्नेहश्चात्र न चिरं तिष्ठति। भेषजमचिराच्छुष्यति। कृच्छ्रेण रोहति। रूढे च वैवर्ण्यं भवति। अपि च॥
vātaśleṣmajeṣu śithilasthāne samam| samasthāne gāḍham| gāḍhasthāne gāḍhataram| tathā śītavasantayostryahāt| pittarakteṣu tu gāḍhasthāne samam| samāsthāne śithilam| śithilasthāne naiva| tathā śaradgrīṣmayoḥ sāyaṃ prātaśca| abadhyamānaḥ punardaṃśamaśakatṛṇakāṣṭhapāṃsuśītavātātapādisamparkādvividhopadravopadruto duṣṭavraṇatāmupaiti| snehaścātra na ciraṃ tiṣṭhati| bheṣajamacirācchuṣyati| kṛcchreṇa rohati| rūḍhe ca vaivarṇyaṃ bhavati| api ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चूर्णतं मथितं भग्नं विश्लिष्टमथ पाटितम्। अस्थिस्नायुसिराच्छिन्नमाशु बन्धेन रोहति॥
cūrṇataṃ mathitaṃ bhagnaṃ viśliṣṭamatha pāṭitam| asthisnāyusirācchinnamāśu bandhena rohati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्थानशयनाद्यासु सर्वेहासु न पीड्यते। उद्वृत्तौष्ठः समुत्सन्नो विषमः कठिनोऽतिरुक्॥
utthānaśayanādyāsu sarvehāsu na pīḍyate| udvṛttauṣṭhaḥ samutsanno viṣamaḥ kaṭhino'tiruk||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समो मृदुररुक् शीघ्रं व्रणः शुध्यति रोहति। स्थिराणामल्पमांसानां रौक्ष्यादनुपरोहताम्। प्रच्छाद्यमौषधं पत्रैर्यथादोषं यथर्तु च॥
samo mṛduraruk śīghraṃ vraṇaḥ śudhyati rohati| sthirāṇāmalpamāṃsānāṃ raukṣyādanuparohatām| pracchādyamauṣadhaṃ patrairyathādoṣaṃ yathartu ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अजीर्णातरुणाच्छिद्रैः समन्तात् सुनिवेशितैः। धौतैरकर्कशैः क्षीरीभूर्जार्जुनकदम्बजैः॥
ajīrṇātaruṇācchidraiḥ samantāt suniveśitaiḥ| dhautairakarkaśaiḥ kṣīrībhūrjārjunakadambajaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुष्ठिनामग्निदग्धानां पिटकामधुमेहिनाम्। कर्णिकाश्चोन्दुरुविषे क्षारदग्धा विषान्विताः॥
kuṣṭhināmagnidagdhānāṃ piṭakāmadhumehinām| karṇikāśconduruviṣe kṣāradagdhā viṣānvitāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मांसपाके न बद्धव्या गुदपाके च दारुणे। शीर्यमाणाः सरुग्दाहाः शोफावस्थाविसर्पिणः॥
māṃsapāke na baddhavyā gudapāke ca dāruṇe| śīryamāṇāḥ sarugdāhāḥ śophāvasthāvisarpiṇaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अरक्षया व्रणे यस्मिन् मक्षिका निक्षिपेत् क्रिमीन्। ते भक्षयन्तः कुर्वन्ति रुजाशोफास्रसंस्रवान्॥
arakṣayā vraṇe yasmin makṣikā nikṣipet krimīn| te bhakṣayantaḥ kurvanti rujāśophāsrasaṃsravān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुरसादिं प्रयुञ्जीत तत्र धावनपूरणे। सप्तपर्णकरञ्जार्कनिम्बराजादनत्वचः॥
surasādiṃ prayuñjīta tatra dhāvanapūraṇe| saptaparṇakarañjārkanimbarājādanatvacaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गोमूत्रकल्कितो लेपः सेकः क्षाराम्बुना हितः। प्रच्छाद्य मांसपेश्या वा व्रणं तानाशु निर्हरेत्॥
gomūtrakalkito lepaḥ sekaḥ kṣārāmbunā hitaḥ| pracchādya māṃsapeśyā vā vraṇaṃ tānāśu nirharet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्पद्यमानासु च तासु तास्ववस्थासु दोषादीनपेक्ष्य यथास्वमुपक्रमैरुपक्रमेत्॥
utpadyamānāsu ca tāsu tāsvavasthāsu doṣādīnapekṣya yathāsvamupakramairupakramet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चैनं त्वरमाणः सान्तर्दोषमुपसंरोहयेत्। स ह्यल्पेनाप्यवचारेणान्तरुत्सङ्गं कृत्वा भूयो विकुरुते। तस्मात्सुशुद्धं रोपयेत्॥
na cainaṃ tvaramāṇaḥ sāntardoṣamupasaṃrohayet| sa hyalpenāpyavacāreṇāntarutsaṅgaṃ kṛtvā bhūyo vikurute| tasmātsuśuddhaṃ ropayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूढेऽप्यजीर्णव्यायामव्यवायादीन्विवर्जयेत्। मासान् षट् सप्त वा नॄणां विधिरेष प्रशस्यते॥
rūḍhe'pyajīrṇavyāyāmavyavāyādīnvivarjayet| māsān ṣaṭ sapta vā nṝṇāṃ vidhireṣa praśasyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतीदं व्रणमाश्रित्य दिङ्मात्रमुपदर्शितम्। उत्तरे विस्तरस्तस्य वक्ष्यते साधनं प्रति॥
itīdaṃ vraṇamāśritya diṅmātramupadarśitam| uttare vistarastasya vakṣyate sādhanaṃ prati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.