Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 1.40

अथातोऽग्निकर्मविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥

athāto'gnikarmavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निः क्षारादपि गरीयानौषधशस्त्रक्षारैरसिद्धानां तद्दाहसिद्धेरपुनर्भवाच्च। तत्राग्निकर्म त्वचि मांसे सिरास्नायुसन्ध्यस्थिषु च प्रयुज्यते। तत्र मशतिलकालकचर्मकीलसरुक्स्तब्धप्रम्लानाङ्गाभिष्यन्दाधिमन्थशिरोभ्रूशङ्खललाटरुजार्दितेषु सूर्यकान्तपिप्पल्यजाशकृद्गोदन्तशरशलाकाभिस्त्वग्दाहो यथास्वमभिष्यन्दादिषु तु भ्रूशङ्खललाटदेशेषु। ग्रन्थ्यर्बुदार्शोभगन्दरगण्डमालाश्लीपदान्त्रवृद्धिदुष्टव्रणगतिनाड्यवगाढपूयालसकेषु जाम्बवौष्ठसूचीशलाकाघृतगुडमधुमधूच्छिष्टतैलवसाहेमताम्रायोरूप्यकांस्यैर्मांसदाहः। सिरास्नायुसन्ध्यस्थिच्छदेशोणितातिप्रवृत्तिदन्तनाडीश्लिष्टवर्त्मोपपक्ष्मलगणलिङ्गनाशासम्यग्व्यधेषु जाम्ववौष्ठसूचीशलाकामधुमधूच्छिष्ट्Aगुडस्नेहैः सिरादिदाहः॥

agniḥ kṣārādapi garīyānauṣadhaśastrakṣārairasiddhānāṃ taddāhasiddherapunarbhavācca| tatrāgnikarma tvaci māṃse sirāsnāyusandhyasthiṣu ca prayujyate| tatra maśatilakālakacarmakīlasarukstabdhapramlānāṅgābhiṣyandādhimanthaśirobhrūśaṅkhalalāṭarujārditeṣu sūryakāntapippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākābhistvagdāho yathāsvamabhiṣyandādiṣu tu bhrūśaṅkhalalāṭadeśeṣu| granthyarbudārśobhagandaragaṇḍamālāślīpadāntravṛddhiduṣṭavraṇagatināḍyavagāḍhapūyālasakeṣu jāmbavauṣṭhasūcīśalākāghṛtaguḍamadhumadhūcchiṣṭatailavasāhematāmrāyorūpyakāṃsyairmāṃsadāhaḥ| sirāsnāyusandhyasthicchadeśoṇitātipravṛttidantanāḍīśliṣṭavartmopapakṣmalagaṇaliṅganāśāsamyagvyadheṣu jāmvavauṣṭhasūcīśalākāmadhumadhūcchiṣṭAguḍasnehaiḥ sirādidāhaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तु दहेद्भिन्नकोष्ठमन्तश्शोणितमनुद्धृतशल्यमनेकव्रणपीडितमुष्णे च काले तथा क्षारानर्हं च आत्ययिके तु व्याधौ कृतोष्णप्रतीकारस्य पिच्छिलमन्नमशितवतोऽग्निकर्म कुर्यात्॥

na tu dahedbhinnakoṣṭhamantaśśoṇitamanuddhṛtaśalyamanekavraṇapīḍitamuṣṇe ca kāle tathā kṣārānarhaṃ ca ātyayike tu vyādhau kṛtoṣṇapratīkārasya picchilamannamaśitavato'gnikarma kuryāt||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ दाहार्हमातुरं कृतस्वस्त्ययनमुपहृतसर्वोपकरणं प्राक्शिरःसंविष्टमाप्तावलम्बितं कृत्वा वैद्यो निर्धूमबृहत्स्थिरदीप्तखदिरबदराद्यङ्गारैरयोघटनप्रकारेण भस्त्रानिलाध्मातैर्व्यजनेन चोर्ध्वानिर्गच्छज्ज्वालतयापादितापद्यमानभासुराग्निवर्णैर्जाम्बवौष्ठादिभिर्व्याधिप्रदेशवशाद्वलयार्धचन्दस्वस्तिकाष्टापदबिन्दुरेखाप्रतिसारणविकल्पेन मुहुर्मुहुर्हितोपहिताभिर्वाग्भिरद्भिश्चातुरमाश्वासयन् दहेदा सम्यग्दाहलिङ्गोत्पत्तेः। उच्छूनसुषिरप्रलूनदन्तनाडीसजन्तुदुष्टव्रणेषु तु स्नेहमधूच्छिष्टमधुगुडेः पूरयित्वा दहेत्। सम्यग्दग्धे च मधुसर्पिषी दद्याच्छीतस्निग्धाश्च प्रदेहान्॥

atha dāhārhamāturaṃ kṛtasvastyayanamupahṛtasarvopakaraṇaṃ prākśiraḥsaṃviṣṭamāptāvalambitaṃ kṛtvā vaidyo nirdhūmabṛhatsthiradīptakhadirabadarādyaṅgārairayoghaṭanaprakāreṇa bhastrānilādhmātairvyajanena cordhvānirgacchajjvālatayāpāditāpadyamānabhāsurāgnivarṇairjāmbavauṣṭhādibhirvyādhipradeśavaśādvalayārdhacandasvastikāṣṭāpadabindurekhāpratisāraṇavikalpena muhurmuhurhitopahitābhirvāgbhiradbhiścāturamāśvāsayan dahedā samyagdāhaliṅgotpatteḥ| ucchūnasuṣirapralūnadantanāḍīsajantuduṣṭavraṇeṣu tu snehamadhūcchiṣṭamadhuguḍeḥ pūrayitvā dahet| samyagdagdhe ca madhusarpiṣī dadyācchītasnigdhāśca pradehān||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्यग्दग्धलिङ्गं पुनस्सशब्दं दहनं दुर्गन्धित्वं त्वक्सङ्कोचश्च त्वग्दग्धे। कपोतवर्णत्वमल्पशोफरुजता शुष्कसङ्कुचितव्रणता च मांसदग्धे। कृष्णोन्नतव्रणत्वं स्थिते च रक्ते लसीकास्रुतिः सिरादग्धे। कृष्णारुणकर्कशस्थिरव्रणता स्नाय्वादिदग्धे च। दुर्दग्धातिदग्धयोस्तु प्रमाददग्धवल्लक्षणम्। चिकित्सितं च॥

samyagdagdhaliṅgaṃ punassaśabdaṃ dahanaṃ durgandhitvaṃ tvaksaṅkocaśca tvagdagdhe| kapotavarṇatvamalpaśopharujatā śuṣkasaṅkucitavraṇatā ca māṃsadagdhe| kṛṣṇonnatavraṇatvaṃ sthite ca rakte lasīkāsrutiḥ sirādagdhe| kṛṣṇāruṇakarkaśasthiravraṇatā snāyvādidagdhe ca| durdagdhātidagdhayostu pramādadagdhavallakṣaṇam| cikitsitaṃ ca||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाददग्धं पुनश्चतुर्विधं भवति। तुत्थं दुर्दग्धं सम्यग्दग्धमतिदग्धं च। तत्र यद्विवर्णमूष्यतेऽतिमात्रं तत्तुथम्। यत्रोत्तिष्ठन्ति स्फोटास्तीव्रोषादाहरुज श्चिराच्चोपशाम्यन्ति तद्दुर्दग्धम्। पक्वतालफलवर्णं समस्थितं पूर्वलक्षणयुक्तं च सम्यग्दग्धम्। अतिदग्धे तूग्ररुजता धूमायनं मांसावलम्बनं सिरादिव्यापदो गम्भीरव्रणता ज्वरदाहतृण्मूर्छाच्छर्दयः शोणितातिप्रवृत्तिस्तन्निमित्ताश्चोपदवाः कृच्छ्रेण रोहणं रूढे च विवर्णतेति। स्नेहदाहस्तु कष्टतरो भवति। स हि स्नेहस्य सूक्ष्ममार्गानुसारित्वाद् दूरमनुप्रविशतीति। भवति चात्र॥

pramādadagdhaṃ punaścaturvidhaṃ bhavati| tutthaṃ durdagdhaṃ samyagdagdhamatidagdhaṃ ca| tatra yadvivarṇamūṣyate'timātraṃ tattutham| yatrottiṣṭhanti sphoṭāstīvroṣādāharuja ścirāccopaśāmyanti taddurdagdham| pakvatālaphalavarṇaṃ samasthitaṃ pūrvalakṣaṇayuktaṃ ca samyagdagdham| atidagdhe tūgrarujatā dhūmāyanaṃ māṃsāvalambanaṃ sirādivyāpado gambhīravraṇatā jvaradāhatṛṇmūrchācchardayaḥ śoṇitātipravṛttistannimittāścopadavāḥ kṛcchreṇa rohaṇaṃ rūḍhe ca vivarṇateti| snehadāhastu kaṣṭataro bhavati| sa hi snehasya sūkṣmamārgānusāritvād dūramanupraviśatīti| bhavati cātra||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुत्थस्यग्निप्रतपनं कार्यमुष्णं च भेषजम्। स्त्याने रक्ते हिमैर्नोष्मा निष्क्रामति यतो बहिः॥

tutthasyagnipratapanaṃ kāryamuṣṇaṃ ca bheṣajam| styāne rakte himairnoṣmā niṣkrāmati yato bahiḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदना वर्धते तेन रुधिरं च विदह्यते। उष्णं निष्क्रामयत् कुर्यादूष्माणं मन्दतां रुजः॥

vedanā vardhate tena rudhiraṃ ca vidahyate| uṣṇaṃ niṣkrāmayat kuryādūṣmāṇaṃ mandatāṃ rujaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीतामुष्णां च दुर्दग्धे क्रियां कृत्वा ततः पुनः। घृतालेपनसेकांस्तु शीतानेवावचारयेत्॥

śītāmuṣṇāṃ ca durdagdhe kriyāṃ kṛtvā tataḥ punaḥ| ghṛtālepanasekāṃstu śītānevāvacārayet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्यग्दग्धे तवक्षीरीप्लक्षचन्दनगैरिकैः। सामृतैः सघृतैर्लेपः कल्कैर्वानूपमांसजैः॥

samyagdagdhe tavakṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ| sāmṛtaiḥ saghṛtairlepaḥ kalkairvānūpamāṃsajaiḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शान्तोष्मणि परं कुर्यात् पित्तविद्रधिसाधनम्। अतिदग्धे विशीर्णानिमांसान्युद् वृत्य शीतलाम्॥

śāntoṣmaṇi paraṃ kuryāt pittavidradhisādhanam| atidagdhe viśīrṇānimāṃsānyud vṛtya śītalām||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियां कुर्यात्ततः पश्चाच्छालितण्डुलकण्डनैः। तिन्दुकीत्वक्कषायैर्वा पिष्टैः साज्यैः प्रेलेपयेत्॥

kriyāṃ kuryāttataḥ paścācchālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ| tindukītvakkaṣāyairvā piṣṭaiḥ sājyaiḥ prelepayet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुडूच्याश्छादयेत् पत्रैरथवौपोदकैर्व्रणम्। भेषजं चास्य कुर्वीत सर्वं पित्तविसर्पवत्॥

guḍūcyāśchādayet patrairathavaupodakairvraṇam| bheṣajaṃ cāsya kurvīta sarvaṃ pittavisarpavat||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहदग्धे भृशतरं रूक्षं तत्र तु योजयेत्। शस्त्रक्षाराग्नयो यस्मान्मृत्योः परममायुधम्। अप्रमत्तो भिषक् तस्मात्तान् सम्यगवचारयेत्॥

snehadagdhe bhṛśataraṃ rūkṣaṃ tatra tu yojayet| śastrakṣārāgnayo yasmānmṛtyoḥ paramamāyudham| apramatto bhiṣak tasmāttān samyagavacārayet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति तन्त्रस्य हृदयं सूत्रस्थानं समाप्यते। अत्रार्थाः सूत्रिताः सूक्ष्माः प्रतन्यन्ते हि सर्वतः॥ सूत्रस्थानम् समाप्तम्॥

iti tantrasya hṛdayaṃ sūtrasthānaṃ samāpyate| atrārthāḥ sūtritāḥ sūkṣmāḥ pratanyante hi sarvataḥ|| sūtrasthānam samāptam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.