अथातो रोगानुत्पादनीयं नामाध्ययं व्याख्यास्यामः। इतिहस्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥
athāto rogānutpādanīyaṃ nāmādhyayaṃ vyākhyāsyāmaḥ| itihasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha·1·1.5
Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 1.5
वेगान् नधारयेद्वातविण्मूत्रक्षवतृट्क्षुधाम्। निद्राकासश्रमश्वासजृम्भाश्रुच्छर्दिरेतसाम्॥
vegān nadhārayedvātaviṇmūtrakṣavatṛṭkṣudhām| nidrākāsaśramaśvāsajṛmbhāśrucchardiretasām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधोवातस्य रोधेन गुल्मोदावर्तरुक्क्लमाः। वातमूत्रशकृत्सङ्गद्दष्ट्यग्निवधहृद्गदाः॥
adhovātasya rodhena gulmodāvartarukklamāḥ| vātamūtraśakṛtsaṅgaddaṣṭyagnivadhahṛdgadāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शकृतः पिण्डिकोद्वेष्टप्रतिश्यायशिरोरुजः। ऊर्ध्ववायुः परीकर्तो हृदयस्योपरोधनम्॥
śakṛtaḥ piṇḍikodveṣṭapratiśyāyaśirorujaḥ| ūrdhvavāyuḥ parīkarto hṛdayasyoparodhanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुखेन विट्प्रवृत्तिश्च पूर्वोक्ताश्चामयाः स्मृताः। अङ्गभङ्गाश्मरीबस्तिमेढ्रवंक्षणवेदनाः॥
mukhena viṭpravṛttiśca pūrvoktāścāmayāḥ smṛtāḥ| aṅgabhaṅgāśmarībastimeḍhravaṃkṣaṇavedanāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूत्रस्य रोधात् पूर्वे च प्रायो रोगाः तदौषधम्। वर्त्यभ्यङ्गवगाहाश्च स्वेदनं बस्तिकर्म च॥
mūtrasya rodhāt pūrve ca prāyo rogāḥ tadauṣadham| vartyabhyaṅgavagāhāśca svedanaṃ bastikarma ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्नपानं च विड्भेदि विड्रोधोत्थेषु यक्ष्मसु। मूत्रजेषु तु पाने च प्राग्भक्तं शस्येत घृतम्॥
annapānaṃ ca viḍbhedi viḍrodhottheṣu yakṣmasu| mūtrajeṣu tu pāne ca prāgbhaktaṃ śasyeta ghṛtam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीर्णान्तिकं चोत्तमया मात्रया योजनाद्वयम्। अवपीडकमेतच्च संज्ञितं धारणात् पुनः॥
jīrṇāntikaṃ cottamayā mātrayā yojanādvayam| avapīḍakametacca saṃjñitaṃ dhāraṇāt punaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद्गारस्यारुचिः कम्पो विबन्धो हृदयोरसोः। आध्मानकासहिध्माश्च हिध्मावत्तत्र भेषजम्॥
udgārasyāruciḥ kampo vibandho hṛdayorasoḥ| ādhmānakāsahidhmāśca hidhmāvattatra bheṣajam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरोर्तीन्द्रियदौर्बल्यमन्यास्तम्भार्दितं क्षुतेः। तीक्ष्णधूमाञ्जनाघ्राणनावनार्कविलोकनैः॥
śirortīndriyadaurbalyamanyāstambhārditaṃ kṣuteḥ| tīkṣṇadhūmāñjanāghrāṇanāvanārkavilokanaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रवर्तयेत् क्षुतिं सक्तां स्वेदाभ्यङ्गौ च शीलयेत्। योज्यं वातघ्नमन्नं च घृतं चौत्तरभक्तिकम्॥
pravartayet kṣutiṃ saktāṃ svedābhyaṅgau ca śīlayet| yojyaṃ vātaghnamannaṃ ca ghṛtaṃ cauttarabhaktikam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शोषाङ्गसादबधिर्यसम्मोहभ्रमहृद्गदाः। तृप्णाया निग्रहात्तत्र शीतः सर्वो विधिर्हितः॥
śoṣāṅgasādabadhiryasammohabhramahṛdgadāḥ| tṛpṇāyā nigrahāttatra śītaḥ sarvo vidhirhitaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्गभङ्गारुचिग्लानिकार्श्यशूलभ्रमाः क्षुधः। तत्र योज्यं लघु स्निग्धमुष्णमल्पं च भोजनम्॥
aṅgabhaṅgāruciglānikārśyaśūlabhramāḥ kṣudhaḥ| tatra yojyaṃ laghu snigdhamuṣṇamalpaṃ ca bhojanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निद्राया मोहमूर्धाक्षिगौरवालस्यजृम्भिकाः। अङ्गमर्दश्च तत्रेष्टः स्वप्नः संवाहनानि च॥
nidrāyā mohamūrdhākṣigauravālasyajṛmbhikāḥ| aṅgamardaśca tatreṣṭaḥ svapnaḥ saṃvāhanāni ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कासस्य रोधात्तद्वृद्धिः श्वासारुचिहृदामयाः। शोषो हिध्मा च कार्योऽत्र कासहा सुतरां विधिः॥
kāsasya rodhāttadvṛddhiḥ śvāsārucihṛdāmayāḥ| śoṣo hidhmā ca kāryo'tra kāsahā sutarāṃ vidhiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुल्महृद्रोगसम्मोहाः श्रमश्वासाद्विधारितात्। हितं विश्रमणं तत्र वातघ्नश्च क्रियाक्रमः॥
gulmahṛdrogasammohāḥ śramaśvāsādvidhāritāt| hitaṃ viśramaṇaṃ tatra vātaghnaśca kriyākramaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जृम्भायाः क्षववद्रोगाः सर्वश्चानिलजिद्विधिः। पीनसाक्षिशिरोहृद्रुङ्मन्यास्तम्भारुचिभ्रमाः॥
jṛmbhāyāḥ kṣavavadrogāḥ sarvaścānilajidvidhiḥ| pīnasākṣiśirohṛdruṅmanyāstambhārucibhramāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सगुल्मा बाष्पतस्तत्र स्वप्नो मद्यं प्रियाः कथाः। विसर्पकोठकुष्ठाक्षिकण्डूपाण्ड्वामयज्वराः॥
sagulmā bāṣpatastatra svapno madyaṃ priyāḥ kathāḥ| visarpakoṭhakuṣṭhākṣikaṇḍūpāṇḍvāmayajvarāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सकासश्वसहृल्लासव्यङ्गश्वयथवो वमेः। गण्डूषधूमानाहारं रुक्षं भुक्त्वा तदुद्वमः॥
sakāsaśvasahṛllāsavyaṅgaśvayathavo vameḥ| gaṇḍūṣadhūmānāhāraṃ rukṣaṃ bhuktvā tadudvamaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यायामः स्रुतिरस्रस्य शस्तं चात्र विरेचनम्। सक्षारलवणं तैलमभ्यङ्गार्थे च शस्यते॥
vyāyāmaḥ srutirasrasya śastaṃ cātra virecanam| sakṣāralavaṇaṃ tailamabhyaṅgārthe ca śasyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुक्रात्तत्स्रवणं गुह्यवेदनाश्वयथुज्वराः। हृद्व्यथा मूत्रसङ्गाङ्गभङ्गवर्ध्माश्मषण्ढताः॥
śukrāttatsravaṇaṃ guhyavedanāśvayathujvarāḥ| hṛdvyathā mūtrasaṅgāṅgabhaṅgavardhmāśmaṣaṇḍhatāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तास्रचूडसुराशलिबस्त्यभ्यङ्गावगाहनम्। बस्तिशुद्धिकरैः सिद्धं भजेत् क्षीरं प्रियाः स्त्रियः॥
tāsracūḍasurāśalibastyabhyaṅgāvagāhanam| bastiśuddhikaraiḥ siddhaṃ bhajet kṣīraṃ priyāḥ striyaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र सेवेत सर्वं च वर्जयेद्वेगधारिणम्। विड्वामिनं परिक्लिष्टं क्षीणं तृट्छूलपीडितम्॥
tatra seveta sarvaṃ ca varjayedvegadhāriṇam| viḍvāminaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ tṛṭchūlapīḍitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रोगाः सर्वेऽपि जायन्ते वेगोदीरणधारणैः। निर्दिष्टं साधनं तत्र भूयिष्ठं ये तु तान् प्रति॥
rogāḥ sarve'pi jāyante vegodīraṇadhāraṇaiḥ| nirdiṣṭaṃ sādhanaṃ tatra bhūyiṣṭhaṃ ye tu tān prati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततश्चानेकधा प्रायः पवनो यत् प्रकुप्यति। अन्नपानौषधं तस्य युञ्जीतातोऽनुलोमनम्॥
tataścānekadhā prāyaḥ pavano yat prakupyati| annapānauṣadhaṃ tasya yuñjītāto'nulomanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रमादपामपि मणौ पङ्कोऽवश्यंभवत्यतः। उत्तिष्ठेत यथाकालं मलानां शोधनं प्रति॥
kramādapāmapi maṇau paṅko'vaśyaṃbhavatyataḥ| uttiṣṭheta yathākālaṃ malānāṃ śodhanaṃ prati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चयकाष्ठामुपारुह्य कुर्वते ते ह्युपेक्षिताः। प्रायशः सुचिरेणापि भेषजद्वेषिणोगदान्॥
cayakāṣṭhāmupāruhya kurvate te hyupekṣitāḥ| prāyaśaḥ sucireṇāpi bheṣajadveṣiṇogadān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतिस्थौल्याग्निसदनमेहकुष्ठहृतौजसः। स्रोतोरोधाक्षविभ्रंशश्वासश्वयथुपाण्डुताः॥
atisthaulyāgnisadanamehakuṣṭhahṛtaujasaḥ| srotorodhākṣavibhraṃśaśvāsaśvayathupāṇḍutāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आमोरुस्तम्भजठरकृच्छ्रालसकदण्डकान्। च्छर्दिगण्डकृमिग्रन्थितन्द्रादुःस्वप्नदर्शनम्॥
āmorustambhajaṭharakṛcchrālasakadaṇḍakān| cchardigaṇḍakṛmigranthitandrāduḥsvapnadarśanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कण्ठामयान् मूर्द्धरुजं प्रणाशं बुद्धिनिद्रयोः। तेजोवर्णबलानां च तृप्यतो बृंहणैरपि॥
kaṇṭhāmayān mūrddharujaṃ praṇāśaṃ buddhinidrayoḥ| tejovarṇabalānāṃ ca tṛpyato bṛṃhaṇairapi||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उचितैरपि चाहारैर्यस्मादस्य वहन्ति न। दोषोपलिप्तवदना रसं रसवहाः सिराः॥
ucitairapi cāhārairyasmādasya vahanti na| doṣopaliptavadanā rasaṃ rasavahāḥ sirāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वमनादीनतो युञ्ज्यात् स्वस्थस्थैव यथाविधि। दोषाः कदाचित् कुप्यन्ति जिता लङ्घनपाचनैः॥
vamanādīnato yuñjyāt svasthasthaiva yathāvidhi| doṣāḥ kadācit kupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये तु संशोधनैः शुद्धा न तेषां पुनरुद्भवः। यथाक्रमं यथायोगमत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत्॥
ye tu saṃśodhanaiḥ śuddhā na teṣāṃ punarudbhavaḥ| yathākramaṃ yathāyogamata ūrdhvaṃ prayojayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसायनानि सिद्धानि वृष्ययोगांश्च कालवित्। भेषजक्षपिते पथ्यमाहारैर्बृंहणं क्रमात्॥
rasāyanāni siddhāni vṛṣyayogāṃśca kālavit| bheṣajakṣapite pathyamāhārairbṛṃhaṇaṃ kramāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शालिषष्टिकगोधूममांसक्षीरघृतादिभिः। हृद्यदीपनभैषज्यसंयोगाद्रुचिपक्तिदैः॥
śāliṣaṣṭikagodhūmamāṃsakṣīraghṛtādibhiḥ| hṛdyadīpanabhaiṣajyasaṃyogādrucipaktidaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साभ्यङ्गोद्वर्तनस्नाननिरूहस्नेहबस्तिभिः। तथा स लभते शर्म सर्वपावकपाटवम्॥
sābhyaṅgodvartanasnānanirūhasnehabastibhiḥ| tathā sa labhate śarma sarvapāvakapāṭavam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धीवर्णेन्द्रियवैमल्यं वृषतां दैर्घ्यमायुषः। ये भूतविषवाय्वग्निक्षतभङ्गादिसम्भवाः॥
dhīvarṇendriyavaimalyaṃ vṛṣatāṃ dairghyamāyuṣaḥ| ye bhūtaviṣavāyvagnikṣatabhaṅgādisambhavāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामक्रोधभयाद्याश्च ते स्युरागन्तवो गदाः। त्यागः प्रज्ञापराधानामिन्द्रियोपशमः स्मृतिः॥
kāmakrodhabhayādyāśca te syurāgantavo gadāḥ| tyāgaḥ prajñāparādhānāmindriyopaśamaḥ smṛtiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देशकालात्मविज्ञानं सद्वृत्तस्यानुवर्तनम्। अथर्वविहिता शान्तिः प्रतिकूलग्रहार्चनम्॥
deśakālātmavijñānaṃ sadvṛttasyānuvartanam| atharvavihitā śāntiḥ pratikūlagrahārcanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूताद्यस्यर्शनोपायो निर्दिष्टश्च पृथक् पृथक्। अनुत्पत्यै समासेन विधिरेष प्रदर्शितः॥
bhūtādyasyarśanopāyo nirdiṣṭaśca pṛthak pṛthak| anutpatyai samāsena vidhireṣa pradarśitaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निजागन्तुविकाराणामुत्पन्नानां च शान्तये॥
nijāgantuvikārāṇāmutpannānāṃ ca śāntaye||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीतोद्भवं दोषचयं वसन्ते विशोधयन् ग्रीष्मजमभ्रकाले। घनात्यये वार्षिकमाशु सम्यक् प्राप्नोति रोगानृतुजान् न जातु॥
śītodbhavaṃ doṣacayaṃ vasante viśodhayan grīṣmajamabhrakāle| ghanātyaye vārṣikamāśu samyak prāpnoti rogānṛtujān na jātu||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्यं हिताहारविहारसेवी समीक्ष्यकारी विषयेष्वसक्तः। दाता समः सत्यपरः क्षमावानाप्तोपसेवी च भवत्यरोगः॥
nityaṃ hitāhāravihārasevī samīkṣyakārī viṣayeṣvasaktaḥ| dātā samaḥ satyaparaḥ kṣamāvānāptopasevī ca bhavatyarogaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थेष्वलभ्येष्वकृतप्रयत्नं कृतादरं नित्यमपायवत्सु। जितेन्द्रियं नानुपतान्ति रोगास्तत्कालयुक्तं यदि नास्ति दैवम्॥
artheṣvalabhyeṣvakṛtaprayatnaṃ kṛtādaraṃ nityamapāyavatsu| jitendriyaṃ nānupatānti rogāstatkālayuktaṃ yadi nāsti daivam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालेऽनुकूलो विषया मनोज्ञा धर्म्याः क्रियाः कर्म सुखानुबन्धि। सत्त्वं विधेयं विशदा च बुद्धिर्भवन्ति धीरस्य सदा सुखाय॥
kāle'nukūlo viṣayā manojñā dharmyāḥ kriyāḥ karma sukhānubandhi| sattvaṃ vidheyaṃ viśadā ca buddhirbhavanti dhīrasya sadā sukhāya||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.