अथातो विकृतेहाविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥
athāto vikṛtehāvijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha·2·2.10
Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 2.10
घनीभूतमिवाकाशमाकाशमिव यो घनम्। अमूर्तामिव मूर्तं च मूर्तं वामूर्तवत् स्थितम्॥
ghanībhūtamivākāśamākāśamiva yo ghanam| amūrtāmiva mūrtaṃ ca mūrtaṃ vāmūrtavat sthitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेजस्व्यतेजस्तद्वच्च शुक्लं कृष्णमसच्च सत्। अनेत्ररोगश्चन्द्रं च बहुरूपमलाञ्छनम्॥
tejasvyatejastadvacca śuklaṃ kṛṣṇamasacca sat| anetrarogaścandraṃ ca bahurūpamalāñchanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जाग्रद्रक्षांसि गन्धर्ववन् प्रेतानन्यांश्च तद्विधान्। रूपं व्याकृति तद्वच्च यः पश्यति स नश्यति॥
jāgradrakṣāṃsi gandharvavan pretānanyāṃśca tadvidhān| rūpaṃ vyākṛti tadvacca yaḥ paśyati sa naśyati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्तर्षीणां समीपस्थां यो न पश्यत्यरुन्धतीम्। ध्रुवमाकाशगङ्गां वा न स पश्यति तां समाम्॥
saptarṣīṇāṃ samīpasthāṃ yo na paśyatyarundhatīm| dhruvamākāśagaṅgāṃ vā na sa paśyati tāṃ samām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेघतोयौघनिर्घोषवीणापणववेणुजान्। शृणोत्यन्यांश्च यः शब्दानसतो न सतोऽपि वा॥
meghatoyaughanirghoṣavīṇāpaṇavaveṇujān| śṛṇotyanyāṃśca yaḥ śabdānasato na sato'pi vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निष्पीड्य कर्णौ शृणुयान्न यो धुकधुकास्वनम्। तद्वद्गन्धरसस्पर्शान्मन्यते यो विपर्ययात्॥
niṣpīḍya karṇau śṛṇuyānna yo dhukadhukāsvanam| tadvadgandharasasparśānmanyate yo viparyayāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वशो वा न यो यश्च दीपगन्धं न जिघ्रति। विधिना यस्य दोषाय स्वास्थ्यायाविधिना रसाः॥
sarvaśo vā na yo yaśca dīpagandhaṃ na jighrati| vidhinā yasya doṣāya svāsthyāyāvidhinā rasāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः पांसुनेव कीर्णाङ्गो योऽङ्गे घातं न वेत्ति वा॥
yaḥ pāṃsuneva kīrṇāṅgo yo'ṅge ghātaṃ na vetti vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तरेण तपस्तीव्रं योगं वा विधिपूर्वकम्। जानात्यतीन्द्रियं यश्च तेषां मरणमादिशेत्॥
antareṇa tapastīvraṃ yogaṃ vā vidhipūrvakam| jānātyatīndriyaṃ yaśca teṣāṃ maraṇamādiśet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जिह्वा श्यावा मुखं पूति सव्यमक्षि निमज्जति। स्वगा वा मूर्ध्नि लीयन्ते यस्य तं परिवर्जयेत्॥
jihvā śyāvā mukhaṃ pūti savyamakṣi nimajjati| svagā vā mūrdhni līyante yasya taṃ parivarjayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निकषन्निव यः पादौच्युतांसः परिसर्पति। हीयते बलतः शश्वद्योऽन्नमश्नन् हितं बहु॥
nikaṣanniva yaḥ pādaucyutāṃsaḥ parisarpati| hīyate balataḥ śaśvadyo'nnamaśnan hitaṃ bahu||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योल्पाशी बहुविण्मूत्रो बह्वाशी चाल्पमूत्रविट्। यो वाल्पाशी कफेनार्तो दीर्घं श्वसिति चेष्टते॥
yolpāśī bahuviṇmūtro bahvāśī cālpamūtraviṭ| yo vālpāśī kaphenārto dīrghaṃ śvasiti ceṣṭate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीर्घमुच्छ्वस्य यो ह्रस्वं निश्वस्य परिताम्यति। ह्रस्वं च यः प्रश्वसिति व्याविद्धं स्पन्दते भृशम्॥
dīrghamucchvasya yo hrasvaṃ niśvasya paritāmyati| hrasvaṃ ca yaḥ praśvasiti vyāviddhaṃ spandate bhṛśam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरो विक्षिपते कृच्छ्राद्योञ्चयित्वा प्रपाणिकौ। यो ललाटात्स्स्रुतस्वेदः श्लथसन्धानबन्धनः॥
śiro vikṣipate kṛcchrādyoñcayitvā prapāṇikau| yo lalāṭātssrutasvedaḥ ślathasandhānabandhanaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्थाप्यमानः सम्मुह्येद्यो बली दुर्बलोऽपि वा। उत्थान एव स्वपिति यः पादौ विकरोति च॥
utthāpyamānaḥ sammuhyedyo balī durbalo'pi vā| utthāna eva svapiti yaḥ pādau vikaroti ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शयनासनकुड्यादेः योऽसदेव जिघृक्षति। अहास्यहासी सम्मुद्यन् यो लेढि दशनच्छदौ॥
śayanāsanakuḍyādeḥ yo'sadeva jighṛkṣati| ahāsyahāsī sammudyan yo leḍhi daśanacchadau||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तरोष्ठं परिलिहन् फूत्कारांश्च करोति यः। यमभिद्रवति छाया कृष्णा पीतारुणापि वा॥
uttaroṣṭhaṃ parilihan phūtkārāṃśca karoti yaḥ| yamabhidravati chāyā kṛṣṇā pītāruṇāpi vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भिषग्भेषजपानान्नगुरुमित्राद्विषश्च ये। वशगाः सर्व एवैते विज्ञेयाः समवर्तिनः॥
bhiṣagbheṣajapānānnagurumitrādviṣaśca ye| vaśagāḥ sarva evaite vijñeyāḥ samavartinaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रीवाललाटहृदयं यस्य स्विद्यति शीतलम्। उष्णोऽपरः प्रदेशश्च शरणं तस्य देवताः॥
grīvālalāṭahṛdayaṃ yasya svidyati śītalam| uṣṇo'paraḥ pradeśaśca śaraṇaṃ tasya devatāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योऽणुज्योतिरनेकाग्रो दुश्छायो दुर्मनाः सदा। बलिं बलिभुजो यस्य प्रणीतं नोपभुञ्जते॥
yo'ṇujyotiranekāgro duśchāyo durmanāḥ sadā| baliṃ balibhujo yasya praṇītaṃ nopabhuñjate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्निमित्तं च यो मेधां शोभामुपचयं श्रियम्। प्राप्नोत्यतो वा विभ्रंशं स प्राप्नोति यमक्षयम्॥
nirnimittaṃ ca yo medhāṃ śobhāmupacayaṃ śriyam| prāpnotyato vā vibhraṃśaṃ sa prāpnoti yamakṣayam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणदोषमयी यस्य स्वस्थस्य व्याधितस्य वा। यात्यन्यथात्वं प्रकृतिः षण्मासान्न् स जीवति॥
guṇadoṣamayī yasya svasthasya vyādhitasya vā| yātyanyathātvaṃ prakṛtiḥ ṣaṇmāsānn sa jīvati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भक्तिः शीलं स्मृतिस्त्यागो बुद्धिर्बलमहेतुकम्। षडेतानि निवर्तन्ते षड्भिर्मासैर्मरिष्यतः॥
bhaktiḥ śīlaṃ smṛtistyāgo buddhirbalamahetukam| ṣaḍetāni nivartante ṣaḍbhirmāsairmariṣyataḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मत्तवद्गतिवाक्कम्पमोहा मासान्मरिष्यतः। नश्यत्यजानन् षडहात् केशलुञ्चनवेदनाम्॥
mattavadgativākkampamohā māsānmariṣyataḥ| naśyatyajānan ṣaḍahāt keśaluñcanavedanām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न याति यस्य चाहारः कण्ठं कण्ठामयादृते। प्रेष्याः प्रतीपतां यान्ति प्रेताकृतिरुदीर्यते॥
na yāti yasya cāhāraḥ kaṇṭhaṃ kaṇṭhāmayādṛte| preṣyāḥ pratīpatāṃ yānti pretākṛtirudīryate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य निद्रा भवेन्नित्या नैव वा न स जीवति। वक्त्रमापूर्यतेऽश्रूणां स्विद्यतश्चरणौ भृशम्॥
yasya nidrā bhavennityā naiva vā na sa jīvati| vaktramāpūryate'śrūṇāṃ svidyataścaraṇau bhṛśam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चक्षुश्चाकुलतां याति यमराज्यं गमिष्यतः। यैः पुरा रमते भावैररतिस्तैर्न जीवति॥
cakṣuścākulatāṃ yāti yamarājyaṃ gamiṣyataḥ| yaiḥ purā ramate bhāvairaratistairna jīvati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथयेन्न च पृष्टोऽपि दुःश्रवं मरणं भिषक्। गतासोर्बन्धुमित्राणां न चेच्छेत्तं चिकित्सितुम्॥
kathayenna ca pṛṣṭo'pi duḥśravaṃ maraṇaṃ bhiṣak| gatāsorbandhumitrāṇāṃ na cecchettaṃ cikitsitum||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यमदूतपिशाचाद्यैर्यत् परासुरुपास्यते। घ्नद्भिरौषधवीर्याणि तस्मात्तं परिवर्जयेत्॥
yamadūtapiśācādyairyat parāsurupāsyate| ghnadbhirauṣadhavīryāṇi tasmāttaṃ parivarjayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अरिष्टं नास्ति मरणं दृष्टरिष्टं च जीवितम्। अरिष्टे रिष्टविज्ञानं न च रिष्टेऽप्यनैपुणात्॥
ariṣṭaṃ nāsti maraṇaṃ dṛṣṭariṣṭaṃ ca jīvitam| ariṣṭe riṣṭavijñānaṃ na ca riṣṭe'pyanaipuṇāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चरकस्येति वचनं सुश्रुतेन तु पठ्यते। ध्रुवं हि रिष्टे मरणं ब्राह्मणैस्तत् किलामलैः॥
carakasyeti vacanaṃ suśrutena tu paṭhyate| dhruvaṃ hi riṣṭe maraṇaṃ brāhmaṇaistat kilāmalaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसायनतपोदानतत्परैश्च निवार्यते। कृष्णात्रेयो द्विधा रिष्टं स्थिरास्थिरविभेदतः॥
rasāyanatapodānatatparaiśca nivāryate| kṛṣṇātreyo dvidhā riṣṭaṃ sthirāsthiravibhedataḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दोषाणामपि बाहुल्याद्रिष्टाभासः समुद्भवेत्। तद्दोषाणां शमे शाम्येत्स्थाय्यवश्यं तु मृत्यवे॥
doṣāṇāmapi bāhulyādriṣṭābhāsaḥ samudbhavet| taddoṣāṇāṃ śame śāmyetsthāyyavaśyaṃ tu mṛtyave||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आयुर्वेदफलं कृत्स्नं यदायुर्ज्ञे प्रतिष्टितम्। रिष्टज्ञानादृतस्तस्मात्सर्वदैव भवेद्भिषक्॥
āyurvedaphalaṃ kṛtsnaṃ yadāyurjñe pratiṣṭitam| riṣṭajñānādṛtastasmātsarvadaiva bhavedbhiṣak||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.