Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 3.12

अथात उदरनिदानं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥

athāta udaranidānaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोगाः सर्वेऽपि मन्देऽग्नौ सुतरामुदराणि तु। अजीर्णान्मलिनैश्चान्नैर्जायन्ते मलसञ्चयात्॥

rogāḥ sarve'pi mande'gnau sutarāmudarāṇi tu| ajīrṇānmalinaiścānnairjāyante malasañcayāt||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वाधो धातवो रुध्वा वाहिनीरम्बुवाहिनीः। प्राणाग्न्यपानान् सन्दूष्य कुर्युस्त्वङ्मांससन्धिगाः॥

ūrdhvādho dhātavo rudhvā vāhinīrambuvāhinīḥ| prāṇāgnyapānān sandūṣya kuryustvaṅmāṃsasandhigāḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आध्माप्य कुक्षिमुदरम् अष्टधा तच्च भिद्यते॥

ādhmāpya kukṣimudaram aṣṭadhā tacca bhidyate||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथग्दोषैः समस्तैश्च प्लीहबद्धक्षतोदकैः। तेनार्ताः शुष्कताल्वोष्ठाः शूनपादकरोदराः॥

pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca plīhabaddhakṣatodakaiḥ| tenārtāḥ śuṣkatālvoṣṭhāḥ śūnapādakarodarāḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नष्टचेष्टाबलाहाराः कृशाः प्रध्मातकुक्षयः। स्युः प्रेतरूपाः पुरुषा भाविनस्तस्य लक्षणम्॥

naṣṭaceṣṭābalāhārāḥ kṛśāḥ pradhmātakukṣayaḥ| syuḥ pretarūpāḥ puruṣā bhāvinastasya lakṣaṇam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षुन्नाशोऽन्नं चिरात्सर्वं सविदाहं च पच्यते। जीर्णाजीर्णं न जानाति सौहित्यं सहते न च॥

kṣunnāśo'nnaṃ cirātsarvaṃ savidāhaṃ ca pacyate| jīrṇājīrṇaṃ na jānāti sauhityaṃ sahate na ca||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीयते बलतः शश्वच्छ्वसित्यल्पेऽपि चेष्टिते। वृद्धिर्विशोऽप्रवृत्तिश्च किञ्चिच्छोफश्च पादयोः॥

kṣīyate balataḥ śaśvacchvasityalpe'pi ceṣṭite| vṛddhirviśo'pravṛttiśca kiñcicchophaśca pādayoḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुग्बस्तिसन्धौ ततता लघ्वल्पाभोजनैरपि। राजीजन्म वलीनाशो जठरे जठरेषु तु॥

rugbastisandhau tatatā laghvalpābhojanairapi| rājījanma valīnāśo jaṭhare jaṭhareṣu tu||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषु तन्द्रा सदनं मलसङ्गोऽल्पवह्निता। दाहः श्वयथुराध्मानमन्ते सलिलसम्भवः॥

sarveṣu tandrā sadanaṃ malasaṅgo'lpavahnitā| dāhaḥ śvayathurādhmānamante salilasambhavaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वं त्वतोयमरुणमशोफं नातिभारिकम्। गवाक्षितं सिराजालः सदा गुडुगुडायते॥

sarvaṃ tvatoyamaruṇamaśophaṃ nātibhārikam| gavākṣitaṃ sirājālaḥ sadā guḍuguḍāyate||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाभिमन्त्रं च विष्टभ्य वेगं कृत्वा प्रणश्यति। मारुतो हृत्कटीनाभिपायुवङ्क्षणवेदनः॥

nābhimantraṃ ca viṣṭabhya vegaṃ kṛtvā praṇaśyati| māruto hṛtkaṭīnābhipāyuvaṅkṣaṇavedanaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सशब्दो निश्चरेद्वायुर्विड् बद्धा मूत्र्मल्पकम्। नातिमन्दोऽनलो लौल्यं न च स्याद्विरसं मुखम्॥

saśabdo niścaredvāyurviḍ baddhā mūtrmalpakam| nātimando'nalo laulyaṃ na ca syādvirasaṃ mukham||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र वातोदरे शोफः पाणिपान्मुष्कसन्धिषु। कुक्षिपार्श्वोदरकटीपृष्ठरुक् पर्वभेदनम्॥

tatra vātodare śophaḥ pāṇipānmuṣkasandhiṣu| kukṣipārśvodarakaṭīpṛṣṭharuk parvabhedanam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुष्ककासोऽङ्गमर्दोऽधोगुरुता मलसङ्ग्रहः। श्यावारुणत्वगादित्वमकस्माद्ध्रासवृद्धिमत्॥

śuṣkakāso'ṅgamardo'dhogurutā malasaṅgrahaḥ| śyāvāruṇatvagāditvamakasmāddhrāsavṛddhimat||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सतोदभेदमुदरं तनुकृष्णसिराततम्। आध्मातदृतिवच्छब्दमाहंतं प्रकरोति च॥

satodabhedamudaraṃ tanukṛṣṇasirātatam| ādhmātadṛtivacchabdamāhaṃtaṃ prakaroti ca||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायुश्चात्र सरुक्शब्दो विचरेत्सर्वतोगतिः। पित्तोदरे ज्वरो मूर्च्छा दाहस्तृट् कटुकास्यता॥

vāyuścātra sarukśabdo vicaretsarvatogatiḥ| pittodare jvaro mūrcchā dāhastṛṭ kaṭukāsyatā||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रमोऽतिसारः पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित्। पीतताम्रसिरानद्धं सस्वेदं सोष्म दह्यते॥

bhramo'tisāraḥ pītatvaṃ tvagādāvudaraṃ harit| pītatāmrasirānaddhaṃ sasvedaṃ soṣma dahyate||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धूमायति मृदुस्पर्शं क्षिप्रपाकं प्रदूयते। श्लेष्मोदरेऽङ्गसदनं स्वापः श्वयथुगौरवम्॥

dhūmāyati mṛdusparśaṃ kṣiprapākaṃ pradūyate| śleṣmodare'ṅgasadanaṃ svāpaḥ śvayathugauravam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निद्रोत्क्लेशारुचिश्वासकासशुक्लत्वगादिता। उदरं स्तिमितं स्निग्धं शुक्लराजीततं महत्॥

nidrotkleśāruciśvāsakāsaśuklatvagāditā| udaraṃ stimitaṃ snigdhaṃ śuklarājītataṃ mahat||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिराभिवृद्धि कठिनं शीतस्पर्शं गुरु स्थिरम्। त्रिदोषकोपनैस्तैस्तैःस्त्रीदत्तैश्च रजोमलैः॥

cirābhivṛddhi kaṭhinaṃ śītasparśaṃ guru sthiram| tridoṣakopanaistaistaiḥstrīdattaiśca rajomalaiḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गरदूषीविषाद्यैश्च सरक्ताः सञ्चिता मलाः। कोष्ठं प्राप्य विकुर्वाणाः शोफमूर्च्छाभ्रमान्वितम्॥

garadūṣīviṣādyaiśca saraktāḥ sañcitā malāḥ| koṣṭhaṃ prāpya vikurvāṇāḥ śophamūrcchābhramānvitam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुर्युस्त्रिलिङ्गमुदरं शीघ्रपाकं सुदारुणम्। बाधते तच्च सुतरां शीतवाताभ्रदर्शने॥

kuryustriliṅgamudaraṃ śīghrapākaṃ sudāruṇam| bādhate tacca sutarāṃ śītavātābhradarśane||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्याशितस्य सङ्क्षोभाद्यानयानादिचेष्टितैः। अतिव्यवायभाराध्वगमनव्याधिकर्शनैः॥

atyāśitasya saṅkṣobhādyānayānādiceṣṭitaiḥ| ativyavāyabhārādhvagamanavyādhikarśanaiḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामपार्श्वाश्रितः प्लीहा च्युतः स्थानाद्विवर्द्धते। शोणितं वा रसादिभ्यो विवृद्धं तं विवर्द्धयेत्॥

vāmapārśvāśritaḥ plīhā cyutaḥ sthānādvivarddhate| śoṇitaṃ vā rasādibhyo vivṛddhaṃ taṃ vivarddhayet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोऽष्ठीलेवातिकठिनः प्रोन्नतः कूर्मपृष्ठवत्। क्रमेण वर्धमानश्च कुक्षावुदरमावहेत्॥

so'ṣṭhīlevātikaṭhinaḥ pronnataḥ kūrmapṛṣṭhavat| krameṇa vardhamānaśca kukṣāvudaramāvahet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वासकासपिपासास्यवैरस्याध्मानरुग्ज्वरैः। पाण्डुत्वमूर्च्छाच्छर्दीभिर्दाहमोहैश्च संयुतम्॥

śvāsakāsapipāsāsyavairasyādhmānarugjvaraiḥ| pāṇḍutvamūrcchācchardībhirdāhamohaiśca saṃyutam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरुणाभं विवर्णं वा नीलहारिद्रराजिमत्। उदावर्तरुजानाहैर्मोहतृड्दहनज्वरैः॥

aruṇābhaṃ vivarṇaṃ vā nīlahāridrarājimat| udāvartarujānāhairmohatṛḍdahanajvaraiḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गौरवारुचिकाठिन्यैर्विद्यात्तत्र मलान् क्रमात्। प्लीहवद्दक्षिणात् पार्श्वात् कुर्याद्यकृदपि च्युतम्॥

gauravārucikāṭhinyairvidyāttatra malān kramāt| plīhavaddakṣiṇāt pārśvāt kuryādyakṛdapi cyutam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्ष्मवालैः सहान्नेन भुक्तैर्बद्धायने गुदे। दुर्नामभिरुदावर्तैरन्नैर्वान्त्रोपलेपिभिः॥

pakṣmavālaiḥ sahānnena bhuktairbaddhāyane gude| durnāmabhirudāvartairannairvāntropalepibhiḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्चः पित्तकफान् रुध्वा करोति कुपितोऽनिलः। अपानो जठरं तेन स्युर्दाहज्वरतृट्क्षवाः॥

varcaḥ pittakaphān rudhvā karoti kupito'nilaḥ| apāno jaṭharaṃ tena syurdāhajvaratṛṭkṣavāḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कासश्वासोरुसदनं शिरोहृन्नाभिपायुरुक् मलसङ्गोऽरुचिच्छर्दिरुदरं मूढमारुतम्॥

kāsaśvāsorusadanaṃ śirohṛnnābhipāyuruk malasaṅgo'rucicchardirudaraṃ mūḍhamārutam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थिरं नीलारुणसिराराजीनद्धमराजि वा। नाभेरुपरि च प्रायो गोपुच्छाकृति जायते॥

sthiraṃ nīlāruṇasirārājīnaddhamarāji vā| nābherupari ca prāyo gopucchākṛti jāyate||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्थ्यादिशल्यैः सान्नैश्च भुक्तैरत्यशनेन वा। भिद्यते पच्यते चान्त्रं तच्छिद्रैश्च स्रवन् बहिः॥

asthyādiśalyaiḥ sānnaiśca bhuktairatyaśanena vā| bhidyate pacyate cāntraṃ tacchidraiśca sravan bahiḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आम एव गुदादेति ततोल्पाल्पं सविड्रसः। तुल्यः कुणपगन्धेन पिच्छिलः पीतलोहितः॥

āma eva gudādeti tatolpālpaṃ saviḍrasaḥ| tulyaḥ kuṇapagandhena picchilaḥ pītalohitaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शेषश्चापूर्य जठरं जठरं घोरमावहेत्। वर्धते तदधोनाभेराशु चैति जलात्मताम्॥

śeṣaścāpūrya jaṭharaṃ jaṭharaṃ ghoramāvahet| vardhate tadadhonābherāśu caiti jalātmatām||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्रिक्तदोषरूपं च व्याप्तं च श्वासतृट्भ्रमैः। छिद्रोदरमिदं प्राहुः परिस्रावीति चापरे॥

udriktadoṣarūpaṃ ca vyāptaṃ ca śvāsatṛṭbhramaiḥ| chidrodaramidaṃ prāhuḥ parisrāvīti cāpare||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवृत्तस्नेहपानादेः सहसामाम्बुपायिनः। अत्यम्बुपानान्मन्दाग्रेः क्षीणस्यातिकृशस्य वा॥

pravṛttasnehapānādeḥ sahasāmāmbupāyinaḥ| atyambupānānmandāgreḥ kṣīṇasyātikṛśasya vā||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुध्वाम्बुमार्गाननिलः कफश्च जलमूर्च्छितः। वर्द्धयेतां तदेवाम्बु तत्स्थानादुदराश्रितौ॥

rudhvāmbumārgānanilaḥ kaphaśca jalamūrcchitaḥ| varddhayetāṃ tadevāmbu tatsthānādudarāśritau||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स्यादुदरं तृष्णागुदस्रुतिरुजान्वितम्। कासश्वासारुचियुतं नावणसिराततम्॥

tataḥ syādudaraṃ tṛṣṇāgudasrutirujānvitam| kāsaśvāsāruciyutaṃ nāvaṇasirātatam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तोयपूर्णदृतिस्पर्शशब्दप्रक्षोभवेपथु। दकोदरं महत् स्निग्धं स्थिरमावृत्तनाभि तत्॥

toyapūrṇadṛtisparśaśabdaprakṣobhavepathu| dakodaraṃ mahat snigdhaṃ sthiramāvṛttanābhi tat||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपेक्षया च सर्वेषु दोषाः स्वस्थानतश्च्युताः। पाकाद्द्रवा द्रवीकुर्युः सन्धिस्रोतोमुखान्यपि॥

upekṣayā ca sarveṣu doṣāḥ svasthānataścyutāḥ| pākāddravā dravīkuryuḥ sandhisrotomukhānyapi||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वेदश्च बाह्यस्रोतस्सु विहतस्तिर्यगास्थितः। तदेवोदकमाप्याय्य पिच्छां कुर्यात्तदा भवेत्॥

svedaśca bāhyasrotassu vihatastiryagāsthitaḥ| tadevodakamāpyāyya picchāṃ kuryāttadā bhavet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरूदरं स्थिरं वृत्तमाहतं च न शब्दवत्। मृदु व्यपेतराजीकं नाभ्यां स्पृष्टं च सर्पति॥

gurūdaraṃ sthiraṃ vṛttamāhataṃ ca na śabdavat| mṛdu vyapetarājīkaṃ nābhyāṃ spṛṣṭaṃ ca sarpati||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदनूदकजन्मास्मिन् कुक्षिवृद्धिस्ततोऽधिकम्। सिरान्तर्द्धानमुदकजठरोक्तं च लक्षणम्॥

tadanūdakajanmāsmin kukṣivṛddhistato'dhikam| sirāntarddhānamudakajaṭharoktaṃ ca lakṣaṇam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातपित्तकफप्लीहसन्निपातदकोदरम्। कृच्छ्रं यथोत्तरं पक्षात् परं प्रायोऽपरे हतः॥

vātapittakaphaplīhasannipātadakodaram| kṛcchraṃ yathottaraṃ pakṣāt paraṃ prāyo'pare hataḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वं च जातसलिलं रिष्ठोक्तोपद्रवान्वितम्। जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम्॥

sarvaṃ ca jātasalilaṃ riṣṭhoktopadravānvitam| janmanaivodaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kṛcchratamaṃ matam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलिनस्तदजाताम्बु यत्नसाध्यं नवोत्थितम्॥

balinastadajātāmbu yatnasādhyaṃ navotthitam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.