अथातः कुष्ठश्वित्रकृमिनिदानं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥
athātaḥ kuṣṭhaśvitrakṛminidānaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha·3·3.14
Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 3.14
मिथ्याहारविहारेण विशेषेण विरोधिना। साधुनिन्दावधान्यस्वहरणाद्यैश्च सेवितैः॥
mithyāhāravihāreṇa viśeṣeṇa virodhinā| sādhunindāvadhānyasvaharaṇādyaiśca sevitaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाप्मभिः कर्मभिः सद्यः प्राक्तनैर्वेरिता मलाः। सिराः प्रपद्य तिर्यग्गास्त्वग्लसीकासृगामिषम्॥
pāpmabhiḥ karmabhiḥ sadyaḥ prāktanairveritā malāḥ| sirāḥ prapadya tiryaggāstvaglasīkāsṛgāmiṣam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दूषयन्तः श्लथीकृत्य निश्चरन्तस्ततो बहिः। त्वचः कुर्वन्ति वैवर्ण्यं दुष्टाः कुष्ठमुशन्ति तत्॥
dūṣayantaḥ ślathīkṛtya niścarantastato bahiḥ| tvacaḥ kurvanti vaivarṇyaṃ duṣṭāḥ kuṣṭhamuśanti tat||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालेनोपेक्षितं यस्मात् सर्वं कुष्णाति तद्वपुः। प्रपद्य धातून्व्याप्यान्तः सर्वान्सङ्क्लेद्यचावहेत्॥
kālenopekṣitaṃ yasmāt sarvaṃ kuṣṇāti tadvapuḥ| prapadya dhātūnvyāpyāntaḥ sarvānsaṅkledyacāvahet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सस्वेदक्लेदसङ्कोथान् कृमीन् सूक्ष्मान् सुदारुणान्। लोमत्वक्स्नायुधमनीतरुणास्थीनि यैः क्रमात्॥
sasvedakledasaṅkothān kṛmīn sūkṣmān sudāruṇān| lomatvaksnāyudhamanītaruṇāsthīni yaiḥ kramāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भक्षयेत् श्वित्रमस्माच्च कुष्ठबाह्यमुदाहृतम्। कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथङ्मिश्रैः समागतैः॥
bhakṣayet śvitramasmācca kuṣṭhabāhyamudāhṛtam| kuṣṭhāni saptadhā doṣaiḥ pṛthaṅmiśraiḥ samāgataiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वेष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशोऽधिकत्वतः। वातेन कुष्ठं कापालं पित्तादौदुम्बरं कफात्॥
sarveṣvapi tridoṣeṣu vyapadeśo'dhikatvataḥ| vātena kuṣṭhaṃ kāpālaṃ pittādaudumbaraṃ kaphāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मण्डलाख्यं विचर्ची च ऋष्याख्यं वातापित्तजम्। चर्मैककुष्ठकिटिभसिध्मालसविपादिकाः॥
maṇḍalākhyaṃ vicarcī ca ṛṣyākhyaṃ vātāpittajam| carmaikakuṣṭhakiṭibhasidhmālasavipādikāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातश्लेष्मोद्भवाः श्लेष्मपित्ताद्दद्रुशतारुषी। पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्मदलं तथा॥
vātaśleṣmodbhavāḥ śleṣmapittāddadruśatāruṣī| puṇḍarīkaṃ savisphoṭaṃ pāmā carmadalaṃ tathā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वैः स्यात् काकणं पूर्वं त्रिकं दद्रु सकाकणम्। पुण्डरीकर्ष्यजिह्वे च महाकुष्ठानि सप्त तु॥
sarvaiḥ syāt kākaṇaṃ pūrvaṃ trikaṃ dadru sakākaṇam| puṇḍarīkarṣyajihve ca mahākuṣṭhāni sapta tu||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतिश्लक्ष्णखरस्पर्शस्वेदास्वेदविवर्णताः। दाहः कण्डूस्त्वचि स्वापस्तोदः कोठोन्नतिःश्रमः॥
atiślakṣṇakharasparśasvedāsvedavivarṇatāḥ| dāhaḥ kaṇḍūstvaci svāpastodaḥ koṭhonnatiḥśramaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्रणानामधिकं शूलं शीघ्नोत्पत्तिश्चिरस्थितिः। रूढानामपि रूक्षत्वं निमित्तेऽल्पेऽपि कोथनम्॥
vraṇānāmadhikaṃ śūlaṃ śīghnotpattiścirasthitiḥ| rūḍhānāmapi rūkṣatvaṃ nimitte'lpe'pi kothanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रोमहर्षोऽसृजः कार्ष्ण्यं कुष्ठलक्षणमग्रजम्। कृष्णारुणकपालाभं रूक्षं सुप्तं खरं तनु॥
romaharṣo'sṛjaḥ kārṣṇyaṃ kuṣṭhalakṣaṇamagrajam| kṛṣṇāruṇakapālābhaṃ rūkṣaṃ suptaṃ kharaṃ tanu||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विस्तृतासमपर्यन्तं हृषितैर्लोमभिश्चितम्। तोदाढ्यमल्पकण्डूकं कापालं शीघ्रसर्पि च॥
vistṛtāsamaparyantaṃ hṛṣitairlomabhiścitam| todāḍhyamalpakaṇḍūkaṃ kāpālaṃ śīghrasarpi ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्वोदुम्बरताम्रत्वग्रोमगौरसिराचितम्। बहलं बहुलक्लेदं रक्तं दाहरुजाकरम्॥
pakvodumbaratāmratvagromagaurasirācitam| bahalaṃ bahulakledaṃ raktaṃ dāharujākaram||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आशूत्थानावदरणकृमि विद्यादुदुम्बरम्॥
āśūtthānāvadaraṇakṛmi vidyādudumbaram||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थिरं स्त्यानं गुरु स्निग्धं श्वेतरक्तमनाशुगम्। अन्योन्यासक्तमुत्सन्नं बहुकण्डूस्रुतिक्रिमि॥
sthiraṃ styānaṃ guru snigdhaṃ śvetaraktamanāśugam| anyonyāsaktamutsannaṃ bahukaṇḍūsrutikrimi||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्लक्ष्णपीताभपर्यन्तं मण्डलं परिमण्डलम्। सकण्डूपिटका श्यावा लसीकाढ्या विचर्चिका॥
ślakṣṇapītābhaparyantaṃ maṇḍalaṃ parimaṇḍalam| sakaṇḍūpiṭakā śyāvā lasīkāḍhyā vicarcikā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परुषं तनुरक्तान्तमन्तःश्यावं समुन्नतम्। सतोददाहरुक्क्लेदं कर्कशैः पिटकैश्चितम्॥
paruṣaṃ tanuraktāntamantaḥśyāvaṃ samunnatam| satodadāharukkledaṃ karkaśaiḥ piṭakaiścitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋष्यजिह्वाकृति प्रोक्तमृष्यजिह्वं बहुक्रिमि। हस्तिचर्मखरस्पर्शं चमकाख्यं महाश्रयम्॥
ṛṣyajihvākṛti proktamṛṣyajihvaṃ bahukrimi| hasticarmakharasparśaṃ camakākhyaṃ mahāśrayam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्वेदं मत्स्यशकलसन्निभं किटिभं पुनः। रूक्षं किणखरस्पर्शं कण्डूमत् परुषासितम्॥
asvedaṃ matsyaśakalasannibhaṃ kiṭibhaṃ punaḥ| rūkṣaṃ kiṇakharasparśaṃ kaṇḍūmat paruṣāsitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिध्म रूक्षं बहिःस्निग्धमन्तर्घृष्टं रजः किरेत्। श्लक्ष्णस्पर्शं तनुश्वेतताम्रं दौग्धिकपुष्पवत्॥
sidhma rūkṣaṃ bahiḥsnigdhamantarghṛṣṭaṃ rajaḥ kiret| ślakṣṇasparśaṃ tanuśvetatāmraṃ daugdhikapuṣpavat||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रायेण चोर्ध्वकाये स्याद्गण्डैः कण्डूयुतैश्चितम्। रक्तैरलसकं पाणिपाददार्यो विपादिकाः॥
prāyeṇa cordhvakāye syādgaṇḍaiḥ kaṇḍūyutaiścitam| raktairalasakaṃ pāṇipādadāryo vipādikāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तीव्रार्त्यो मन्दकण्ड्वश्च सरागपिटकाचिताः। दीर्घप्रताना दूर्वावदतसीकुसुमच्छविः॥
tīvrārtyo mandakaṇḍvaśca sarāgapiṭakācitāḥ| dīrghapratānā dūrvāvadatasīkusumacchaviḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्सन्नमण्डला दद्रुः कण्डूमत्यनुषङ्गिणी। स्थूलमूलं सदाहार्ति रक्तश्यावं बहुव्रणम्॥
utsannamaṇḍalā dadruḥ kaṇḍūmatyanuṣaṅgiṇī| sthūlamūlaṃ sadāhārti raktaśyāvaṃ bahuvraṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शतारुः क्लेदजन्त्वाढ्यं प्रायशः पर्वजन्म च। रक्तान्तमन्तरापाण्डुकण्डुदाहरुजान्वितम्॥
śatāruḥ kledajantvāḍhyaṃ prāyaśaḥ parvajanma ca| raktāntamantarāpāṇḍukaṇḍudāharujānvitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सोत्सेधमाचितं रक्तैः पद्मपत्रमिवांशुभिः। घनभूरिलसीकासृक्प्रायमाशु विभेदि च॥
sotsedhamācitaṃ raktaiḥ padmapatramivāṃśubhiḥ| ghanabhūrilasīkāsṛkprāyamāśu vibhedi ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुण्डरीकम् तनुत्वग्भिश्चितं स्फोटैः सितारुणैः। विस्फोटं पिटकाः पामाकण्डूक्लेदरुजाधिकाः॥
puṇḍarīkam tanutvagbhiścitaṃ sphoṭaiḥ sitāruṇaiḥ| visphoṭaṃ piṭakāḥ pāmākaṇḍūkledarujādhikāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूक्ष्माः श्यावारुणा बहूव्यः प्रायः स्फिक्पाणिकूर्परे। सस्फोटमस्पर्शसहं कण्डूषातोददाहवत्॥
sūkṣmāḥ śyāvāruṇā bahūvyaḥ prāyaḥ sphikpāṇikūrpare| sasphoṭamasparśasahaṃ kaṇḍūṣātodadāhavat||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्तं दलच्चर्मदलं काकणं तीव्रदाहरुक्। पूर्वं रक्तं च कृष्णं च काकणन्तीफलोपमम्॥
raktaṃ dalaccarmadalaṃ kākaṇaṃ tīvradāharuk| pūrvaṃ raktaṃ ca kṛṣṇaṃ ca kākaṇantīphalopamam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुष्ठलिङ्गैर्युतं सर्वैर्नैकवर्णं ततो भवेत्। दोषभेदीयविहितैरादिशेल्लिङ्गकर्मभिः॥
kuṣṭhaliṅgairyutaṃ sarvairnaikavarṇaṃ tato bhavet| doṣabhedīyavihitairādiśelliṅgakarmabhiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुष्ठेषु दोषोल्बणतां सर्वदोषोल्बणं त्यजेत्। रिष्ठोक्तं यच्च यच्चास्थिमज्जशुक्रसमाश्रयम्॥
kuṣṭheṣu doṣolbaṇatāṃ sarvadoṣolbaṇaṃ tyajet| riṣṭhoktaṃ yacca yaccāsthimajjaśukrasamāśrayam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
याप्यं मेदोगतं कृच्छ्रं पित्तद्वन्द्वास्रमांसगम्। अकृच्छ्रं कफवाताढ्यं त्वक्स्थमेकमलं च यत्॥
yāpyaṃ medogataṃ kṛcchraṃ pittadvandvāsramāṃsagam| akṛcchraṃ kaphavātāḍhyaṃ tvaksthamekamalaṃ ca yat||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र त्वचि स्थिते कुष्ठे तोदवैवर्ण्यरूक्षताः। स्वेदस्वापश्वयथवः शोणिते पिशिते पुनः॥
tatra tvaci sthite kuṣṭhe todavaivarṇyarūkṣatāḥ| svedasvāpaśvayathavaḥ śoṇite piśite punaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाणिपादाश्रिताः स्फोटाः क्लेदः सन्धिषु चाधिकम्। कौण्यं गतिक्षयोऽङ्गानां दलनं स्याच्च मेदसि॥
pāṇipādāśritāḥ sphoṭāḥ kledaḥ sandhiṣu cādhikam| kauṇyaṃ gatikṣayo'ṅgānāṃ dalanaṃ syācca medasi||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नासाभङ्गोऽस्थिमज्जस्थे नेत्ररागः स्वरक्षयः। क्षते च कृमयः शुक्रे स्वदारापत्यबाधनम्॥
nāsābhaṅgo'sthimajjasthe netrarāgaḥ svarakṣayaḥ| kṣate ca kṛmayaḥ śukre svadārāpatyabādhanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथापूर्वं च सर्वाणि स्युर्लिङ्गान्यसृगादिषु। कुष्ठैकसम्भवं श्वित्रं किलासं चारुणं च तत्॥
yathāpūrvaṃ ca sarvāṇi syurliṅgānyasṛgādiṣu| kuṣṭhaikasambhavaṃ śvitraṃ kilāsaṃ cāruṇaṃ ca tat||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्दिष्टमपरिस्रावि त्रिधातूद्भवसंश्रयम्॥
nirdiṣṭamaparisrāvi tridhātūdbhavasaṃśrayam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाताद्रूक्षारुणं पित्तात्ताम्रं कमलपत्रवत्। सदाहं रोमविध्वंसि कफाच्छ्वेतं घनं गुरु॥
vātādrūkṣāruṇaṃ pittāttāmraṃ kamalapatravat| sadāhaṃ romavidhvaṃsi kaphācchvetaṃ ghanaṃ guru||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सकण्डु च क्रमाद्रक्तमांसमेदस्सु चादिशेत्। वर्णेनैवेदृगुभयं कृच्छ्रं तच्चोत्तरोत्तरम्॥
sakaṇḍu ca kramādraktamāṃsamedassu cādiśet| varṇenaivedṛgubhayaṃ kṛcchraṃ taccottarottaram||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशुक्लरोमाबहुलमसंसृष्टं मिथो नवम्। अनग्निदग्धजं साध्यं श्वित्रं वर्ज्यमतोऽन्यथा॥
aśuklaromābahulamasaṃsṛṣṭaṃ mitho navam| anagnidagdhajaṃ sādhyaṃ śvitraṃ varjyamato'nyathā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुह्यपाणितलौष्ठेषु जातमप्यचिरन्तनम्। स्पर्शैकाहारशय्यादिसेवनात् प्रायशो गदाः॥
guhyapāṇitalauṣṭheṣu jātamapyacirantanam| sparśaikāhāraśayyādisevanāt prāyaśo gadāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वे सञ्चारिणो नेत्रत्वग्विकारा विशेषतः। कृमयस्तु द्विधा प्रोक्ता बाह्याभ्यन्तरभेदतः॥
sarve sañcāriṇo netratvagvikārā viśeṣataḥ| kṛmayastu dvidhā proktā bāhyābhyantarabhedataḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहिर्मलकफासृग्विड्जन्मभेदाच्चतुर्विधाः। नामतो विंशतिविधा बाह्यास्तत्रामृजोद्भवाः॥
bahirmalakaphāsṛgviḍjanmabhedāccaturvidhāḥ| nāmato viṃśatividhā bāhyāstatrāmṛjodbhavāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिलप्रमाणसंस्थानवर्णाः केशाम्बराश्रयाः। बहुपादाश्च सूक्ष्माश्च यूका लिक्षाश्च नामतः॥
tilapramāṇasaṃsthānavarṇāḥ keśāmbarāśrayāḥ| bahupādāśca sūkṣmāśca yūkā likṣāśca nāmataḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विधा ते कोठपिटकाकण्डूगण्डान् प्रकुर्वते। कुष्ठैकहेतवोऽन्तर्जाः श्लेष्मजास्तेषु चाधिकम्॥
dvidhā te koṭhapiṭakākaṇḍūgaṇḍān prakurvate| kuṣṭhaikahetavo'ntarjāḥ śleṣmajāsteṣu cādhikam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुरान्नगुडक्षीरदधिसक्तुनवोदनैः। शकृज्जा बहुविड्धान्यपर्णशाकौकुलादिभिः॥
madhurānnaguḍakṣīradadhisaktunavodanaiḥ| śakṛjjā bahuviḍdhānyaparṇaśākaukulādibhiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कफादामाशये जाता वृद्धाः सर्पन्ति सर्वतः। पृथुव्रद्ध्ननिभाः केचित् केचित् गण्डूपदोपमाः॥
kaphādāmāśaye jātā vṛddhāḥ sarpanti sarvataḥ| pṛthuvraddhnanibhāḥ kecit kecit gaṇḍūpadopamāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूढधान्याङ्कुराकारास्तनुदीर्घास्तथाणवः। श्वेतास्ताम्रावभासाश्च नामतः सप्तधा तु ते॥
rūḍhadhānyāṅkurākārāstanudīrghāstathāṇavaḥ| śvetāstāmrāvabhāsāśca nāmataḥ saptadhā tu te||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्त्रादा उदरावेष्टा हृदयादा महारुहाः। चुरवो दर्भकुसुमाः सुगन्धास्ते तु कुर्वते॥
antrādā udarāveṣṭā hṛdayādā mahāruhāḥ| curavo darbhakusumāḥ sugandhāste tu kurvate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृल्लासमास्यस्रवणमविपाकमरोचकम्। मूर्छाच्छर्दिज्वरानाहकार्श्यक्षवथुपीनसान्॥
hṛllāsamāsyasravaṇamavipākamarocakam| mūrchācchardijvarānāhakārśyakṣavathupīnasān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्तवाहिसिरास्थाना रक्तजा जन्तवोऽणवः। अपादा वृत्तताम्राश्च सौक्ष्म्यात् केचिददर्शनाः॥
raktavāhisirāsthānā raktajā jantavo'ṇavaḥ| apādā vṛttatāmrāśca saukṣmyāt kecidadarśanāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केशादा लोमविध्वंसा लोमद्वीपा उदुम्बराः। षट् ते कुष्ठैककर्माणः सहसौरसमातरः॥
keśādā lomavidhvaṃsā lomadvīpā udumbarāḥ| ṣaṭ te kuṣṭhaikakarmāṇaḥ sahasaurasamātaraḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्वाशये पुरीषोत्था जायन्तेऽधोविसर्पिणः। वृद्धास्ते स्युर्भवेयुश्च ते यदामाशयोन्मुखाः॥
pakvāśaye purīṣotthā jāyante'dhovisarpiṇaḥ| vṛddhāste syurbhaveyuśca te yadāmāśayonmukhāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदास्योद्गारनिश्वासा विड्गन्धानुविधायिनः। पृथुवृत्ततनुस्थूलाः श्यावपीतसितासिताः॥
tadāsyodgāraniśvāsā viḍgandhānuvidhāyinaḥ| pṛthuvṛttatanusthūlāḥ śyāvapītasitāsitāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते पञ्च नाम्ना कृमयः ककेरुकमकेरुकाः। सौसुरादाः सलूनाख्या लेलिहा जनयन्ति च॥
te pañca nāmnā kṛmayaḥ kakerukamakerukāḥ| sausurādāḥ salūnākhyā lelihā janayanti ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विड्भेदशूलविष्टम्भकार्श्यपारुष्यपाण्डुताः। रोमहर्षाग्निसदनगुदकण्डूर्विनिर्गमात्॥ इति चतुर्दशोऽध्याय्ः॥
viḍbhedaśūlaviṣṭambhakārśyapāruṣyapāṇḍutāḥ| romaharṣāgnisadanagudakaṇḍūrvinirgamāt|| iti caturdaśo'dhyāyḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.