अथातो वातव्याधिनिदानं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥
athāto vātavyādhinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha·3·3.15
Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 3.15
सर्वार्थानर्थकरणे विश्वस्यास्यैककारणम्। अदुष्टदुष्टः पवनः शरीरस्य विशेषतः॥
sarvārthānarthakaraṇe viśvasyāsyaikakāraṇam| aduṣṭaduṣṭaḥ pavanaḥ śarīrasya viśeṣataḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स विश्वकर्मा विश्वात्मा विश्वरूपः प्रजापतिः। स्रष्टा धाता विभुर्विष्णुः संहर्ता मृत्युरन्तकः॥
sa viśvakarmā viśvātmā viśvarūpaḥ prajāpatiḥ| sraṣṭā dhātā vibhurviṣṇuḥ saṃhartā mṛtyurantakaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तददुष्टौ प्रयत्नेन यतितव्यमतः सदा। तस्योक्तं दोषविज्ञाने कर्म प्राकृतवैकृतम्॥
tadaduṣṭau prayatnena yatitavyamataḥ sadā| tasyoktaṃ doṣavijñāne karma prākṛtavaikṛtam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समासाद्व्यासतो दोषभेदीये नाम धाम च। प्रत्येकं पञ्चधा चारो व्यापारश्चेह वैकृतम्॥
samāsādvyāsato doṣabhedīye nāma dhāma ca| pratyekaṃ pañcadhā cāro vyāpāraśceha vaikṛtam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्योच्यते विभागेन सनिदानं सलक्षणम्। असङ्ख्यमपि सङ्ख्यायै यदशीत्या पुरेरितम्॥
tasyocyate vibhāgena sanidānaṃ salakṣaṇam| asaṅkhyamapi saṅkhyāyai yadaśītyā pureritam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धातुक्षयकरैर्वायुः कुप्यत्यतिनिषोवितैः। चरन् स्रोतःसु रिक्तेषु भृशं तान्येव पूरयन्॥
dhātukṣayakarairvāyuḥ kupyatyatiniṣovitaiḥ| caran srotaḥsu rikteṣu bhṛśaṃ tānyeva pūrayan||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेभ्योऽन्यदोषपूर्णेभ्यः प्राप्य वावरणं बली। तत्र पक्वाशयं क्रुद्धः शूलानाहान्त्रकुजनम्॥
tebhyo'nyadoṣapūrṇebhyaḥ prāpya vāvaraṇaṃ balī| tatra pakvāśayaṃ kruddhaḥ śūlānāhāntrakujanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मलरोधाश्मवर्ध्मार्शस्त्रिकपृष्ठकटीग्रहम्। करोत्यधरकाये च तांस्तान् कृच्छ्रानुपद्रवान्॥
malarodhāśmavardhmārśastrikapṛṣṭhakaṭīgraham| karotyadharakāye ca tāṃstān kṛcchrānupadravān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आमाशये तृड्वमथुश्वासकासविषूचिकाः। कण्ठोपरोधमुद्गारान् व्याधीनूर्ध्वं च नाभितः॥
āmāśaye tṛḍvamathuśvāsakāsaviṣūcikāḥ| kaṇṭhoparodhamudgārān vyādhīnūrdhvaṃ ca nābhitaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रोत्रादिष्विन्द्रियवधं त्वचि स्फुटनरूक्षते। रक्ते तीव्रां रुजां स्वापं तापं रागं विवर्णताम्॥
śrotrādiṣvindriyavadhaṃ tvaci sphuṭanarūkṣate| rakte tīvrāṃ rujāṃ svāpaṃ tāpaṃ rāgaṃ vivarṇatām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अरुंष्यन्नस्य विष्टम्भमरुचिं कृशतां भ्रमम्। मांसमेदोगतो ग्रन्थींस्तोदाढ्यान् कर्कशान् भ्रमम्॥
aruṃṣyannasya viṣṭambhamaruciṃ kṛśatāṃ bhramam| māṃsamedogato granthīṃstodāḍhyān karkaśān bhramam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुर्वङ्गं चातिरुक् स्तब्धं मुष्टिदण्डहतोपमम्। अस्थिस्थः सक्थिसन्ध्यस्थिशूलं तीव्रं बलक्षयम्॥
gurvaṅgaṃ cātiruk stabdhaṃ muṣṭidaṇḍahatopamam| asthisthaḥ sakthisandhyasthiśūlaṃ tīvraṃ balakṣayam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मज्जस्थोऽस्थिषु सौषिर्यमस्वप्नं सन्ततं रुजम्। शुक्रस्य शीघ्रमुत्सर्गं सङ्गं विकृतिमेव वा॥
majjastho'sthiṣu sauṣiryamasvapnaṃ santataṃ rujam| śukrasya śīghramutsargaṃ saṅgaṃ vikṛtimeva vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्वद्गर्भस्य शुक्रस्थः सिरास्वाध्मानरिक्तते। तत्स्थः स्नावस्थितः कुर्यात्गृध्रस्यायामकुब्जताः॥
tadvadgarbhasya śukrasthaḥ sirāsvādhmānariktate| tatsthaḥ snāvasthitaḥ kuryātgṛdhrasyāyāmakubjatāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातपूर्णदृतिस्पर्शं शोफं सन्धिगतोऽनिलः। प्रसारणाकुञ्चनयोः प्रवृत्तिं च सवेदनाम्॥
vātapūrṇadṛtisparśaṃ śophaṃ sandhigato'nilaḥ| prasāraṇākuñcanayoḥ pravṛttiṃ ca savedanām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वाङ्गसंश्रयस्तोदभेदस्फुरणभञ्जनम्। स्तम्भनाक्षेपणस्वापसन्ध्याकुञ्चनकम्पनम्॥
sarvāṅgasaṃśrayastodabhedasphuraṇabhañjanam| stambhanākṣepaṇasvāpasandhyākuñcanakampanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा तु धमनीः सर्वाः क्रुद्धोऽभ्येति मुहुर्मुहुः। तदाङ्गमाक्षिपत्येष व्याधिराक्षेपकः स्मृतः॥
yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kruddho'bhyeti muhurmuhuḥ| tadāṅgamākṣipatyeṣa vyādhirākṣepakaḥ smṛtaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधःप्रतिहतो वायुर्व्रजन्नूर्ध्वं हृदाश्रिताः। नाडीः प्रविश्य हृदयं शिरः शङ्खौ च पीडयन्॥
adhaḥpratihato vāyurvrajannūrdhvaṃ hṛdāśritāḥ| nāḍīḥ praviśya hṛdayaṃ śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आक्षिपेत् परितो गात्रं धनुर्वच्चास्य नामयेत्। कृच्छ्रादुच्छ्वसिति स्तब्धस्रस्तमीलितदृक् ततः॥
ākṣipet parito gātraṃ dhanurvaccāsya nāmayet| kṛcchrāducchvasiti stabdhasrastamīlitadṛk tataḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कपोत इव कूजेच्च निस्संज्ञः सोऽपतन्त्रकः॥
kapota iva kūjecca nissaṃjñaḥ so'patantrakaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एव चापतानाख्यो मुक्ते तु मरुता हृदि। अश्नुवीत मुहुः स्वास्थ्यं मुहुरस्वास्थ्यमावृते॥
sa eva cāpatānākhyo mukte tu marutā hṛdi| aśnuvīta muhuḥ svāsthyaṃ muhurasvāsthyamāvṛte||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गर्भपातसमुत्पन्नः शोणितातिस्रवोत्थितः। अभिघातसमुत्थश्च दुश्चिकित्स्यतमो हि सः॥
garbhapātasamutpannaḥ śoṇitātisravotthitaḥ| abhighātasamutthaśca duścikitsyatamo hi saḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्ये संस्तभ्य वातोऽन्तरायच्छन् धमनीर्यदा। व्याप्नोति सकलं देहं जत्रुरायम्यते तदा॥
manye saṃstabhya vāto'ntarāyacchan dhamanīryadā| vyāpnoti sakalaṃ dehaṃ jatrurāyamyate tadā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तर्धनुरिवाङ्गं च वेगैः स्तम्भं च नेत्रयोः। करोति जृम्भां दशनं दशनानां कफोद्वमम्॥
antardhanurivāṅgaṃ ca vegaiḥ stambhaṃ ca netrayoḥ| karoti jṛmbhāṃ daśanaṃ daśanānāṃ kaphodvamam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पार्श्वयोर्वेदनां वाक्यहनुपृष्ठशिरोग्रहत्। अन्तरायाम इत्येष बाह्यायामश्च तद्विधः॥
pārśvayorvedanāṃ vākyahanupṛṣṭhaśirograhat| antarāyāma ityeṣa bāhyāyāmaśca tadvidhaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहस्यबहिरायामात् पृष्ठतो ह्रियते शिरः। उरश्चेत्क्षिप्यते तत्र कन्धरा चावमृद्यते॥
dehasyabahirāyāmāt pṛṣṭhato hriyate śiraḥ| uraścetkṣipyate tatra kandharā cāvamṛdyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दन्तेष्वास्ये च वैवर्ण्यं प्रस्वेदः स्तब्धगात्रता। बाह्यायामं धनुष्कम्पं ब्रुवते वेगिनं च तम्॥
danteṣvāsye ca vaivarṇyaṃ prasvedaḥ stabdhagātratā| bāhyāyāmaṃ dhanuṣkampaṃ bruvate veginaṃ ca tam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्रणं मर्माश्रितं प्राप्य समीरणसमीरणात्। व्यायच्छन्ति तनुं दोषाः सर्वामापादमस्तकम्॥
vraṇaṃ marmāśritaṃ prāpya samīraṇasamīraṇāt| vyāyacchanti tanuṃ doṣāḥ sarvāmāpādamastakam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृष्यतः पाण्डुगात्रस्य व्रणायामः स वर्जितः। गते वेगे भवेत् स्वास्थ्यं सर्वेष्वाक्षेपकेषु तु॥
tṛṣyataḥ pāṇḍugātrasya vraṇāyāmaḥ sa varjitaḥ| gate vege bhavet svāsthyaṃ sarveṣvākṣepakeṣu tu||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जिह्वातिलेखनाच्छुष्कभक्षणादभिघाततः। कुपितो हनुमूलस्थः स्रंसयित्वानिलो हनू॥
jihvātilekhanācchuṣkabhakṣaṇādabhighātataḥ| kupito hanumūlasthaḥ sraṃsayitvānilo hanū||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करोति विवृतास्यत्वमथवा संवृतास्यताम्। हनुस्रंसः स तेन स्यात् कृच्छ्राच्चर्वणभाषणम्॥
karoti vivṛtāsyatvamathavā saṃvṛtāsyatām| hanusraṃsaḥ sa tena syāt kṛcchrāccarvaṇabhāṣaṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाग्वाहिनीसिरासंस्थो जिह्वां स्तम्भयतेऽनिलः। जिह्वास्तम्भः स तेनान्नपानवाक्येष्वनीशता॥
vāgvāhinīsirāsaṃstho jihvāṃ stambhayate'nilaḥ| jihvāstambhaḥ sa tenānnapānavākyeṣvanīśatā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरसा भारभरणादतिहास्यप्रभाषणात्। उत्त्रासवक्रक्षवथुखरकार्मुककर्षणात्॥
śirasā bhārabharaṇādatihāsyaprabhāṣaṇāt| uttrāsavakrakṣavathukharakārmukakarṣaṇāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषमादुपधानाच्च कठिनानां च चर्वणात्। वायुर्विवृद्धस्तैस्तैश्च वातलैरूर्ध्वमास्थितः॥
viṣamādupadhānācca kaṭhinānāṃ ca carvaṇāt| vāyurvivṛddhastaistaiśca vātalairūrdhvamāsthitaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वक्रीकरोति वक्त्रार्धमुक्तं हसितमीक्षितम्। ततोऽस्य कम्पते मुर्धा वाक्सङ्गः स्तब्धनेत्रता॥
vakrīkaroti vaktrārdhamuktaṃ hasitamīkṣitam| tato'sya kampate murdhā vāksaṅgaḥ stabdhanetratā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दन्तचालः स्वरभ्रंशः श्रुतिहानिः क्षवग्रहः। गन्धाज्ञानं स्मृतेर्मोषस्त्रासः सुप्तस्य जायते॥
dantacālaḥ svarabhraṃśaḥ śrutihāniḥ kṣavagrahaḥ| gandhājñānaṃ smṛtermoṣastrāsaḥ suptasya jāyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निष्ठीवः पार्श्वतो यायादेकस्याक्ष्णोर्निमीलनम्। जत्रोरूर्धवं रुजास्तीव्राः शरीरार्धेऽधरेऽपि वा॥
niṣṭhīvaḥ pārśvato yāyādekasyākṣṇornimīlanam| jatrorūrdhavaṃ rujāstīvrāḥ śarīrārdhe'dhare'pi vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमाहुरर्दितं केचिदेकायाममथापरे। रक्तमाश्रित्य पवनः कुर्यान्मूर्धधराः सिराः॥
tamāhurarditaṃ kecidekāyāmamathāpare| raktamāśritya pavanaḥ kuryānmūrdhadharāḥ sirāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूक्षाः सवेदनाः कृष्णाः सोऽसाध्यः स्यात् सिराग्रहः। गृहीत्वार्धं तनोर्वायुः सिराः स्नायूर्विशोष्य च॥
rūkṣāḥ savedanāḥ kṛṣṇāḥ so'sādhyaḥ syāt sirāgrahaḥ| gṛhītvārdhaṃ tanorvāyuḥ sirāḥ snāyūrviśoṣya ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्षमन्यतरं हन्ति सन्धिबन्धान् विमोक्षयन्। कृत्स्नोऽर्धकायस्तस्य स्यादकर्मण्यो विचेतनः॥
pakṣamanyataraṃ hanti sandhibandhān vimokṣayan| kṛtsno'rdhakāyastasya syādakarmaṇyo vicetanaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकाङ्गरोगं तं केचिदन्ये पक्षवधं विदुः। सर्वाङ्गरोगं तद्वच्च सर्वकायाश्रितेऽनिले॥
ekāṅgarogaṃ taṃ kecidanye pakṣavadhaṃ viduḥ| sarvāṅgarogaṃ tadvacca sarvakāyāśrite'nile||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुद्धवातहतः पक्षः कृच्छ्रसाध्यतमो मतः। कृच्छ्रस्त्वन्येन संसृष्टो विवर्ज्यः क्षतहेतुकः॥
śuddhavātahataḥ pakṣaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ| kṛcchrastvanyena saṃsṛṣṭo vivarjyaḥ kṣatahetukaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आमबद्धायनः कुर्यात् संस्तभ्याङ्गं कफान्वितः। असाध्यं हतसर्वेहं दण्डवद्दण्डकं मरुत्॥
āmabaddhāyanaḥ kuryāt saṃstabhyāṅgaṃ kaphānvitaḥ| asādhyaṃ hatasarvehaṃ daṇḍavaddaṇḍakaṃ marut||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अंसमूलस्थितो वायुः सिराः सङ्कोच्य तत्रगाः। बाहुप्रस्पन्दितहरं जनयत्यपवाहुकम्॥
aṃsamūlasthito vāyuḥ sirāḥ saṅkocya tatragāḥ| bāhupraspanditaharaṃ janayatyapavāhukam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तलं प्रत्यङ्गुलीनां या कण्डरा बाहुपृष्ठतः। बाहुचेष्टापहरणी विश्वाची नाम सा स्मृता॥
talaṃ pratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ| bāhuceṣṭāpaharaṇī viśvācī nāma sā smṛtā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वायुःकट्यां स्थितः सक्थ्नः कण्डरामाक्षिपेद्यदा। तदा खञ्जो भवेज्जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोरपि॥
vāyuḥkaṭyāṃ sthitaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣipedyadā| tadā khañjo bhavejjantuḥ paṅguḥ sakthnordvayorapi||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कम्पते गमनारम्भे खञ्जन्निव च याति यः। कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम्॥
kampate gamanārambhe khañjanniva ca yāti yaḥ| kalāyakhañjaṃ taṃ vidyānmuktasandhiprabandhanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीतोष्णद्रवसंशुष्कगुरुस्निग्धैर्निषेवितैः। जीर्णाजीर्णे तथायाससङ्क्षोभस्वप्नजागरैः॥
śītoṣṇadravasaṃśuṣkagurusnigdhairniṣevitaiḥ| jīrṇājīrṇe tathāyāsasaṅkṣobhasvapnajāgaraiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सश्लेष्ममेदःपवनमाममत्यर्थसञ्चितम्। अभिभूयेतरं दोषमुरू चेत् प्रतिपद्यते॥
saśleṣmamedaḥpavanamāmamatyarthasañcitam| abhibhūyetaraṃ doṣamurū cet pratipadyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सक्थ्यास्थना प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तिमितेन तत्। तदा स्तभ्नाति तेनोरू स्तब्धौ शीतावचेतनौ॥
sakthyāsthanā prapūryāntaḥ śleṣmaṇā stimitena tat| tadā stabhnāti tenorū stabdhau śītāvacetanau||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परकीयाविव गुरू स्यातामतिभृशव्यथौ। ध्यानाङ्गमर्दस्तैमित्यतन्द्राच्छर्द्यरुचिज्वरैः॥
parakīyāviva gurū syātāmatibhṛśavyathau| dhyānāṅgamardastaimityatandrācchardyarucijvaraiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संयुतः पादसदनकृच्छ्रोद्धरणसुप्तिभिः। तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे॥
saṃyutaḥ pādasadanakṛcchroddharaṇasuptibhiḥ| tamūrustambhamityāhurāḍhyavātamathāpare||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातशोणितजः शोफो जानुमध्ये महारुजः। ज्ञेयः क्रोष्टुकणीर्षस्तु स्थूलः क्रोष्टुकशीर्षवत्॥
vātaśoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ| jñeyaḥ kroṣṭukaṇīrṣastu sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुक् पादे विषमन्यस्ते श्रमाद्वा जायते यदा। वातेन गुल्फमाश्रित्य तमाहुर्वातकण्टकम्॥
ruk pāde viṣamanyaste śramādvā jāyate yadā| vātena gulphamāśritya tamāhurvātakaṇṭakam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पार्ष्णि प्रत्यङ्गुलीनां या कण्डरा मारुतार्दिता। सक्थ्युत्क्षेपं निगृह्णाति गृध्रसीं तां प्रचक्षते॥
pārṣṇi pratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā mārutārditā| sakthyutkṣepaṃ nigṛhṇāti gṛdhrasīṃ tāṃ pracakṣate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विश्वाची गृद्ध्रसी चोक्ता खल्ली तीव्ररुजान्विता। हृष्येते चरणौ यस्य भ्वेतां च प्रसुप्तवत्॥
viśvācī gṛddhrasī coktā khallī tīvrarujānvitā| hṛṣyete caraṇau yasya bhvetāṃ ca prasuptavat||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पादहर्षः स विज्ञेयः कफमारुतकोपजः। पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृकसहितोऽनिलः॥
pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphamārutakopajaḥ| pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛkasahito'nilaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषतश्चङ्क्रमिते पाददाहं तमादिशेत्॥
viśeṣataścaṅkramite pādadāhaṃ tamādiśet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.