अथातो ज्वरनिदानं व्याख्यास्यामाः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥
athāto jvaranidānaṃ vyākhyāsyāmāḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha·3·3.2
Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 3.2
अष्टाभिः कारणैर्ज्वरः सञ्जायते मनुष्याणां पृथग्दोषैः संसृष्टैः सन्निपतितैरागन्तुना च॥
aṣṭābhiḥ kāraṇairjvaraḥ sañjāyate manuṣyāṇāṃ pṛthagdoṣaiḥ saṃsṛṣṭaiḥ sannipatitairāgantunā ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र यथोक्तैः प्रकोपणविशेषैः प्रकुपिता दोषाः प्रविश्यामाशयमूष्मणा मिश्रीभूयाममनुगम्य रसस्वेदवाहीनि स्रोतांसि पिधाय पित्तं तु द्रवत्वात्तप्तमिव जलमनलमुपहत्य सर्वेऽपि च दोषाः पक्तारं स्वस्थानाद्बहिर्निरस्य सह तेन सकलमपि शरीरमभिसर्पन्तः तत्सम्पर्काल्लब्धबलेन स्वेनोष्मणा नितरां देहोष्माणमेधयन्तोऽन्तस्स्रोतोमुखपिधानात् स्तम्भमादधाना बहिरपि स्वेदमपहरन्तः सर्वेन्द्रियाणि चोपतापयन्तो ज्वरमभिनिर्वर्तयन्ति॥
tatra yathoktaiḥ prakopaṇaviśeṣaiḥ prakupitā doṣāḥ praviśyāmāśayamūṣmaṇā miśrībhūyāmamanugamya rasasvedavāhīni srotāṃsi pidhāya pittaṃ tu dravatvāttaptamiva jalamanalamupahatya sarve'pi ca doṣāḥ paktāraṃ svasthānādbahirnirasya saha tena sakalamapi śarīramabhisarpantaḥ tatsamparkāllabdhabalena svenoṣmaṇā nitarāṃ dehoṣmāṇamedhayanto'ntassrotomukhapidhānāt stambhamādadhānā bahirapi svedamapaharantaḥ sarvendriyāṇi copatāpayanto jvaramabhinirvartayanti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्येमानि पूर्वरूपाणि मुखवैरस्यमन्नानभिलाषो गुरुगात्रत्वमालस्यमल्पप्राणता गतिस्खलनं निद्राधिक्यमरतिरसूया हितोपदेशेषु प्रद्वेषो बालेषु मधुरेषु च भक्ष्येष्वम्ललवणकटुकाभिनन्दनमविपाकेऽङ्गमर्दश्चक्षुषोराकुलत्वं साश्रुता जृम्भा विनामः क्लमो रोमहर्षः शब्दानलाम्बुशीतवातच्छायातपेष्वकस्मादिच्छाद्वेषौ च। तदनन्तरं व्यक्तीभावो ज्वरस्येति। भवति चात्र॥
tasyemāni pūrvarūpāṇi mukhavairasyamannānabhilāṣo gurugātratvamālasyamalpaprāṇatā gatiskhalanaṃ nidrādhikyamaratirasūyā hitopadeśeṣu pradveṣo bāleṣu madhureṣu ca bhakṣyeṣvamlalavaṇakaṭukābhinandanamavipāke'ṅgamardaścakṣuṣorākulatvaṃ sāśrutā jṛmbhā vināmaḥ klamo romaharṣaḥ śabdānalāmbuśītavātacchāyātapeṣvakasmādicchādveṣau ca| tadanantaraṃ vyaktībhāvo jvarasyeti| bhavati cātra||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आगमापगमक्षोभमृदुता वेदनोष्मणाम्। वैषम्यं तत्र तत्राङ्गे तास्ताः स्युर्वेदनाश्चलाः॥
āgamāpagamakṣobhamṛdutā vedanoṣmaṇām| vaiṣamyaṃ tatra tatrāṅge tāstāḥ syurvedanāścalāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पादयोः सुप्तता स्तम्भः पिण्डिकोद्वेष्टनं क्लमः। विश्लेष इव सन्धीनां साद ऊर्वोः कटीग्रहः॥
pādayoḥ suptatā stambhaḥ piṇḍikodveṣṭanaṃ klamaḥ| viśleṣa iva sandhīnāṃ sāda ūrvoḥ kaṭīgrahaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृष्ठं क्षोदमिवाप्नोति निष्पीड्यत इवोदरम्। भिद्यन्त इव चास्थीनि पार्श्वगानि विशेषतः॥
pṛṣṭhaṃ kṣodamivāpnoti niṣpīḍyata ivodaram| bhidyanta iva cāsthīni pārśvagāni viśeṣataḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृदयस्य ग्रहस्तोदः प्राजनेनेव वक्षसः। स्कन्धयोर्मथनं बाह्वोर्भेदः पीडनमंसयोः॥
hṛdayasya grahastodaḥ prājaneneva vakṣasaḥ| skandhayormathanaṃ bāhvorbhedaḥ pīḍanamaṃsayoḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशक्तिर्भक्षणे हन्वोर्जृम्भणं कर्णयोः स्वनः। निस्तोदःशङ्खयोर्मूर्ध्नि वेदना विरसास्यता॥
aśaktirbhakṣaṇe hanvorjṛmbhaṇaṃ karṇayoḥ svanaḥ| nistodaḥśaṅkhayormūrdhni vedanā virasāsyatā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कषायास्यत्वमथवा मलानामप्रवर्तनम्। रूक्षारुणत्वगास्याक्षिनखमूत्रपुरीषता॥
kaṣāyāsyatvamathavā malānāmapravartanam| rūkṣāruṇatvagāsyākṣinakhamūtrapurīṣatā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रसेकारोचकाश्रद्धाविपाकास्वेदजागराः। कण्ठौष्ठशोषस्तृट्शुष्कौ छर्दिकासौ विषादिता॥
prasekārocakāśraddhāvipākāsvedajāgarāḥ| kaṇṭhauṣṭhaśoṣastṛṭśuṣkau chardikāsau viṣāditā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हर्षो रोमाङ्गदन्तेषु वेपथुः क्षवथोर्ग्रहः। भ्रमः प्रलापो घर्मेच्छा विनामश्चानिलज्वरे॥
harṣo romāṅgadanteṣu vepathuḥ kṣavathorgrahaḥ| bhramaḥ pralāpo gharmecchā vināmaścānilajvare||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युगपद्व्याप्तिरङ्गानां प्रलापः कटुवक्त्रता। नासास्यपाकः शीतेच्छा भ्रमो मूर्छा मदोऽरतिः॥
yugapadvyāptiraṅgānāṃ pralāpaḥ kaṭuvaktratā| nāsāsyapākaḥ śītecchā bhramo mūrchā mado'ratiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विट्स्रंसः पित्तवमनं रक्तष्ठीवनमम्लकः। रक्तकोठोद्गमः पीतहरितत्वं त्वगादिषु॥
viṭsraṃsaḥ pittavamanaṃ raktaṣṭhīvanamamlakaḥ| raktakoṭhodgamaḥ pītaharitatvaṃ tvagādiṣu||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वेदो निश्वासवैगन्ध्यमतितृष्णा च पित्तजे॥
svedo niśvāsavaigandhyamatitṛṣṇā ca pittaje||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषादरुचिर्जाड्यं स्रोतोरोधोऽल्पवेगता। प्रसेको मुखमाधुर्यं हृल्लेपश्वासपीनसाः॥
viśeṣādarucirjāḍyaṃ srotorodho'lpavegatā| praseko mukhamādhuryaṃ hṛllepaśvāsapīnasāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृल्लासश्छर्दनं कासः स्तम्भः श्वैत्यं त्वगादिषु॥
hṛllāsaśchardanaṃ kāsaḥ stambhaḥ śvaityaṃ tvagādiṣu||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्गेषु शीतपिटकास्तन्द्रोदर्दः कफोद्भवे॥
aṅgeṣu śītapiṭakāstandrodardaḥ kaphodbhave||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काले यथास्वं सर्वेषां प्रवृत्तिर्वृद्धिरेव वा। निदानोक्तानुपशयो विपरीतोपशायिता॥
kāle yathāsvaṃ sarveṣāṃ pravṛttirvṛddhireva vā| nidānoktānupaśayo viparītopaśāyitā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथास्वं लिङ्गसंसर्गे ज्वरः संसर्गजोऽपि च॥
yathāsvaṃ liṅgasaṃsarge jvaraḥ saṃsargajo'pi ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरोऽर्तिमूर्छावमिदाहमोहकण्ठास्यशोषारतिपर्वभेदाः। उन्निद्रतातृड्भ्रमरोमहर्षा जृम्भातिवाक्त्वं च चलात् सपित्तात्॥
śiro'rtimūrchāvamidāhamohakaṇṭhāsyaśoṣāratiparvabhedāḥ| unnidratātṛḍbhramaromaharṣā jṛmbhātivāktvaṃ ca calāt sapittāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तापहान्यरुचिपर्वशिरोरुक्पीनसश्वसनकासविबन्धाः। शीतजाड्यतिमिरभ्रमतन्द्राः श्लेष्मवातजनितज्वरलिङ्गम्॥
tāpahānyaruciparvaśirorukpīnasaśvasanakāsavibandhāḥ| śītajāḍyatimirabhramatandrāḥ śleṣmavātajanitajvaraliṅgam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीतस्तम्भस्वेददाहाव्यवस्था तृष्णा कासः श्लेष्मपित्तप्रवृत्तिः। मोहस्तन्द्रा लिप्ततिक्तास्यता च ज्ञेयं रूपं श्लेष्मपित्तज्वरस्य॥
śītastambhasvedadāhāvyavasthā tṛṣṇā kāsaḥ śleṣmapittapravṛttiḥ| mohastandrā liptatiktāsyatā ca jñeyaṃ rūpaṃ śleṣmapittajvarasya||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वजो लक्षणैः सर्वैर्वाहोऽत्र च मुहुर्मुहुः। तद्वच्छीतं महानिद्रा दिवा जागरणं निशि॥
sarvajo lakṣaṇaiḥ sarvairvāho'tra ca muhurmuhuḥ| tadvacchītaṃ mahānidrā divā jāgaraṇaṃ niśi||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सदा वा नैव वा निद्रा मुहुः स्वेदोऽति नैव वा। गीतनर्तनहास्यादिविकृतेहाप्रवर्तनम्॥
sadā vā naiva vā nidrā muhuḥ svedo'ti naiva vā| gītanartanahāsyādivikṛtehāpravartanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सस्रुती कलुषे रक्ते भुग्ने लुलितपक्ष्मणी। अक्षिणी पिण्डिकापार्श्वमूर्धपर्वास्थिरुग्भ्रमः॥
sasrutī kaluṣe rakte bhugne lulitapakṣmaṇī| akṣiṇī piṇḍikāpārśvamūrdhaparvāsthirugbhramaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्वनौ सरुजौ कर्णौ कण्ठः शूकैरिवावृतः। परिदग्धा खरा जिह्वा गुरुस्रस्ताङ्गसन्धिता॥
satvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivāvṛtaḥ| paridagdhā kharā jihvā gurusrastāṅgasandhitā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्तपित्तकफष्ठीवो लोलनं शिरसोऽतितृट्। कोठानां श्यावरक्तानां मण्डलानां च दर्शनम्॥
raktapittakaphaṣṭhīvo lolanaṃ śiraso'titṛṭ| koṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृद्व्यथा मलसंसर्ङ्गः प्रवृत्तिर्वाल्पशोऽति वा। स्निग्धास्यता बलभ्रंशः स्वरसादः प्रलापिता॥
hṛdvyathā malasaṃsarṅgaḥ pravṛttirvālpaśo'ti vā| snigdhāsyatā balabhraṃśaḥ svarasādaḥ pralāpitā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दोषपाकश्चिरात्तन्द्रा प्रततं कण्ठकूजनम्। सन्निपातमभिन्यासं तं ब्रूयाच्च हृतौजसम्॥
doṣapākaścirāttandrā pratataṃ kaṇṭhakūjanam| sannipātamabhinyāsaṃ taṃ brūyācca hṛtaujasam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वायुना कफरुद्धेन पित्तमन्तः प्रपीडितम्। व्यवायित्वाच्च सौक्ष्म्याच्च बहिर्मर्गं प्रवर्तते॥
vāyunā kapharuddhena pittamantaḥ prapīḍitam| vyavāyitvācca saukṣmyācca bahirmargaṃ pravartate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन हारिद्रनेत्रत्वं सन्निपातोद्भवे ज्वरे। दोषे विबद्धे नष्टेऽग्नौ सर्वसम्पूर्णलक्षणः॥
tena hāridranetratvaṃ sannipātodbhave jvare| doṣe vibaddhe naṣṭe'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असाध्यः सोऽन्यथा कृच्छ्रो भवेद्वैकल्यदोऽपि वा॥
asādhyaḥ so'nyathā kṛcchro bhavedvaikalyado'pi vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यच्च सन्निपातोत्थो यत्र पित्तं पृथक्स्थितम्। त्वचि कोष्ठेऽथवा दाहं विदधाति पुरोऽनु वा॥
anyacca sannipātottho yatra pittaṃ pṛthaksthitam| tvaci koṣṭhe'thavā dāhaṃ vidadhāti puro'nu vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्वद्वातकफौ शीतं दाहादिर्दुस्तरस्तयोः॥
tadvadvātakaphau śītaṃ dāhādirdustarastayoḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीतादौ तत्र पित्तेन कफे स्यन्दितशोषिते। शीते शान्तेऽम्लको मूर्च्छा मदस्तृष्णा च जायते॥
śītādau tatra pittena kaphe syanditaśoṣite| śīte śānte'mlako mūrcchā madastṛṣṇā ca jāyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दाहादौ पुनरन्ते स्युस्तन्द्राष्ठीववमिक्लमाः॥
dāhādau punarante syustandrāṣṭhīvavamiklamāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आगन्तुरभिघाताभिषङ्गशापाभिचारतः। चतुर्धात्र क्षतच्छेददाहाद्यैरभिघातजः॥
āganturabhighātābhiṣaṅgaśāpābhicārataḥ| caturdhātra kṣatacchedadāhādyairabhighātajaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रमाच्च तस्मिन् पवनः प्रायो रक्तं प्रदूषयन्। सव्यथाशोफवैवर्ण्यं सरुजं कुरुते ज्वरम्॥
śramācca tasmin pavanaḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan| savyathāśophavaivarṇyaṃ sarujaṃ kurute jvaram||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रहावेशौषधिविषक्रोधभीशोककामजः। अभिषङ्गाद् ग्रहेणास्मिन्नकस्माद्धासरोदने॥
grahāveśauṣadhiviṣakrodhabhīśokakāmajaḥ| abhiṣaṅgād graheṇāsminnakasmāddhāsarodane||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
औषधीगन्धजे मूर्छा शिरोरुक् श्वयथुः क्षवः। विषान्मूर्छातिसारास्यश्यावतादाहहृद्गदाः।
auṣadhīgandhaje mūrchā śiroruk śvayathuḥ kṣavaḥ| viṣānmūrchātisārāsyaśyāvatādāhahṛdgadāḥ|
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रोधात् कम्पः शिरोरुक् च प्रलापो भयशोकजे। कामान्मोहोऽरुचिर्दाहोद्रीनिद्राधधृतिक्षयः॥
krodhāt kampaḥ śiroruk ca pralāpo bhayaśokaje| kāmānmoho'rucirdāhodrīnidrādhadhṛtikṣayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रहादौ सन्निपातस्य भयादौ मरुतस्त्रये। कोपः क्रोधे तु पित्तस्य यौ तु शापाभिचारजौ। सन्निपातज्वरौ घोरौ तावसह्यतमौ मतौ॥
grahādau sannipātasya bhayādau marutastraye| kopaḥ krodhe tu pittasya yau tu śāpābhicārajau| sannipātajvarau ghorau tāvasahyatamau matau||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्राभिचारिकैर्मन्त्रैर्हूयमानस्य तप्यते। पूर्वं चेतस्ततो देहस्ततो विस्फोटतृड्भ्रमैः॥
tatrābhicārikairmantrairhūyamānasya tapyate| pūrvaṃ cetastato dehastato visphoṭatṛḍbhramaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सदाहमूर्छर्ग्रस्तस्य प्रत्यहं वर्धते ज्वरः। इति ज्वरोऽष्टधा दृष्टः समासाद्द्विविधस्तु सः॥
sadāhamūrchargrastasya pratyahaṃ vardhate jvaraḥ| iti jvaro'ṣṭadhā dṛṣṭaḥ samāsāddvividhastu saḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शारीरो मानसःसौम्यस्तीक्ष्णोऽन्तर्बहिराश्रयः। प्राकृतो वैकृतःसाध्योऽसाध्यःसामो निरामकः॥
śārīro mānasaḥsaumyastīkṣṇo'ntarbahirāśrayaḥ| prākṛto vaikṛtaḥsādhyo'sādhyaḥsāmo nirāmakaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वं शरीरे शारीरे तापो मनसि मानसे। पवने योगवाहित्वाच्छीतं श्लेष्मयुते भवेत्॥
pūrvaṃ śarīre śārīre tāpo manasi mānase| pavane yogavāhitvācchītaṃ śleṣmayute bhavet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दाहः पित्तयुते मिश्रं मिश्रे अन्तः संश्रये पुनः। ज्वरेधिकं विकाराः स्युरन्तःक्षोभो मलग्रहः॥
dāhaḥ pittayute miśraṃ miśre antaḥ saṃśraye punaḥ| jvaredhikaṃ vikārāḥ syurantaḥkṣobho malagrahaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहिरेव बहिर्वेगे तापोऽपि च सुसाध्यता॥
bahireva bahirvege tāpo'pi ca susādhyatā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्षाशरद्वसन्तेषु वाताद्यैः प्राकृतः क्रमात्। वैकृतोऽन्यःसदुः साध्यः प्रायश्च प्राकृतोऽनिलात्॥
varṣāśaradvasanteṣu vātādyaiḥ prākṛtaḥ kramāt| vaikṛto'nyaḥsaduḥ sādhyaḥ prāyaśca prākṛto'nilāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकमार्गक्रियारम्भव्यतिवृत्तेर्महात्ययात्॥
ekamārgakriyārambhavyativṛttermahātyayāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्तश्लेष्मान्वितो ज्वरम्। कुर्यात् पित्तं च शरदि तस्य चानुबलः कफः॥
varṣāsu māruto duṣṭaḥ pittaśleṣmānvito jvaram| kuryāt pittaṃ ca śaradi tasya cānubalaḥ kaphaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्प्रकृत्या विसर्गाच्च तत्र नानशनाद्भयम्। कफो वसन्ते तमपि बातपित्तं भवेदनु॥
tatprakṛtyā visargācca tatra nānaśanādbhayam| kapho vasante tamapi bātapittaṃ bhavedanu||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्योऽनुपद्रवः। सर्वथा विकृतिज्ञाने प्रागसाध्य उदाहृतः॥
balavatsvalpadoṣeṣu jvaraḥ sādhyo'nupadravaḥ| sarvathā vikṛtijñāne prāgasādhya udāhṛtaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्वरोपद्रवतीक्ष्णत्वमग्लानिर्बहुमूत्रता। न प्रवृत्तिर्न विड्जीर्णा न क्षुत्सामज्वराकृतिः॥
jvaropadravatīkṣṇatvamaglānirbahumūtratā| na pravṛttirna viḍjīrṇā na kṣutsāmajvarākṛtiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्वरेगोऽधिकं तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः। मलप्रवृत्तिरुत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्षणम्॥
jvarego'dhikaṃ tṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ| malapravṛttirutkleśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीर्णतामविपर्यासात् सप्तरात्रं च लङ्घनात्॥
jīrṇatāmaviparyāsāt saptarātraṃ ca laṅghanāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्वरः पञ्चविधः प्रोक्तो मलकालबलाबलात्। प्रायः स सन्निपातेन भूयसा त्वपदिश्यते॥
jvaraḥ pañcavidhaḥ prokto malakālabalābalāt| prāyaḥ sa sannipātena bhūyasā tvapadiśyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्ततः सततोऽन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकौ॥
santataḥ satato'nyedyustṛtīyakacaturthakau||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धातुमूत्रशकृद्वाहिस्रोतसां व्यापिनो मलाः। तापयन्तस्तनुं सर्वां तुल्यदूष्यादिवर्धिताः॥
dhātumūtraśakṛdvāhisrotasāṃ vyāpino malāḥ| tāpayantastanuṃ sarvāṃ tulyadūṣyādivardhitāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलिनो गुरवः स्तब्धा विशेषेण रसाश्रिताः। सन्ततं निष्प्रतिद्वन्दा ज्वरं कुर्युः सुदुस्सहम्॥
balino guravaḥ stabdhā viśeṣeṇa rasāśritāḥ| santataṃ niṣpratidvandā jvaraṃ kuryuḥ sudussaham||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मलाञ्ज्वरोष्मा धातून् वा स शीघ्रं क्षपयस्ततः। सर्वाकारं रसादीनां शुध्याशुध्यापि वा क्रमात्॥
malāñjvaroṣmā dhātūn vā sa śīghraṃ kṣapayastataḥ| sarvākāraṃ rasādīnāṃ śudhyāśudhyāpi vā kramāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातपित्तकफेः सप्त दश द्वादशवासरान्। प्रायोऽनुयाति मर्यादां मोक्षाय च वधाय च॥
vātapittakapheḥ sapta daśa dvādaśavāsarān| prāyo'nuyāti maryādāṃ mokṣāya ca vadhāya ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यग्निवेशस्य मतं हारीतस्य पुनः स्मृतिः॥
ityagniveśasya mataṃ hārītasya punaḥ smṛtiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विगुणा सप्तमी यावन्नवम्येकादशी तथा। एषा त्रिदोषमर्यादा मोक्षाय च वधाय च॥
dviguṇā saptamī yāvannavamyekādaśī tathā| eṣā tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुध्यशुद्धौ ज्वरः कालं दीर्घमप्यनुवर्तते॥
śudhyaśuddhau jvaraḥ kālaṃ dīrghamapyanuvartate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृशानां व्याधिमुक्तानां मिथ्याहारादिसेविनाम्। अल्पोऽपि दोषो दूष्यादेर्लब्ध्वान्यतमतो बलम्॥
kṛśānāṃ vyādhimuktānāṃ mithyāhārādisevinām| alpo'pi doṣo dūṣyāderlabdhvānyatamato balam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्रत्यनीको विषमं कुर्याद्वृद्धिक्षयान्वितः॥
sapratyanīko viṣamaṃ kuryādvṛddhikṣayānvitaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूक्ष्मसूक्ष्मतरास्येषु दूरदूरतरेषु च। दोषो रक्तादिमार्गेषु शनैरल्पश्चिरेण यत्॥
sūkṣmasūkṣmatarāsyeṣu dūradūratareṣu ca| doṣo raktādimārgeṣu śanairalpaścireṇa yat||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
याति देहं च नाशेषं भूयिष्ठं भेषजेऽपि च। क्रमोऽयं तेन विच्छिन्नसन्तापो लक्ष्यते ज्वरः॥
yāti dehaṃ ca nāśeṣaṃ bhūyiṣṭhaṃ bheṣaje'pi ca| kramo'yaṃ tena vicchinnasantāpo lakṣyate jvaraḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषमो विषमारम्भक्रियाकालोऽनुषङ्गवान्॥
viṣamo viṣamārambhakriyākālo'nuṣaṅgavān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथोत्तरं मन्दगतिर्मन्दशक्तिर्यथा यथा। कालेनाप्नोति सदृशान् स रसादींस्तथा तथा॥
yathottaraṃ mandagatirmandaśaktiryathā yathā| kālenāpnoti sadṛśān sa rasādīṃstathā tathā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दोषो ज्वरयति क्रुद्धश्चिराच्चिरतरेण च॥
doṣo jvarayati kruddhaścirācciratareṇa ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूमौ स्थितं जलैः सिक्तं कालमेव प्रतीक्षते। अङ्कुराय यथा बीजं दोषबीजं रुजे तथा॥
bhūmau sthitaṃ jalaiḥ siktaṃ kālameva pratīkṣate| aṅkurāya yathā bījaṃ doṣabījaṃ ruje tathā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेगं कृत्वा विषं यद्वदाशये लीयतेऽबलम्। कुप्यत्याप्तबलं भूयः काले दोषविषं तथा॥
vegaṃ kṛtvā viṣaṃ yadvadāśaye līyate'balam| kupyatyāptabalaṃ bhūyaḥ kāle doṣaviṣaṃ tathā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं ज्वराः प्रवर्तन्ते विषमाः सततादयः॥
evaṃ jvarāḥ pravartante viṣamāḥ satatādayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दोषः प्रवर्तते तेषां स्वे काले ज्वरयन् बली। निवर्तते पुनश्चैष प्रत्यनीकबलाबलः॥
doṣaḥ pravartate teṣāṃ sve kāle jvarayan balī| nivartate punaścaiṣa pratyanīkabalābalaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षीणे दोषे ज्वरः सूक्ष्मो रसादिष्वेव लीयते। लीनत्वात् कार्श्यवैवर्ण्यजाड्यादीनादधाति सः॥
kṣīṇe doṣe jvaraḥ sūkṣmo rasādiṣveva līyate| līnatvāt kārśyavaivarṇyajāḍyādīnādadhāti saḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतिलीनोऽतिमन्दत्वात् भवत्यह्नि न पञ्चमे॥
atilīno'timandatvāt bhavatyahni na pañcame||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दोषो रक्ताश्रयः प्रायः करोति सततं ज्वरम्॥
doṣo raktāśrayaḥ prāyaḥ karoti satataṃ jvaram||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहोरात्रस्य स द्विः स्यात्सकृदन्येद्युराश्रितः॥
ahorātrasya sa dviḥ syātsakṛdanyedyurāśritaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन्मांसवहा नाडीर्मेदोनाडीस्तृतीयके। ग्राही पित्तानिलान्मूर्ध्नस्त्रिकस्य कफपित्ततः॥
tasminmāṃsavahā nāḍīrmedonāḍīstṛtīyake| grāhī pittānilānmūrdhnastrikasya kaphapittataḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स पृष्ठस्यानिलकफात् स चैकाहान्तरः स्मृतः॥
sa pṛṣṭhasyānilakaphāt sa caikāhāntaraḥ smṛtaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्थको मले मेदोमज्जास्थ्यन्यतमस्थिते। मज्जस्थ एवेत्यपरे प्रभावं स तु दर्शयेत्॥
caturthako male medomajjāsthyanyatamasthite| majjastha evetyapare prabhāvaṃ sa tu darśayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विधा कफेन जङ्घाभ्यां प्रथमं शिरसोऽनिलात्। गम्भीरधातुचारित्वात् सनिपातेन सम्भवात्॥
dvidhā kaphena jaṅghābhyāṃ prathamaṃ śiraso'nilāt| gambhīradhātucāritvāt sanipātena sambhavāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुल्योच्छ्रायाच्च दोषाणां दुश्चिकित्स्यश्चतुर्थकः॥
tulyocchrāyācca doṣāṇāṃ duścikitsyaścaturthakaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्थिमज्जोमयगते चतुर्थकविपर्ययः। त्रिधा द्व्यहं ज्वरयति दिनमेकं तु मुञ्चति॥
asthimajjomayagate caturthakaviparyayaḥ| tridhā dvyahaṃ jvarayati dinamekaṃ tu muñcati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलाबलेन दोषाणामन्नचेष्टादिजन्मना। ज्वरः स्यान्मनसस्तद्वत्कर्मणश्च तदा तदा॥
balābalena doṣāṇāmannaceṣṭādijanmanā| jvaraḥ syānmanasastadvatkarmaṇaśca tadā tadā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्क्लेशो गौरवं दैन्यं भङ्गोऽङ्गानां विजृम्भणम्। अरोचको वमिः सादः सर्वस्मिन् रसगे ज्वरे॥
utkleśo gauravaṃ dainyaṃ bhaṅgo'ṅgānāṃ vijṛmbhaṇam| arocako vamiḥ sādaḥ sarvasmin rasage jvare||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्तनिष्ठीवनं तृष्णा रक्तोष्णपिटकोद्गमः। दाहरागभ्रममदप्रलापा रक्तसंश्रिते॥
raktaniṣṭhīvanaṃ tṛṣṇā raktoṣṇapiṭakodgamaḥ| dāharāgabhramamadapralāpā raktasaṃśrite||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृड् ग्लानिः सृष्टवर्चस्त्वमन्तर्दाहो भ्रमस्तमः। दौर्गन्ध्यं गात्रविक्षेपो मांसस्थे मेदसि स्थिते॥
tṛḍ glāniḥ sṛṣṭavarcastvamantardāho bhramastamaḥ| daurgandhyaṃ gātravikṣepo māṃsasthe medasi sthite||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वेदोऽतितृष्णा वमनं स्वगन्धस्यासहिष्णुता। प्रलापो ग्लानिररुचिरस्थिस्थे त्वस्थिभेदनम्॥
svedo'titṛṣṇā vamanaṃ svagandhasyāsahiṣṇutā| pralāpo glānirarucirasthisthe tvasthibhedanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दोषप्रवृत्तिरूर्ध्वाधः श्वासाङ्गक्षेपकूजनम्। अन्तर्दाहो बहिःशैत्यं श्वासो हिध्मा च मज्जगे॥
doṣapravṛttirūrdhvādhaḥ śvāsāṅgakṣepakūjanam| antardāho bahiḥśaityaṃ śvāso hidhmā ca majjage||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमसो दर्शनं मर्मच्छेदनं स्तब्धमेढ्रता। शुक्रप्रवृत्तिर्मृत्युश्च जायते शुक्रसंश्रये॥
tamaso darśanaṃ marmacchedanaṃ stabdhameḍhratā| śukrapravṛttirmṛtyuśca jāyate śukrasaṃśraye||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तरोत्तरदुस्साध्याः पञ्चात्रान्त्यौ तु वर्जयेत्। प्रलिम्पन्निव गात्राणि श्लेष्मणा गौरवेण च॥
uttarottaradussādhyāḥ pañcātrāntyau tu varjayet| pralimpanniva gātrāṇi śleṣmaṇā gauraveṇa ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्दज्वरः प्रलेपस्तु सशीतः स्यात्प्रलेपकः। नित्यं मन्दज्वरो रूक्षः शीतः कृच्छ्रेण सिध्यति॥
mandajvaraḥ pralepastu saśītaḥ syātpralepakaḥ| nityaṃ mandajvaro rūkṣaḥ śītaḥ kṛcchreṇa sidhyati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्तब्धाङ्गः श्लेष्मभूयिष्ठो भवेद्वातबलासकः। हरिद्राभेकवर्णाभस्तद्वर्णं यः प्रमेहति॥
stabdhāṅgaḥ śleṣmabhūyiṣṭho bhavedvātabalāsakaḥ| haridrābhekavarṇābhastadvarṇaṃ yaḥ pramehati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स वै हारिद्रको नाम ज्वरभेदोऽन्तकः स्मृतः। कफवातौ समौ यस्य हीनपित्तस्य देहिनः॥
sa vai hāridrako nāma jvarabhedo'ntakaḥ smṛtaḥ| kaphavātau samau yasya hīnapittasya dehinaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तीक्ष्णो वा यदि वा मन्दो जायते रात्रिकोज्वरः। दिवाकरापीतबले व्यायामाच्च विशोषिते॥
tīkṣṇo vā yadi vā mando jāyate rātrikojvaraḥ| divākarāpītabale vyāyāmācca viśoṣite||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शरीरे नियतं वाताज्ज्वरः स्यात् पूर्वरात्रिकः। आमाशये यदा दुष्टे श्लेष्मपित्ते व्यवस्थिते॥
śarīre niyataṃ vātājjvaraḥ syāt pūrvarātrikaḥ| āmāśaye yadā duṣṭe śleṣmapitte vyavasthite||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदार्धं शीतलं देहे स्वर्धज्चोष्णं प्रजायते। काये पित्तं यदा दुष्टं श्लेष्मा चान्ते व्यवस्थितः॥
tadārdhaṃ śītalaṃ dehe svardhajcoṣṇaṃ prajāyate| kāye pittaṃ yadā duṣṭaṃ śleṣmā cānte vyavasthitaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उष्णत्वं तेन देहस्य शीतत्वं करपादयोः॥
uṣṇatvaṃ tena dehasya śītatvaṃ karapādayoḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धातून् प्रक्षोभयन् दोषो मोक्षकाले विलीयते। ततो नरः श्वसन् स्विद्यन् कूजन् वमति चेष्टते॥
dhātūn prakṣobhayan doṣo mokṣakāle vilīyate| tato naraḥ śvasan svidyan kūjan vamati ceṣṭate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेपते प्रलपत्युष्णैः शीतैश्चाङ्गैर्हतप्रभः। विसंज्ञो ज्वरवेगार्तः सक्रोध इव वीक्षते॥
vepate pralapatyuṣṇaiḥ śītaiścāṅgairhataprabhaḥ| visaṃjño jvaravegārtaḥ sakrodha iva vīkṣate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सदोषशब्दञ्च शकृद् द्रवं सृजति वेगवत्॥
sadoṣaśabdañca śakṛd dravaṃ sṛjati vegavat||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहो लघुर्व्यपगतक्लमममोहतापः पाको मुखे करणसौष्ठवमव्यथत्वम्। स्वेदः क्षवः प्रकृतियोगि मनोऽन्नलिप्सा कण्डूश्च मूर्ध्नि विगतज्वरलक्षणानि॥
deho laghurvyapagataklamamamohatāpaḥ pāko mukhe karaṇasauṣṭhavamavyathatvam| svedaḥ kṣavaḥ prakṛtiyogi mano'nnalipsā kaṇḍūśca mūrdhni vigatajvaralakṣaṇāni||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.