अथातो रक्तपित्तकासनिदानं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥
athāto raktapittakāsanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha·3·3.3
Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 3.3
भृशोष्णतीक्ष्णकट्वम्ललवणातिविदाहिभिः। कोद्रवोद्दालकैश्चान्नैस्तद्युक्तैरतिसेवितैः॥
bhṛśoṣṇatīkṣṇakaṭvamlalavaṇātividāhibhiḥ| kodravoddālakaiścānnaistadyuktairatisevitaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुपितं पित्तलैः पित्तं द्रवं रक्तं च मूर्छिते। ते मिथस्तुल्यरूपत्वमागम्य व्याप्नुतस्तनुम्॥
kupitaṃ pittalaiḥ pittaṃ dravaṃ raktaṃ ca mūrchite| te mithastulyarūpatvamāgamya vyāpnutastanum||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्तं रक्तस्य विकृतेः संसर्गाद् दूषणादपि। गन्धवर्णानुवृत्तेश्च रक्तेन व्यपदिश्यते॥
pittaṃ raktasya vikṛteḥ saṃsargād dūṣaṇādapi| gandhavarṇānuvṛtteśca raktena vyapadiśyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रभवत्यसृजः स्थानात् प्लीहतो यकृतश्च तत्॥
prabhavatyasṛjaḥ sthānāt plīhato yakṛtaśca tat||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरोगुरुत्वमरुचिः शीतेच्छा धूमकोऽम्लकः। छर्दिश्छर्दितबैभत्स्यं कासश्वासौ भ्रमः क्लमः॥
śirogurutvamaruciḥ śītecchā dhūmako'mlakaḥ| chardiścharditabaibhatsyaṃ kāsaśvāsau bhramaḥ klamaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोहलोहितमत्स्यामगन्धास्यत्वं स्वरक्षयः। रक्तहारिद्रहरितवर्णता नयनादिषु॥
lohalohitamatsyāmagandhāsyatvaṃ svarakṣayaḥ| raktahāridraharitavarṇatā nayanādiṣu||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नीललोहितपीतानां वर्णानामविवेचनम्। स्वप्ने तद्वर्णदर्शित्वं भवत्यस्मिन् भविष्यति॥
nīlalohitapītānāṃ varṇānāmavivecanam| svapne tadvarṇadarśitvaṃ bhavatyasmin bhaviṣyati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः। कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत् प्रवर्तते॥
ūrdhvaṃ nāsākṣikarṇāsyairmeḍhrayonigudairadhaḥ| kupitaṃ romakūpaiśca samastaistat pravartate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊर्ध्वं साध्यं कफाद्यस्मात्तद्विरेचनसाधनम्। बह्वौषधं च पित्तस्य विरेको हि वरौषधम्॥
ūrdhvaṃ sādhyaṃ kaphādyasmāttadvirecanasādhanam| bahvauṣadhaṃ ca pittasya vireko hi varauṣadham||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुबन्धी कफो यश्च तत्र तस्यापि शुद्धिकृत्। कषायाः स्वादवोऽप्यस्य विशुद्धश्लेष्मणो हिताः॥
anubandhī kapho yaśca tatra tasyāpi śuddhikṛt| kaṣāyāḥ svādavo'pyasya viśuddhaśleṣmaṇo hitāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किमु तिक्ताः कषाया वा ये निसर्गात् कफापहाः॥
kimu tiktāḥ kaṣāyā vā ye nisargāt kaphāpahāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधो याप्यं चलाद्यस्मात्तत् प्रच्छर्दनसाधनम्। स्वल्पौषधं च पित्तस्य वमनं न वरौषधम्॥
adho yāpyaṃ calādyasmāttat pracchardanasādhanam| svalpauṣadhaṃ ca pittasya vamanaṃ na varauṣadham||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुबन्धी चलो यश्च शान्तयेपि न तस्य तत्। कषायाश्च हितास्तस्य मधुरा एव केवलम्॥
anubandhī calo yaśca śāntayepi na tasya tat| kaṣāyāśca hitāstasya madhurā eva kevalam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कफमारुतसंसृष्टमसाध्यमुभयायनम्। अशक्यप्रातिलोम्यत्वादभावादौषधस्य च॥
kaphamārutasaṃsṛṣṭamasādhyamubhayāyanam| aśakyaprātilomyatvādabhāvādauṣadhasya ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न हि संशोधनं किञ्चिदस्त्यस्य प्रतिलोमनम्। शोधनं प्रतिलोमं च रक्तपित्ते भिषग्जितम्॥
na hi saṃśodhanaṃ kiñcidastyasya pratilomanam| śodhanaṃ pratilomaṃ ca raktapitte bhiṣagjitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमेवोपशमनं सर्वशो नास्य विद्यते। संसृष्टेषु हि दोषेषु सर्वजिच्छमनं हितम्॥
evamevopaśamanaṃ sarvaśo nāsya vidyate| saṃsṛṣṭeṣu hi doṣeṣu sarvajicchamanaṃ hitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र दोषानुगमनं सिरास्र एव लक्षयेत्। उपद्रवांश्च विकृतिज्ञानतः तेषु चाधिकम्॥
tatra doṣānugamanaṃ sirāsra eva lakṣayet| upadravāṃśca vikṛtijñānataḥ teṣu cādhikam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आशुकारी यतः कासस्तमेवातः प्रवक्ष्यते॥
āśukārī yataḥ kāsastamevātaḥ pravakṣyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्च कासाः वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः। क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम्॥
pañca kāsāḥ vātapittaśleṣmakṣatakṣayaiḥ| kṣayāyopekṣitāḥ sarve balinaścottarottaram||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां भविष्यतां रूपं कण्ठे कण्डूररोचकः। शूकपूर्णाभकण्ठत्वमस्वास्थ्यं हृदयस्य च॥
teṣāṃ bhaviṣyatāṃ rūpaṃ kaṇṭhe kaṇḍūrarocakaḥ| śūkapūrṇābhakaṇṭhatvamasvāsthyaṃ hṛdayasya ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कषायविज्जलासात्म्यकट्वम्ललवणोषणैः। रूक्षशीतगुरुस्निग्धोत्क्लेदिपर्युषिताशनैः॥
kaṣāyavijjalāsātmyakaṭvamlalavaṇoṣaṇaiḥ| rūkṣaśītagurusnigdhotklediparyuṣitāśanaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धारणोदीरणायासरात्र्यहःस्वप्नजागरैः। अन्यैश्च तद्विधैर्धातुक्षयावरणकारिभिः॥
dhāraṇodīraṇāyāsarātryahaḥsvapnajāgaraiḥ| anyaiśca tadvidhairdhātukṣayāvaraṇakāribhiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रुद्धः प्रतिहतोऽपाने यदापानः प्रपद्यते। ऊर्ध्वं रसस्य स स्थाने तिष्ठन्नुरसि पीड्यते॥
kruddhaḥ pratihato'pāne yadāpānaḥ prapadyate| ūrdhvaṃ rasasya sa sthāne tiṣṭhannurasi pīḍyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदानेन संजस्तत्र कण्ठे चानुप्रपूर्य च। वाहिनीर्गलमूर्धस्थास्ततोऽङ्गान्युत्क्षिपन्निव॥
udānena saṃjastatra kaṇṭhe cānuprapūrya ca| vāhinīrgalamūrdhasthāstato'ṅgānyutkṣipanniva||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षिपन्निवाक्षिणी पृष्ठमुरःपार्श्वे च पीडयन्। विवृतत्वान्मुखेनैति भिन्नकांस्योपमध्वनिः॥
kṣipannivākṣiṇī pṛṣṭhamuraḥpārśve ca pīḍayan| vivṛtatvānmukhenaiti bhinnakāṃsyopamadhvaniḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मात्तस्मात्स वर्णौजोबलमांसक्षयावहः॥
yasmāttasmātsa varṇaujobalamāṃsakṣayāvahaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेतुभेदात् प्रतीघातभेदो वायोः संरहसः। यद्रुजाशब्दवैषम्यं कासानां जायते ततः॥
hetubhedāt pratīghātabhedo vāyoḥ saṃrahasaḥ| yadrujāśabdavaiṣamyaṃ kāsānāṃ jāyate tataḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुपितो वातलैर्वायुः शुष्कोरःकण्ठवक्त्रताम्। हृत्पार्श्वोरःशिरःशूलं मोहक्षोभस्वरक्षयान्॥
kupito vātalairvāyuḥ śuṣkoraḥkaṇṭhavaktratām| hṛtpārśvoraḥśiraḥśūlaṃ mohakṣobhasvarakṣayān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करोति शुष्ककासं च महावेगरुजास्वनम्। सोऽङ्गहर्षी कफं शुष्कं कृच्छ्रान्मुक्त्वाल्पतां व्रजेत्॥
karoti śuṣkakāsaṃ ca mahāvegarujāsvanam| so'ṅgaharṣī kaphaṃ śuṣkaṃ kṛcchrānmuktvālpatāṃ vrajet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्तात् पीताक्षिकफता तिक्तास्यत्वं ज्वरो भ्रमः। पित्तासृग्वमनं तृष्णा वैस्वर्यं धूमको मदः॥
pittāt pītākṣikaphatā tiktāsyatvaṃ jvaro bhramaḥ| pittāsṛgvamanaṃ tṛṣṇā vaisvaryaṃ dhūmako madaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रततं कासवेगेन ज्योतिषामिव दर्शनम्। कफादुरोऽल्परुङ्मूर्धहृदयं स्तिमितं गुरु॥
pratataṃ kāsavegena jyotiṣāmiva darśanam| kaphāduro'lparuṅmūrdhahṛdayaṃ stimitaṃ guru||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कण्ठोपलेपः सदनं पीनसच्छर्द्यरोचकाः। रोमहर्षो घनस्निग्धश्वेतश्लेष्मप्रवर्तनम्॥
kaṇṭhopalepaḥ sadanaṃ pīnasacchardyarocakāḥ| romaharṣo ghanasnigdhaśvetaśleṣmapravartanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युद्धाद्यैः साहसैस्तैस्तैः सेवितैरयथाबलम्। उरस्यन्तःक्षते वायुः पित्तेनानुगतो बली॥
yuddhādyaiḥ sāhasaistaistaiḥ sevitairayathābalam| urasyantaḥkṣate vāyuḥ pittenānugato balī||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुपितः कुरुते कासं कफं तेन सशोणितम्। पीतं श्यावं च शुष्कं च ग्रथितं कुथितं बहु॥
kupitaḥ kurute kāsaṃ kaphaṃ tena saśoṇitam| pītaṃ śyāvaṃ ca śuṣkaṃ ca grathitaṃ kuthitaṃ bahu||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ष्ठीवेत् कण्ठेन रुजता विभीन्नेनेव चोरसा। सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना॥
ṣṭhīvet kaṇṭhena rujatā vibhīnneneva corasā| sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānena śūlinā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यकम्पवान्। पारावत इवाकूजन् पार्श्वशूली ततोऽस्य च॥
parvabhedajvaraśvāsatṛṣṇāvaisvaryakampavān| pārāvata ivākūjan pārśvaśūlī tato'sya ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रमाद्वीर्यं रुचिः पक्तिर्बलं वर्णश्च हीयते। पक्षीणस्य सासृङ्मूत्रत्वं स्याच्च पृष्ठकटीग्रहः॥
kramādvīryaṃ ruciḥ paktirbalaṃ varṇaśca hīyate| pakṣīṇasya sāsṛṅmūtratvaṃ syācca pṛṣṭhakaṭīgrahaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वायुप्रधानाः कुपिता धातवो राजयक्ष्मिणः। कुर्वन्ति यक्ष्मायतनैः कासं ष्ठीवेत् कफं ततः॥
vāyupradhānāḥ kupitā dhātavo rājayakṣmiṇaḥ| kurvanti yakṣmāyatanaiḥ kāsaṃ ṣṭhīvet kaphaṃ tataḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूतिपूतोपमं पीतं विस्रं हरितलोहितम्। लुप्येत इव पार्श्वे च हृदयं पततीव च॥
pūtipūtopamaṃ pītaṃ visraṃ haritalohitam| lupyeta iva pārśve ca hṛdayaṃ patatīva ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकस्मादुष्णशीतेच्छा बह्वाशित्वं बलक्षयः। स्निग्धप्रसनवक्त्रत्वं श्रीमद्दशननेत्रता॥
akasmāduṣṇaśītecchā bahvāśitvaṃ balakṣayaḥ| snigdhaprasanavaktratvaṃ śrīmaddaśananetratā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततोऽस्यक्षयरूपाणि सर्वाण्याविर्भवन्ति च॥
tato'syakṣayarūpāṇi sarvāṇyāvirbhavanti ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्येष क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः। याप्यो वा बलिनां तद्वत् क्षतजोऽभिनवौ तु तौ॥
ityeṣa kṣayajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṃ dehanāśanaḥ| yāpyo vā balināṃ tadvat kṣatajo'bhinavau tu tau||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिध्येतामपि सानाथ्यात् साध्या दोषैः पृथक् त्रयः। मिश्रा याप्या द्वयात्सर्वे जरसा स्थविरस्य च॥
sidhyetāmapi sānāthyāt sādhyā doṣaiḥ pṛthak trayaḥ| miśrā yāpyā dvayātsarve jarasā sthavirasya ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कासाच्छ्वासक्षयछर्दिस्वरसादादयो गदाः। भवन्त्युपेक्षया यस्मात्तस्मात्तं त्वरया जयेत्॥
kāsācchvāsakṣayachardisvarasādādayo gadāḥ| bhavantyupekṣayā yasmāttasmāttaṃ tvarayā jayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.