अथातो राजयक्ष्मादिनिदानं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥
athāto rājayakṣmādinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha·3·3.5
Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 3.5
अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः। राजयक्ष्मा क्षयः शोषो रोगराडिति च स्मृतः॥
anekarogānugato bahurogapurogamaḥ| rājayakṣmā kṣayaḥ śoṣo rogarāḍiti ca smṛtaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नक्षत्राणां द्विजानां च राज्ञोऽभूद्यदयं पुरा। यच्च राजा च यक्ष्मा च राजयक्ष्मा ततो मतः॥
nakṣatrāṇāṃ dvijānāṃ ca rājño'bhūdyadayaṃ purā| yacca rājā ca yakṣmā ca rājayakṣmā tato mataḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहौषधक्षयकृतेः क्षयस्तत्सम्भवाच्च सः। रसादिशोषणाच्छोषो रोगराट् तेषु राजनात्॥
dehauṣadhakṣayakṛteḥ kṣayastatsambhavācca saḥ| rasādiśoṣaṇācchoṣo rogarāṭ teṣu rājanāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साहसं वेगसंरोधः शुक्रौजःस्नेहसङ्क्षयः। अन्नपानविधित्यागश्चत्वारस्तस्य हेतवः॥
sāhasaṃ vegasaṃrodhaḥ śukraujaḥsnehasaṅkṣayaḥ| annapānavidhityāgaścatvārastasya hetavaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तैरुदीर्णोऽनिलः पित्तं कफं चोदीर्य सर्वतः। शरीरसन्धीनाविश्य तान् सिराश्च प्रपीडयन्॥
tairudīrṇo'nilaḥ pittaṃ kaphaṃ codīrya sarvataḥ| śarīrasandhīnāviśya tān sirāśca prapīḍayan||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुखानि स्रोतसां रुध्वा तथैवातिविवृत्य वा। सर्पन्नूर्ध्वमधस्तिर्यग्यथास्वं जनयेत् गदान्॥
mukhāni srotasāṃ rudhvā tathaivātivivṛtya vā| sarpannūrdhvamadhastiryagyathāsvaṃ janayet gadān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपं भविष्यतस्तस्य प्रतिश्यायो भृशं क्षवः। प्रसेको मुखमाधुर्यंअ सदनं वह्निदेहयोः॥
rūpaṃ bhaviṣyatastasya pratiśyāyo bhṛśaṃ kṣavaḥ| praseko mukhamādhuryaṃa sadanaṃ vahnidehayoḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थाल्यमत्रान्नपानादौ शुचावप्यशुचीक्षणम्। मक्षिकातृणकेशादिपातः प्रायोऽन्नपानयोः॥
sthālyamatrānnapānādau śucāvapyaśucīkṣaṇam| makṣikātṛṇakeśādipātaḥ prāyo'nnapānayoḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृल्लासश्छर्दिररुचिरश्नतोऽपि बलक्षयः। पाण्योरवेक्षा पादस्य शोफोऽक्ष्णोरतिशुक्लता॥
hṛllāsaśchardiraruciraśnato'pi balakṣayaḥ| pāṇyoravekṣā pādasya śopho'kṣṇoratiśuklatā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाह्वोः प्रमाणजिज्ञासा काये बैभत्स्यदर्शनम्। स्त्रीमद्यमांसप्रियता घृणित्वं मूर्धगुण्ठनम्॥
bāhvoḥ pramāṇajijñāsā kāye baibhatsyadarśanam| strīmadyamāṃsapriyatā ghṛṇitvaṃ mūrdhaguṇṭhanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नखकेशातिवृद्धिश्च स्वप्ने चाभिभवो भवेत्। पतङ्गकृकलासाहिकपिश्वापदपक्षिभिः॥
nakhakeśātivṛddhiśca svapne cābhibhavo bhavet| pataṅgakṛkalāsāhikapiśvāpadapakṣibhiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केशास्थितुषभस्मादिराशौ समधिरोहणम्। शून्यानां ग्रामदेशानां दर्शनं शुष्यतोऽम्भसः॥
keśāsthituṣabhasmādirāśau samadhirohaṇam| śūnyānāṃ grāmadeśānāṃ darśanaṃ śuṣyato'mbhasaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्योतिर्गिरीणां पततां ज्वलतां च महीरुहाम्॥
jyotirgirīṇāṃ patatāṃ jvalatāṃ ca mahīruhām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पीनसश्वासकासांसमूर्धस्वररुजोऽरुचिः। ऊर्ध्वं विट्स्रंससंशोषावधश्छरिदिस्तु कोष्ठगे॥
pīnasaśvāsakāsāṃsamūrdhasvararujo'ruciḥ| ūrdhvaṃ viṭsraṃsasaṃśoṣāvadhaścharidistu koṣṭhage||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिर्यक्स्थे पार्श्वरुक्दोषे सन्धिगे भवति ज्वरः। रूपाण्येकादशैतानि जायन्ते राजयक्ष्मिणः॥
tiryaksthe pārśvarukdoṣe sandhige bhavati jvaraḥ| rūpāṇyekādaśaitāni jāyante rājayakṣmiṇaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषामुपद्रवान् विद्यात् कण्ठोद्ध्वंसमुरोरुजम्। जृम्भाङ्गमर्दनिष्ठीववह्निसादास्यपूतिताः॥
teṣāmupadravān vidyāt kaṇṭhoddhvaṃsamurorujam| jṛmbhāṅgamardaniṣṭhīvavahnisādāsyapūtitāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र वाताच्छिरःपार्श्वशूलमंसाङ्गमर्दनम्। कण्ठोद्ध्वंसः स्वरभ्रंशः पित्तात् पादास्यपाणिषु॥
tatra vātācchiraḥpārśvaśūlamaṃsāṅgamardanam| kaṇṭhoddhvaṃsaḥ svarabhraṃśaḥ pittāt pādāsyapāṇiṣu||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दाहोतिसारोऽसृक्छर्दिर्मुखगन्धो ज्वरो मदः। कफादरोचकश्छर्दिः कासो मूर्धाङ्गगौरवम्॥
dāhotisāro'sṛkchardirmukhagandho jvaro madaḥ| kaphādarocakaśchardiḥ kāso mūrdhāṅgagauravam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रसेकः पीनसः श्वासः स्वरसादोऽल्पवह्निता॥
prasekaḥ pīnasaḥ śvāsaḥ svarasādo'lpavahnitā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दोषैर्मन्दानलत्वेन सोपलेपैः कफोल्बणैः। स्रोतोमुखेषु रुद्धेषु धातूष्मस्वल्पकेषु च॥
doṣairmandānalatvena sopalepaiḥ kapholbaṇaiḥ| srotomukheṣu ruddheṣu dhātūṣmasvalpakeṣu ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विदह्यमानः स्वस्थाने रसस्तांस्तानुपद्रवान्। कुर्यादगच्छन् मांसादीनसृक् चोर्ध्वं प्रधावति॥
vidahyamānaḥ svasthāne rasastāṃstānupadravān| kuryādagacchan māṃsādīnasṛk cordhvaṃ pradhāvati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पच्यते कोष्ठ एवान्नमन्नपक्त्रैव चास्य यत्। प्रायोऽस्मान्मलतां यातं नैवालं धातुपुष्टये॥
pacyate koṣṭha evānnamannapaktraiva cāsya yat| prāyo'smānmalatāṃ yātaṃ naivālaṃ dhātupuṣṭaye||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसोऽप्यस्य न रक्ताय मांसाय कुत एव तु। अवष्टब्धः स शकृता केवलं वर्तते क्षयी॥
raso'pyasya na raktāya māṃsāya kuta eva tu| avaṣṭabdhaḥ sa śakṛtā kevalaṃ vartate kṣayī||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लिङ्गेष्वल्पेष्वपि क्षीणं व्याध्यौषधबलाक्षमम्। वर्जयेत् साधयेदेव सर्वेष्वपि ततोऽन्यथा॥
liṅgeṣvalpeṣvapi kṣīṇaṃ vyādhyauṣadhabalākṣamam| varjayet sādhayedeva sarveṣvapi tato'nyathā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च क्षयात् षष्ठश्च मेदसा। स्वरसादो भवेत्तत्र क्षामो रूक्षश्चलः स्वरः॥
doṣairvyastaiḥ samastaiśca kṣayāt ṣaṣṭhaśca medasā| svarasādo bhavettatra kṣāmo rūkṣaścalaḥ svaraḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शूकपूर्णाभकण्ठत्वं स्निग्धोष्णोपशयोऽनिलात्। पित्तात्तालुगले दाहः शोष उक्तावसूयनम्॥
śūkapūrṇābhakaṇṭhatvaṃ snigdhoṣṇopaśayo'nilāt| pittāttālugale dāhaḥ śoṣa uktāvasūyanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लिम्पन्निव कफात् कण्ठं मन्दः खुरखुरायते। स्वरो विबद्धः सर्वैस्तु सर्वलिङ्गः क्षयात् कषेत्॥
limpanniva kaphāt kaṇṭhaṃ mandaḥ khurakhurāyate| svaro vibaddhaḥ sarvaistu sarvaliṅgaḥ kṣayāt kaṣet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धूमायतीव चात्यर्थं मेदसा श्लेष्मलक्षणः। कृच्छ्रलक्ष्याक्षरश्चात्र सर्वैरन्त्यं च वर्जयेत्॥
dhūmāyatīva cātyarthaṃ medasā śleṣmalakṣaṇaḥ| kṛcchralakṣyākṣaraścātra sarvairantyaṃ ca varjayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अरोचको भवेद्दोषैर्जिह्वाहृदयसंश्रयैः। सन्निपातेन मनसः सन्तापेन च पञ्चमः॥
arocako bhaveddoṣairjihvāhṛdayasaṃśrayaiḥ| sannipātena manasaḥ santāpena ca pañcamaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कषायतिक्तमधुरं वातादिषु मुखं क्रमात्। सर्वोत्थे विरसं शोकक्रोधादिषु यथामलम्॥
kaṣāyatiktamadhuraṃ vātādiṣu mukhaṃ kramāt| sarvotthe virasaṃ śokakrodhādiṣu yathāmalam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छर्दिर्दोषैः पृथक् सर्वैर्द्विष्टैरर्थैश्च पञ्चमी। उदानो विकृतो दोषान् यूसर्वास्वर्प्ध्वमस्यति॥
chardirdoṣaiḥ pṛthak sarvairdviṣṭairarthaiśca pañcamī| udāno vikṛto doṣān yūsarvāsvarpdhvamasyati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तासूत्क्लेशास्यलावण्यप्रसेकारुचयोऽग्रगाः। नाभिं पृष्ठं रुजन् वायुः पार्श्वेचाहारमुत्क्षिपेत्॥
tāsūtkleśāsyalāvaṇyaprasekārucayo'gragāḥ| nābhiṃ pṛṣṭhaṃ rujan vāyuḥ pārśvecāhāramutkṣipet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो विच्छिन्नमल्पाल्पं कषायं फेनिलं वमेत्। शब्दोद्गारयुतं कृष्णमच्छं कृच्छ्रेण वेगवत्॥
tato vicchinnamalpālpaṃ kaṣāyaṃ phenilaṃ vamet| śabdodgārayutaṃ kṛṣṇamacchaṃ kṛcchreṇa vegavat||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कासास्यशोषहृन्मूर्धस्वरपीडाक्लमान्वितः। पित्तात् क्षारोदकनिभं धूम्रं हरितपीतकम्॥
kāsāsyaśoṣahṛnmūrdhasvarapīḍāklamānvitaḥ| pittāt kṣārodakanibhaṃ dhūmraṃ haritapītakam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सासृगम्लं कटूष्णं च तृण्मूर्छादाहतापवान्। कफात् स्निग्धं घनं श्वेतं श्लेष्मतन्तुगवाक्षितम्॥
sāsṛgamlaṃ kaṭūṣṇaṃ ca tṛṇmūrchādāhatāpavān| kaphāt snigdhaṃ ghanaṃ śvetaṃ śleṣmatantugavākṣitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुरं लवणं भूरिप्रसक्तं लोमहर्षणम्। मुखश्वयथुमाधुर्यतन्द्राहृल्लासकासवान्॥
madhuraṃ lavaṇaṃ bhūriprasaktaṃ lomaharṣaṇam| mukhaśvayathumādhuryatandrāhṛllāsakāsavān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वलिङ्गा मलैः सर्वै रिष्टोक्ता याच तां त्यजेत्। पूत्यमेध्याशुचिद्विष्टदर्शनश्रवणादिभिः॥
sarvaliṅgā malaiḥ sarvai riṣṭoktā yāca tāṃ tyajet| pūtyamedhyāśucidviṣṭadarśanaśravaṇādibhiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तप्ते चित्ते हृदि क्लिष्टे छर्दिर्द्विष्टार्थयोगजा॥
tapte citte hṛdi kliṣṭe chardirdviṣṭārthayogajā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातादीनेव विमृशेत् कृमितृष्णामदौहृदे। शूलवेपथुहृल्लासैर्विशेषात् कृमिजां वदेत्॥
vātādīneva vimṛśet kṛmitṛṣṇāmadauhṛde| śūlavepathuhṛllāsairviśeṣāt kṛmijāṃ vadet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृमिहृद्रोगलिग्गैश्च स्मृताः पञ्च तु हृद्गदाः। तेषां गुल्मनिदानोक्तैः समुत्थानैश्च सम्भवः॥
kṛmihṛdrogaliggaiśca smṛtāḥ pañca tu hṛdgadāḥ| teṣāṃ gulmanidānoktaiḥ samutthānaiśca sambhavaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातेन शूल्यतेऽत्यर्थं तुद्येते स्फुटतीव च। भिद्यते शुष्यति स्तब्धं हृदयं शून्यता द्रवः॥
vātena śūlyate'tyarthaṃ tudyete sphuṭatīva ca| bhidyate śuṣyati stabdhaṃ hṛdayaṃ śūnyatā dravaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकस्माद्दीनता शोको भयं शब्दासहिष्णुता। वेपथुर्वेष्टनं मोहः श्वासरोधोऽल्पनिद्रता॥
akasmāddīnatā śoko bhayaṃ śabdāsahiṣṇutā| vepathurveṣṭanaṃ mohaḥ śvāsarodho'lpanidratā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्तात्तृष्णा भ्रमो मूर्च्छा स्वेदोऽम्लकःक्लमः। छर्दनं चाम्लपित्तस्य धूमकः पीतता ज्वरः॥
pittāttṛṣṇā bhramo mūrcchā svedo'mlakaḥklamaḥ| chardanaṃ cāmlapittasya dhūmakaḥ pītatā jvaraḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्लेष्मणा हृदयं स्तब्धं भारि कंसाश्मगर्भवत्। कासाग्निसादनिष्ठीवनिद्रालस्यारुचिज्वराः॥
śleṣmaṇā hṛdayaṃ stabdhaṃ bhāri kaṃsāśmagarbhavat| kāsāgnisādaniṣṭhīvanidrālasyārucijvarāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वलिङ्गस्त्रिभिर्दोषैः कृमिभिः श्यावनेत्रता। तमःप्रवेशो हृल्लासः शोषः कण्डूः कफस्रुतिः॥
sarvaliṅgastribhirdoṣaiḥ kṛmibhiḥ śyāvanetratā| tamaḥpraveśo hṛllāsaḥ śoṣaḥ kaṇḍūḥ kaphasrutiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृदयं प्रततञ्चात्र क्रकचेनेव दार्यते। चिकित्सेदामयं घोरं तं शीघ्रं शीघ्रकारिणम्॥
hṛdayaṃ pratatañcātra krakaceneva dāryate| cikitsedāmayaṃ ghoraṃ taṃ śīghraṃ śīghrakāriṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातात् पित्तात् कफात् तृष्णा सन्निपाताद्रसक्षयात्। षष्ठी स्यादुपसर्गाच्च वातपित्ते तु कारणम्॥
vātāt pittāt kaphāt tṛṣṇā sannipātādrasakṣayāt| ṣaṣṭhī syādupasargācca vātapitte tu kāraṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वासु तत्प्रकोपो हि सौम्यधातुप्रशोषणात्। सर्वदेहभ्रमोत्कम्पतापतृट्दाहमोहकृत्॥
sarvāsu tatprakopo hi saumyadhātupraśoṣaṇāt| sarvadehabhramotkampatāpatṛṭdāhamohakṛt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जिह्वामूलगलक्लोमतालुतोयवहाः सिराः। संशोष्य तृष्णा जायन्ते तासां सामान्यलक्षणम्॥
jihvāmūlagalaklomatālutoyavahāḥ sirāḥ| saṃśoṣya tṛṣṇā jāyante tāsāṃ sāmānyalakṣaṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुखशोषो जलातृप्तिरन्नद्वेषः स्वरक्षयः। कण्ठौष्ठजिह्वाकार्कश्यं जिह्वानिष्क्रमणं क्लमः॥
mukhaśoṣo jalātṛptirannadveṣaḥ svarakṣayaḥ| kaṇṭhauṣṭhajihvākārkaśyaṃ jihvāniṣkramaṇaṃ klamaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रलापश्चित्तविभ्रंशस्तृड्ग्रहोक्तास्तथामयाः॥
pralāpaścittavibhraṃśastṛḍgrahoktāstathāmayāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मारुतात् क्षामता दैन्यं शङ्खतोदः शिरोभ्रमः। गन्धाज्ञानास्यवैरस्यश्रुतिनिद्राबलक्षयाः॥
mārutāt kṣāmatā dainyaṃ śaṅkhatodaḥ śirobhramaḥ| gandhājñānāsyavairasyaśrutinidrābalakṣayāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीताम्बुपानाद्वृद्धिश्च पित्तान्मूर्छास्यतिक्तता। रक्तेक्षणत्वं प्रततं शोषो दाहोऽतिधूमकः॥
śītāmbupānādvṛddhiśca pittānmūrchāsyatiktatā| raktekṣaṇatvaṃ pratataṃ śoṣo dāho'tidhūmakaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कफो रुणद्धि कुपितस्तोयवाहिषु मारुतम्। स्रोतस्सु सकफस्तेन पङ्कवच्छोष्यते ततः॥
kapho ruṇaddhi kupitastoyavāhiṣu mārutam| srotassu sakaphastena paṅkavacchoṣyate tataḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शूकैरिवाचितः कण्ठो निद्रा मधुरवक्त्रता। आध्मानं शिरसो जाड्यं स्तैमित्यच्छर्द्यरोचकाः। आलस्यमविपाकश्च सर्वैः स्यात् सर्वलक्षणा॥
śūkairivācitaḥ kaṇṭho nidrā madhuravaktratā| ādhmānaṃ śiraso jāḍyaṃ staimityacchardyarocakāḥ| ālasyamavipākaśca sarvaiḥ syāt sarvalakṣaṇā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आमोद्भवा च भक्तस्य संरोधाद्वातपित्तजा। उष्णक्लान्तस्य सहसा शीताम्भो भजतस्तृषम्॥
āmodbhavā ca bhaktasya saṃrodhādvātapittajā| uṣṇaklāntasya sahasā śītāmbho bhajatastṛṣam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊष्मा रुद्धो गतः कोष्ठं यां कुर्यात् पित्तजैव सा। या च पानातिपानोत्था तीक्ष्णाग्रेःस्नेहजा च या॥
ūṣmā ruddho gataḥ koṣṭhaṃ yāṃ kuryāt pittajaiva sā| yā ca pānātipānotthā tīkṣṇāgreḥsnehajā ca yā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्निग्धगुर्वम्ललवणभोजनेन कफोद्भवा। तृष्णा रसक्षयोक्तेन लक्षणेन क्षयात्मिका॥
snigdhagurvamlalavaṇabhojanena kaphodbhavā| tṛṣṇā rasakṣayoktena lakṣaṇena kṣayātmikā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शोषमेहज्वराद्यन्यदीर्घरोगोपसर्गतः। या तृष्णा जायते तीव्रा सोपसर्गात्मिका स्मृता॥
śoṣamehajvarādyanyadīrgharogopasargataḥ| yā tṛṣṇā jāyate tīvrā sopasargātmikā smṛtā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.