अथातो मदात्ययनिदानं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥
athāto madātyayanidānaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha·3·3.6
Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 3.6
तीक्ष्णोक्ष्णरूक्षसूक्ष्माम्लं व्यवाय्याशुकरं लघु। विकाशि विशदं मद्यमोजसोऽस्माद्विपर्ययः॥
tīkṣṇokṣṇarūkṣasūkṣmāmlaṃ vyavāyyāśukaraṃ laghu| vikāśi viśadaṃ madyamojaso'smādviparyayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तीक्ष्णादयो विषेऽप्युक्ताश्चित्तोपप्लाविनो गुणाः। जीवितान्ताय जायन्ते विषे तूत्कर्षवृत्तितः॥
tīkṣṇādayo viṣe'pyuktāścittopaplāvino guṇāḥ| jīvitāntāya jāyante viṣe tūtkarṣavṛttitaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तीक्ष्णादिभिर्गुणैर्मद्यं मन्दादीनोजसो गुणान्। दशभिर्दश सङ्क्षोभ्य चेतो नयति विक्रियाम्॥
tīkṣṇādibhirguṇairmadyaṃ mandādīnojaso guṇān| daśabhirdaśa saṅkṣobhya ceto nayati vikriyām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आद्ये मदे द्वितीये तु प्रमादायतने स्थितः। दुर्विकल्पहतो मूढः सुखमित्यवबुध्यते॥
ādye made dvitīye tu pramādāyatane sthitaḥ| durvikalpahato mūḍhaḥ sukhamityavabudhyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मध्यमोत्तमयोः सन्धिं प्राप्य राजसतामसः। निरङ्कुश इव व्यालो न किञ्चिन्नाचरेज्जडः॥
madhyamottamayoḥ sandhiṃ prāpya rājasatāmasaḥ| niraṅkuśa iva vyālo na kiñcinnācarejjaḍaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इयं भूमिरवद्यानां दौश्शील्यस्येदमास्पदम्। एकोऽयं बहुमार्गाया दुर्गतेर्देशिकः परम्॥
iyaṃ bhūmiravadyānāṃ dauśśīlyasyedamāspadam| eko'yaṃ bahumārgāyā durgaterdeśikaḥ param||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निश्चेष्टः शववच्छेते तृतीये तु मदे स्थितः। मरणादपि पापात्मा गतः पापतरां दशाम्॥
niśceṣṭaḥ śavavacchete tṛtīye tu made sthitaḥ| maraṇādapi pāpātmā gataḥ pāpatarāṃ daśām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्माधर्मं सुखं दुःखमर्थानर्थ हिताहितम्। यदासक्तो न जानाति कथं तच्छीलयेद्बुधः॥
dharmādharmaṃ sukhaṃ duḥkhamarthānartha hitāhitam| yadāsakto na jānāti kathaṃ tacchīlayedbudhaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मद्ये मोहो भयं शोकः क्रोधो मृत्युश्च संश्रिताः। सोन्मादमदमूर्च्छायाः सापस्मारापतानकाः॥
madye moho bhayaṃ śokaḥ krodho mṛtyuśca saṃśritāḥ| sonmādamadamūrcchāyāḥ sāpasmārāpatānakāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्रैकः स्मृतिविभ्रंशस्तत्र सर्वमसाधु यत्। अयुक्तियुक्तमन्नं हि व्याधये मरणाय वा। मद्यं त्रिवर्गधीधैर्यलज्जादेरपि नाशनम्॥
yatraikaḥ smṛtivibhraṃśastatra sarvamasādhu yat| ayuktiyuktamannaṃ hi vyādhaye maraṇāya vā| madyaṃ trivargadhīdhairyalajjāderapi nāśanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नातिमाद्यन्ति बलिनः कृताहारा महाशनाः। स्निग्धाः सत्ववयोयुक्ता मद्यनित्यास्तदन्वयाः। मेदःकफाधिका मन्दवातपित्ता दृढाग्नयः॥
nātimādyanti balinaḥ kṛtāhārā mahāśanāḥ| snigdhāḥ satvavayoyuktā madyanityāstadanvayāḥ| medaḥkaphādhikā mandavātapittā dṛḍhāgnayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विपर्ययेऽतिमाद्यन्ति विस्रब्धाः कुपिताश्च ये। मद्येन चाम्लरूक्षेण साजीर्णे बहुनाति च॥
viparyaye'timādyanti visrabdhāḥ kupitāśca ye| madyena cāmlarūkṣeṇa sājīrṇe bahunāti ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातात् पित्तात् कफात् सर्वैश्चत्वारः स्युर्मदात्ययाः। सर्वेऽपि सर्वैर्जायन्ते व्यपदेशस्तु भूयसा॥
vātāt pittāt kaphāt sarvaiścatvāraḥ syurmadātyayāḥ| sarve'pi sarvairjāyante vyapadeśastu bhūyasā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामान्यं लक्षणं तेषां प्रमोहो हृदयव्यथा। विड्भेदः सततं तृष्णा सौम्याग्नेयो ज्वरोऽरुचिः॥
sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ pramoho hṛdayavyathā| viḍbhedaḥ satataṃ tṛṣṇā saumyāgneyo jvaro'ruciḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरःपार्श्वास्थिरुक्कम्पो मर्मभेदस्त्रिकग्रहः। उरोविबन्धस्तिमिरं कासश्वासप्रजागराः॥
śiraḥpārśvāsthirukkampo marmabhedastrikagrahaḥ| urovibandhastimiraṃ kāsaśvāsaprajāgarāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वेदोऽतिमात्रं विष्टम्भः श्वयथुश्चित्तविभ्रमः। प्रलापश्छर्दिरुत्क्लेशो भ्रमो दुःस्वप्नदर्शनम्॥
svedo'timātraṃ viṣṭambhaḥ śvayathuścittavibhramaḥ| pralāpaśchardirutkleśo bhramo duḥsvapnadarśanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषाज्जागरश्वासकम्पमूर्धरुजोऽनिलात्। स्वप्ने भ्रमत्युत्पतति प्रेतैश्च सह भाषते॥
viśeṣājjāgaraśvāsakampamūrdharujo'nilāt| svapne bhramatyutpatati pretaiśca saha bhāṣate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्ताद्दाहज्वरस्वेदमोहातीसारतृड्भ्रमाः। देहो हरितहारिद्रो रक्तनेत्रकपोलता। श्लेष्मणा छर्दिहृल्लासनिद्रोदर्दाङ्गगौरवम्॥
pittāddāhajvarasvedamohātīsāratṛḍbhramāḥ| deho haritahāridro raktanetrakapolatā| śleṣmaṇā chardihṛllāsanidrodardāṅgagauravam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वजे सर्वलिङ्गत्वम् मुक्त्वा मद्यं पिबेत्तु यः। सहसानुचितं चान्यत्तस्य ध्वंसकविक्षयौ॥
sarvaje sarvaliṅgatvam muktvā madyaṃ pibettu yaḥ| sahasānucitaṃ cānyattasya dhvaṃsakavikṣayau||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवेतां मारुतात् कष्टौ दुर्बलस्य विशेषतः। ध्वंसके श्लेष्मनिष्ठीवः कण्ठशोषोऽतिनिद्रता॥
bhavetāṃ mārutāt kaṣṭau durbalasya viśeṣataḥ| dhvaṃsake śleṣmaniṣṭhīvaḥ kaṇṭhaśoṣo'tinidratā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दासहत्वं तन्द्रा च विक्षयेऽङ्गशिरोऽतिरुक्। हृत्कण्ठरोधः सम्मोहः कासस्तृष्णा वमिर्ज्वरः॥
śabdāsahatvaṃ tandrā ca vikṣaye'ṅgaśiro'tiruk| hṛtkaṇṭharodhaḥ sammohaḥ kāsastṛṣṇā vamirjvaraḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निवृत्तो यस्तु मद्येभ्यो जितात्मा बुद्धिपूर्वकृत्। विकारैः स्पूश्यते जातु न स शारीरमानसैः॥
nivṛtto yastu madyebhyo jitātmā buddhipūrvakṛt| vikāraiḥ spūśyate jātu na sa śārīramānasaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रजोमोहाहिताहारपरस्य स्युस्त्रयो गदाः। रसासृक्चेतनावाहिस्रोतोरोधसमुद्भवाः। मदमूर्च्छायसन्यासा यथोत्तरबलोत्तराः॥
rajomohāhitāhāraparasya syustrayo gadāḥ| rasāsṛkcetanāvāhisrotorodhasamudbhavāḥ| madamūrcchāyasanyāsā yathottarabalottarāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मदोऽत्र दोषैः सर्वैश्च रक्तमद्यविषैरपि। सक्तानल्पद्रुताभाषश्चलस्खलितचेष्टितः॥
mado'tra doṣaiḥ sarvaiśca raktamadyaviṣairapi| saktānalpadrutābhāṣaścalaskhalitaceṣṭitaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूक्षश्यावारुणतनुर्मदे वातोद्भवे भवेत्। पित्तेन क्रोधनो रक्तपीताभः कलहप्रियः॥
rūkṣaśyāvāruṇatanurmade vātodbhave bhavet| pittena krodhano raktapītābhaḥ kalahapriyaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वल्पसम्बद्धवाक् पाण्डुः कफाद् ध्यानपरोऽलसः। सर्वात्मा सन्निपातेन रक्तात् स्तब्धाङ्गदृष्टिता॥
svalpasambaddhavāk pāṇḍuḥ kaphād dhyānaparo'lasaḥ| sarvātmā sannipātena raktāt stabdhāṅgadṛṣṭitā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्तलिङ्गं च मद्येन विकृतेहास्वराङ्गता। विषात्कम्पोऽतिनिद्रा च सर्वेभ्योऽभ्यधिकश्च सः। लक्षयेल्लक्षणोत्कर्षाद्वातादीन् शोणितादिषु॥
pittaliṅgaṃ ca madyena vikṛtehāsvarāṅgatā| viṣātkampo'tinidrā ca sarvebhyo'bhyadhikaśca saḥ| lakṣayellakṣaṇotkarṣādvātādīn śoṇitādiṣu||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अरुणं नीलकृष्णं वा खं पश्यन् प्रविशेत्तमः। शीघ्रं च प्रतिबुध्येत हृत्पीडा वेपथुर्भ्रमः॥
aruṇaṃ nīlakṛṣṇaṃ vā khaṃ paśyan praviśettamaḥ| śīghraṃ ca pratibudhyeta hṛtpīḍā vepathurbhramaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्श्यं श्यावारुणा छाया मूर्च्छाये मारुतात्मके। पित्तेन रक्तं पीतं वा नभः पश्यन् विशेत्तमः॥
kārśyaṃ śyāvāruṇā chāyā mūrcchāye mārutātmake| pittena raktaṃ pītaṃ vā nabhaḥ paśyan viśettamaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विबुध्येत च सस्वेदो दाहतृट्तापपीडितः। भिन्नविण्नीलपीताभो रक्तपीताकुलेक्षणः॥
vibudhyeta ca sasvedo dāhatṛṭtāpapīḍitaḥ| bhinnaviṇnīlapītābho raktapītākulekṣaṇaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कफेन मेघसङ्क्शाशं पश्यन्नाकाशमाविशेत्। तमश्चिराच्च बुध्येत सहृल्लासप्रसेकवान्॥
kaphena meghasaṅkśāśaṃ paśyannākāśamāviśet| tamaścirācca budhyeta sahṛllāsaprasekavān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुरुभिः स्तमितैरङ्गैरार्द्रचर्मावनद्धवत्। सर्वाकृतिस्त्रिभिर्दोषैरपस्मार इवापरः॥ पातयत्याशु निश्चेष्टं विना बीभत्सचेष्टितैः॥
gurubhiḥ stamitairaṅgairārdracarmāvanaddhavat| sarvākṛtistribhirdoṣairapasmāra ivāparaḥ|| pātayatyāśu niśceṣṭaṃ vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दोषेषु मदमूर्च्छायाः कृतवेगेषु देहिनाम्। स्वयमेवोपशाम्यन्ति सन्न्यासो नौषधैर्विना॥
doṣeṣu madamūrcchāyāḥ kṛtavegeṣu dehinām| svayamevopaśāmyanti sannyāso nauṣadhairvinā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबला मलाः। सन्न्यासं सन्निपतिताः प्राणायतनसंश्रयाः॥
vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipyātibalā malāḥ| sannyāsaṃ sannipatitāḥ prāṇāyatanasaṃśrayāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुर्वन्ति तेन पुरुषः काष्ठभूतो मृतोपमः। म्रियेत शीघ्रं शीघ्रं चेच्चिकित्सा न प्रयुज्यते॥
kurvanti tena puruṣaḥ kāṣṭhabhūto mṛtopamaḥ| mriyeta śīghraṃ śīghraṃ ceccikitsā na prayujyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अगाधे ग्राहबहुले सलिलौघ इवातटे। सन्न्यासे विनिमज्जन्तं नरमाशु निवर्तयेत्॥
agādhe grāhabahule salilaugha ivātaṭe| sannyāse vinimajjantaṃ naramāśu nivartayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मदमानरोषतोषप्रभृतिभिररिभिर्निजैः परिष्वङ्गः। युक्तायुक्तं च समं युक्तिवियुक्तेन मद्येन॥
madamānaroṣatoṣaprabhṛtibhiraribhirnijaiḥ pariṣvaṅgaḥ| yuktāyuktaṃ ca samaṃ yuktiviyuktena madyena||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलकालदेशसात्म्यप्रकृतिसहायामयवयांसि। प्रविभज्य तदनुरूपं यदि पिबति ततः पिबत्यमृतम्॥
balakāladeśasātmyaprakṛtisahāyāmayavayāṃsi| pravibhajya tadanurūpaṃ yadi pibati tataḥ pibatyamṛtam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.